The Online Library of Liberty

A project of Liberty Fund, Inc.

• Introduction
• Acknowledgments
• Abbreviations
• General Note
• Advertisement By the Translator.
• Juventuti Academicae Salutem.
• To the Students In Universities.
• Philosophiae Moralis Institutio Compendiaria With a Short Introduction to Moral Philosophy
• Philosophiae Moralis Institutio Compendiaria
• Liber I: Ethices Elementa.
• Caput I: De Hominis Natura Ejusque Partibus.
• Caput II: De Summo Bono Et Virtute.
• Caput III: De Variis Virtutum Divisionibus.
• Caput IV: De Virtutibus Et Officiis Erga Deum.
• Caput V: De Officiis Erga Alios Homines Exercendis.
• Caput VI: De Officiis Cujusque Erga Se, Et De Animi Cultura.
• 1 {caput VII: De Virtutis Studio Excitando Et Retinendo.
• Liber II: Jurisprudentiae Naturalis Elementa.
• Caput I: De Lege Naturali.
• Caput II: De Juris Natura Et Divisionibus.
• Caput III: De Virtutum Et Vitiorum Gradibus, Inter Se Comparatis{; Iisque Quae Speciem Moralem Afficiunt}.
• Caput IV: De Jure Privato Naturali.
• Caput V: De Jure Adventitio Reali, Et Rerum Dominio.
• Caput VI: De Dominii Acquirendi Rationibus.
• Caput VII: De Jure Derivato, Ejusque Causis.
• Caput VIII: De Dominii Transferendi Rationibus, Per Contractus, Successiones, Aut Testamenta.
• Caput IX: De Contractibus.
• Caput X: De Sermocinantium Officiis.
• Caput XI: De Jurejurando Et Votis.
• Caput XII: De Rerum Pretio.
• Caput XIII: De Variis Contractuum Generibus Post Pretia Rerum Constituta.
• Caput XIV: De Obligationibus Quasi Ex Contractu Ortis.
• Caput XV: Jura Ex Damno Dato, Atque Ex Aliorum Injuriis Orta. Jura Belli.
• Caput XVI: De Jure Extraordinario Ex Necessitate, Omniumque Jure Communi.
• Caput XVII: De Juris Interitu. De Litibus In Libertate Dirimendis, Et Interpretatione.
• Liber III: Oeconomices Et Politices Elementa.
• Caput I: De Conjugio.
• Caput II: De Parentum Et Liberorum Officiis.
• Caput III: De Herorum Et Servorum Jure.
• Caput IV: De Civitatum Origine Et Causis.
• Caput V: De Interna Civitatum Structura, Et Summi Imperii Partibus.
• Caput VI: De Variis Rerumpublicarum Formis.
• Caput VII: De Summi Imperii Jure, Ejusque Acquirendi Rationibus.
• Caput VIII: De Legibus Condendis, Et De Jurisdictione.
• Caput IX: De Jure Belli.
• Caput X: De Foederibus, Legatis, Et Civitatum Interitu [deletione].
• A Short Introduction to Moral Philosophy.
• Book I: The Elements of Ethicks.
• Chapter I: Of Human Nature and Its Parts.
• Chapter II: Concerning the Supreme Good.
• Chapter III: Concerning the Chief Divisions of Virtue.
• Chapter IV: Our Duties Toward God.
• Chapter V: Our Duties Toward Mankind.
• Chapter VI: Concerning Our Duties Toward Ourselves, and the Improvement of the Mind.
• Chapter VII: Some Practical Considerations to Excite and Preserve the Study of Virtue.
• Book II: Elements of the Law of Nature.
• Chapter I: Of the Law of Nature.
• Chapter II: Of the Nature of Rights, and Their Several Divisions.
• Chapter III: Concerning the Various Degrees of Virtue and Vice, and the Circumstances On Which They Depend.
• Chapter IV: Concerning the Natural Rights of Individuals.
• Chapter V: Of Real Adventitious Rights and Property.
• Chapter VI: The Methods of Acquiring Property.
• Chapter VII: Of Derived Property.
• Chapter VIII: The Methods of Transferring Property, Contracts, Succession, Testaments.
• Chapter IX: Of Contracts In General.
• Chapter X: Our Obligations In Speech.
• Chapter XI: Of Oaths and Vows.
• Chapter XII: Concerning the Values Or Prices of Goods.
• Chapter XIII: Of the Several Sorts of Contracts.
• Chapter XIV: * Obligations Resembling Those From Contracts.
• Chapter XV: Of Rights Arising From Damage Done, and the Rights of War.
• Chapter XVI: Extraordinary Rights In Cases of Necessity, and the Common Rights of Mankind.
• Chapter XVII: How Rights and Obligations Cease: How Controversies Are to Be Decided In Natural Liberty: and the Rules of Interpretation.
• Book III: The Principles of Oeconomicks and Politicks.
• Chapter I: Concerning Marriage.
• Chapter II: The Duties of Parents and Children.
• Chapter III: The Rights of Masters and Servants.
• Chapter IV: The Original of Civil Government.
• Chapter V: The Internal Structure of States: and the Several Parts of Supreme Power.
• Chapter VI: Of the Various Plans of Government.
• Chapter VII: The Rights of the Supreme Power: and the Methods of Acquiring It.
• Chapter VIII: Of Civil Laws and Their Execution.
• Chapter IX: The Laws of War.
• Chapter X: Of Treaties and Ambassadors, and the Entire Dissolution of States.
• Bibliography of Modern Literature

LIBER III

Oeconomices et Politices Elementa.

CAPUT I

De Conjugio.

I. Status liberi, ab ipsa natura constituti, obligationes et jura, in superiore libro explicata sunt: ad status adventitios, hominum facto aliquo aut contractu constitutos, nunc progredimur.

Status hi sunt vel domestici, qui paucorum, unius nempe familiae respiciunt utilitatem; vel publici, qui multorum utilitati inserviunt, civium nempe omnium in republica, aut plurium etiam civitatum.

De statu omni et necessitudine domestica agit ars Oeconomica; cujus elementa, tribus percurremus capitibus. Sunt et alii quidam status adventitii, eorum nempe qui ad arctiorem aliquam communitatem, in universitate, civili imperio subjecta, sunt consociati; quorum genera sunt infinita, neque in philosophia explicanda.

II. [Non ultra unius animalis aetatem, duraturum erat quodque animantium genus] [Unius tantum aetatis essent omnia animantium terrestrium genera], nisi hoc machinata fuisset natura, ut in omni genere mares forent et foeminae, procreandi vi et appetitu instructi, et praecipuâ quadam in procreatos curâ in eum finem donec se ipsi conservare possint. Mutis quidem animalibus conservandis nihil amplius {ferè} machinata est natura; quippe quae brevi et facili matrum cura conservari possunt et educari, neque ulla ab vivendum arte indigent; quum ab ipsa natura vestiantur, quaedam etiam armentur; pastumque iis copiosè, qui cuique aptissimus est, sponte submittat ipsa terra. Hominum autem vitae conservandae et excolendae, artes exiguntur plurimae et inventa. Delicatiora enim sunt hominibus corpora, exquisitiore victu et cultu tuenda; animique artium jucundissimarum capaces. Provido igitur naturae consilio, diutius manet eorum soboles tenera et invalida, adultorum sedulâ egens et continua curâ; ut eo facilius ab adultis regatur, atque prius, artibus variis, et disciplinis, ad vitam commode degendam inservientibus, imbuatur, quam vires intractabiles adipiscatur.

Gravi huic et necessario muneri explendo, quod etiam per στοργὴν insitam utrique parenti natura imposuit, quum impares {plerumque} sint matres; utriusque labores, et curae diuturnae exiguntur: quae tolerabiles non erunt, nisi parentibus mutuo amore et stabili amicitia conjunctis: quum et nova subinde iis nascitura erit soboles, {quae} eadem curâ per magnam vitae partem prorogatâ, conservanda erit. Muneri huic pergravi alacrius procurando et obeundo, maribus et foeminis miros inseruit natura amores; quos magis accendit virtutum in moribus, atque ipsa forma, significatio, quam illa caeca, et cum mutis animalibus communis, corporum miscendorum libido. Monstrant hi amores non aliter sobolem humanam esse propagandam, quam a parentibus fida et constanti amicitia, <conjunctis> et firmo {etiam} de continua vitae consuetudine et communis sobolis curâ, foedere conjunctis [devinctis]. Omnis enim fida amicitia perpetuitatem expetit: quaeque a certo temporis termino pendet, aut ab eventis quae conjuges fidissimi nequeunt praestare, nulla est.

[III.] Conjugum hi amores, et στοργὴ; a natura insita, ostendunt notandum esse Platonem et alios quosdam minime malos; quibus, a naturâ, et communi etiam utilitate, audacius recedentibus, placuit, per prolem, neutri parentum agnoscendam, civitates suas esse reficiendas; ut {scilicet} avertantur incommoda quaedam, viâ multò leniore et gratiore praecavenda. Nullae quippe leges, nulli mores eousque valere poterunt, ut in parentibus de sua sobole incertis, omnique στοργὴ; vacuis, idoneam communis sobolis curam excitarent. Quod etiam si fieri possit, gravatissime tamen ab iis praestarentur haec officia, in sobole {incerta} conservanda et educanda, molestissima, quae in sobole certâ, per στοργὴν, fiunt levia et jucunda. [Incognita] [Sublata cognitione] insuper sobole, tollitur gravissimum omnis diligentiae et industriae invitamentum. Quin et in civitate sua Plato, ob causam non satis idoneam nec ad intelligendum facilem, civium paucorum tantum et praestantiorum habuit rationem, caeteris longe pluribus neglectis, et miserae servituti subjectis.

Quid, quod etiam incommoda, ex [eo quod cuique nota sit sua soboles] [sua cujusque sobolis cognitione], metuenda, per leges de juniorum educatione accuratiore, de testamentis, et successionibus, melius praecaveri poterant. Neque cognitae sanguinis junctioni adscribendae sunt hae seditiones, et factiones crebrae, quibus civitates saepe videmus vexatas. Tollenda pariter foret et omnis amicitia; aut major {certè} in amicis aut Reipub. partibus eligendis, prudentia hominibus tribuenda, quam, in liberis et cognatis educandis, aut haeredibus instituendis, iisdem tribuit Plato.

De multorum imbecillitate, quos tamen haeredes instituendos suaderet στοργὴ, metus est inanis. Invalidis saepe valida est soboles; validisque, invalida; sive animum spectes sive corpus. Neque ut omnes cives vel robusti vel solertes sint, ulli civitati opus est: saepe etiam ingenio et virtute pollent, quibus exiguae sunt corporis vires.

IV. Non igitur hujusmodi malorum metu, tot et tantae ipsius naturae commendationes negligendae: sed potius rectae rationis dictata omnia et praecepta, monstrantia qua demum ratione fida in conjugio amicitia, ad sobolem educandam necessaria, conservari possit, naturae leges censeri debent. Coërcenda igitur non solum venus nefanda, in Deum naturamque contumax, hominumque generi pestifera; verum et concubitus vagi, quos nullum de amica vitae consuetudine antecesserat foedus, quippe qui promiscuè permissi, juniorum et animos perderent et corpora; sobolem incertam, omnique patrum cura destitutam, propagarent; matresque incautas ab omni honesta vitae conditione exclusas, ad infamiam, inediam, omniaque flagitia projicerent. Atque utinam patribus, talium flagitiorum auctoribus, eadem inureretur infamia.

Matrimonium inire tenentur adulti, quibus ad familiam, pro ipsorum conditione, alendam, facultates suppetunt; quique ea sunt prudentiâ quae familiae, regendae, sobolique educandae, est necessaria; nisi officiis honestioribus et hominum generi utilioribus distineantur. Turpe quidem est cuivis, sine gravi causa, curas et officia humano generi, pro suis partibus praestanda, detrectasse.

V. Foederis conjugialis [ineundi] leges hae sunt praecipuae. Prima, “ut foemina viro castum servet cubile”: quum nihil magis nefarium sit, aut injuriosum, quam foetum viro supponere adulterinum [spurium], bonorum haeredem; et στοργὴν, verae tantum soboli debitam, dolosè intervertere.

2. Altera est lex, “ut parem uxori vir servet fidem.” Iniquissimum enim foret, ut uxoris amores conjugiales, et curae omnes, {unà cum dote,} uni viro ejusque soboli devoveantur, quum {interea} viri amores, uxori primae ejusque soboli debiti, a nova quavis uxore, aut pellice, earumque sobole interversi, {cum re etiam familiari} dispertiantur<, ejusque bona inter omnes dividenda permittantur,>.

Cohibendi igitur viri, ne plures simul habeant uxores; non ideo solùm quod iniquum sit; verum quod omnem tollat e conjugio amicitiam; contentiones alat perpetuas; foeminas injuriosiùs tractatas, adulteriis objiciat; virorum animos vagis pervertat libidinibus, et ἄστοργους reddat; sobolem quibusdam submittat nimis numerosam, et ideo negligentius educandam, nullaque in parentem dissolutum pietate imbutam. Quinetiam, quum mares foeminis numero pares conservet Dei providentia; {siquidem viris plures simul habere uxores liceret,} plurimi a conjugio et sobole suscipienda excluderentur, humanis immunes vinculis, quibus praecipue colligantur societates; neque tamen {inde} populus fieret numerosior.1

3. Lex tertia est; “ut voluntatum et studiorum conjunctione, familiae communis prosperitati, liberis praecipuè <vero> communibus educandis et amplificandis, prospiciant.”

Ut ad has leges observandas sint homines paratiores, a primis annis colenda est et fovenda ea verecundia, et pudicitia, quam ingenuo cuique altè infixit ipsa natura. Damnanda igitur omnis in sermone aut moribus obscoenitas, et impudica lascivia; quae pudorem minuit, et verecundiae laxat vincula, quibus continentur juniores, foeminae praecipuè, ne vitae se miserae et infami objiciant.

4. Est et quarta {conjugii} lex; “ut foedus sit perpetuum, sola morte solvendum”; quod et verae amicitiae necessarium, postulatque fere sobolis, pro bona vitae parte nasciturae, educatio diuturna, utrique parenti [a natura commendata] [imposita]. Ab omni etiam humanitate abhorreret, conjugem repudiare amantem et fidelem, propter causas cum nulla turpitudine conjunctas; sterilitatem, nempè, aut valetudinem infirmam; aut casum tristem, a nemine mortalium praestandum, et repudiandae pariter deflendum; liberorum scil. communium interitum.

Quod ad imperium attinet, aut propriam aliquam potestatem conjugum alteri permittendam, amori ea omnis adversari videtur conjugiali, qui aequam potius commendat societatem. Neque quicquam aliud viris potiores tribuere videtur partes, quam quod gravioribus plerumque muneribus obeundis sint aptiores, quibus [postponenda] [cedere debunt] minus gravia, domi ab uxoribus obeunda.

Leges quatuor jam memoratae, adeo sunt necessariae, ut si quae his derogent pacta, quamvis iis temere consenserint vir et uxor, ea tamen sunt irrita.* Est igitur matrimonium, “foedus inter marem et foeminam, de individuo vitae consortio, et sobole suscipienda et educanda, initum.”

VI. Matrimonii impedimenta, vel offendunt contractum a primo {nullum aut} irritum fuisse, vel prius ratum rumpunt. Prioris generis quaedam sunt naturalia, quaedam moralia.

In naturalium numero, praeter manifestam infirmitatem corporis ad conjugium plane inhabilis, sunt pravitates quaedam insignes, et morbi saeviores et insanabiles, quae amicae vitae societati, aut sobolis vitalis procreationi repugnant; quales sunt fatuitas perpetua aut insania, lepra, aliique ejusmodi. Aetas deinde admodum provecta, {foeminae praesertim,} irritum reddit cum juniore initum conjugium. Si quidem {vir et foemina ambo} aetate provectiores, de convictu amico inter se paciscantur, nihil impedit. Tertium est impedimentum, si alterutrius aetas ita sit immatura, ut non adsit obligationi constituendae necessarius rationis usus. Absurdum enim est, ut quibus, nulla alia in re, pacto quovis se obligare, per aetatem permittitur, in hac tamen longe gravissima iisdem liceat. Haec omnia legibus civilibus sunt sancienda.

Moralia, quae contractum a primo non obligasse ostendunt, impedimenta, censentur, contractus prior, et nimis arcta sanguinis conjunctio.

Quod ad prius attinet: si qui, mala utrinque fide, novum ineant contractum, prioris cum tertio initi non ignari; pactum irritum est, et paciscentes justis poenis se reddunt obnoxios. Ubi quidem unius tantum intervenerat dolus, ita alteri favendum, ut ob promissionem aut contractum clandestinum, non {eo invito} abrumpendum sit matrimonium perfectum, quod insecutus est convictus: prout in aliis negotiis, priora jura personalia cedunt juri reali: istiusmodi dolosis tamen poenae irrogandae. Ne vero etiam post matrimonia perfecta fraudibus sit locus, palam ante denuncianda omnia quae conficiuntur, et confectorum continuò publica fieri debet denunciatio.

An jure etiam naturali nuptias impediat arctior sanguinis nexus, altioris est indaginis. Inter parentes et liberos, {sive} in linea recta, quae dicitur, ascendentes et descendentes, in infinitum, nuptias {omninò} prohibere videtur lex naturalis; non solum ob aetatum discrimen insigne, verum multo magis, quod amor et consuetudo conjugialis, ei adversetur {erga parentes} venerationi, quam liberis inseruit ipsa natura, et {educatio} confirmavit. De nuptiis consanguineorum in linea transversa, quas adferunt rationes viri docti, vix quicquam affirmant. Quia vero apud plurimas gentes{* } legis Judaicae ignaras, ejusmodi nuptiae habebantur impurae et nefariae, credibile est et eas in prima mundi aetate, lege aliqua positiva, cujus diu manserunt vestigia, fuisse a Deo vetitas. Ea autem lex hoc praecipue spectasse videtur, ut familiae gentesque plurimae ea devinciantur caritate et benevolentia, quae ex affinitate et sanguinis conjunctione oriri solet. Aliis forte [etiam sobolis nasciturae commoditatibus] [commoda hominibus nascituris] prospexit Deus, eo quod gentes varias, conjugiis inter se misceri jussit.

Jure Civili, ut Christianorum etiam moribus, prohibentur nuptiae omnibus qui sunt intra quartum gradum: et in hunc modum computantur gradus: consanguineis communis fuerat stirps aliqua, a qua quot intervenerant utrinque generationes totidem sunt gradus. Simili etiam ratione, quisque cum prioris conjugis cognatâ, intra quartum gradum, qui dicitur affinitatis, matrimonium contrahere prohibetur. Jus vero canonicum eadem retinens verba, longius multo nuptiarum impedimenta aut prohibitiones porrigit, gradus numerando [supputando] secundum generationes in linearum tantum alterâ, ea quidem longiore, ubi non sunt aequales; adeo ut reapse prohibeantur nuptiae inter eos qui sunt intra septimum juris civilis gradum.

VII. Causae ob quas rumpuntur matrimonia, sunt legum praecipuarum violationes: adulterium scil. aut obstinata desertio; capitalia item odia, et injuriae atrociores, omnem amicitiae in posterum, aut tuti convictûs et jucundi, spem adimentes. Soluto has ob causas matrimonio, in conjugem infidelem, et scelerum participes, graviore supplicio animadvertendum est; quum injuriae in conjugio illatae, damna dent graviora, atque altiora mentibus infigant vulnera, quam quae extremis [capitalibus] coërcentur suppliciis, furta et rapinae. Alteri vero conjugi novum inire licet omnino matrimonium; nihil enim iniquius esset, quam ob acceptam injuriam, lege etiam novam inferre, innocentibus a matrimonio cohibitis, atque a sobolis novae suscipiendae solatio. Neque conjugi nocenti, si modo vitâ frui permittatur, adimenda est connubii ineundi potestas, nisi fortè cum sceleris socio. Permittantur isti nuptiae, saltem cum iis qui similibus delictis sunt infames.

Quae in Evangelio habentur sententiae, repudia omnia, solâ adulterii causa excepta,* prohibentes, sunt omnino ellipticae; quales et illae quae omne vetant jusjurandum. Damnant scil. omnes quae apud Judaeos admissae erant causas, eâ unicâ exceptâ. Aliam vero diserte ostendit {D.} Paulus,† apertissima ratione, et latius patente, confirmatam; desertionem nempe in qua obstinato animo perseveratum est.

In conjugio officia fido et constanti amore, omnique morum comitate, una cum prudenti rei familiaris curâ, continentur. Quibus praecipue inserviet omnis virtutis cultura, mansuetudinis praecipue et patientiae; atque ut uterque perturbatis animi motibus, quos negotia saepe excitabunt domestica, modum ponere assuescat. His sine virtutibus, vix gratus esse poterit convictus continuus, rerumque omnium societas. Quibus autem rationibus augeri possit res familiaris, ab iis petendum qui in artibus versantur quaestuosis.

CAPUT II

De Parentum et Liberorum Officiis.

I. Quum diu infirma maneat hominum soboles, se conservare nescia, aliorumque continua egens tutela, ut iis artibus et moribus quorum in vita est usus imbuatur; hoc onus parentibus apertè imposuit Deus et natura, eximiam inserendo procreatorum curam. Tributa est igitur parentibus ea omnis potestas quam haec exigit tutela; eique liberos subjectos esse voluit natura. Ea parentum curâ et amore, satis plerumque cautum est liberorum tempestivae manumissioni et libertati, quippe sine quâ beatè vivere nequeunt, cui rei parentes praecipue studere solent.

Consilii in liberis immaturis inopia, quique parentibus infixus est amor gratuitus, duo parentum potestatis fundamenta, eam ostendunt haud esse perpetuam; at tum demum desinere quum adoleverit eorum aetas et prudentia. Manet tamen idem parentum amor, ad omnia eos excitans officia, quibus liberos adultos, vel ope vel consilio juvare possunt.

Ostendunt et eadem omnia, potestatem hanc ad supplicia quaevis graviora, quae aetatis tenerae haud exigere potest tutela, neutiquam esse porrigendam; multo minus ad vitam, aut omnem libertatem tollendam. Nullo jure egerit parens qui liberos in perpetuam vendiderit servitutem, aut onere quovis praegraverit, ultra impensarum modum quae in iis educandis, viro prudenti erogandae viderentur.

II. Utrique etiam parenti pariter commissa est haec potestas; nisi quod in re familiari administranda, potiores paulo sunt patris partes: eo tamen defuncto aut absente, omnem eam potestatem jure sibi vindicabit mater.

Nugantur {isti} omnes qui potestatem hanc in sola fundari volunt{* } procreatione; ridiculè secuti, in re dissimillimâ, jurisconsultorum axiomata, de rerum inanimarum specificationibus, et accessionibus, vel de pecorum foeturâ, quae nullum habent rationis usum, jurisve notitiam. Dei planè arte fabricata sunt liberorum et corpora et mentes, ut in aequalem vitae conditionem, et aequi juris usum tandem perveniant, licet aliquamdiu aliorum prudentia sint regendi. {Etenim} rerum dominia aliaque jura habent liberi, ab omni parentum potestate exempta; qui non aliud, in liberorum bona aliunde derivata, jus habent, quam tutores. {Hanc} a natura sibi commissam tutelam qui abdicaverit, prolem exponendo aut negligendo, omnem {is} abdicat potestatem cum ea tutela conjunctam: quam omnem sibi acquisiverit, quisquis prolem abjectam alere voluerit et educare.

Liberis praebere tenentur parentes, idque sanctissimè, non solum necessaria vitae praesidia, verum et ornamenta; eorumque uberiori foelicitati studere: praecipue vero, et doctrinâ et exemplo, mores eorum ad omnem virtutem conformare; citra quam liberis vita erit infoelix et ignominiosa [erubescenda], quantumvis rerum externarum copia abundet.

Quae erogant parentes in liberos queis nullae aliunde sunt facultates, ea donare intelliguntur; atque calculos ita subducere, ut ob victum et amictum pretium exigatur, nisi magna premuntur ipsi parentes inopia, ab omni abhorreret humanitate. Premente vero egestate, aut ubi liberis aliunde pervenerant opes, parentes omnia in liberos prudenter erogata jure reposcunt; eaque parenti egeno, liberi, etiam laboribus suis, praestare tenentur. Quantumvis igitur, pro communi parentum affectione [affectu], recte intelligatur, liberorum non minus quam sui causâ, parentes rem comparasse familiarem, unde et liberorum ad parentum haereditates succedendi jus innotescit; non tamen eo minus, immo eo magis sancta est liberorum ad gratiam habendam et referendam obligatio: quo firmior enim, quo magis gratuita, atque ab ipsa natura profecta est amicitia et benevolentia, eo pluris est aestimanda, eoque major debetur gratia.

III. Parentum potestas legibus civilibus augeri potest, ut et ea quae magistratibus quibuslibet data est. {Etenim} imperium civile diversis causis innixum, et majora omnia spectans, pertinet ultra imperii parentalis fines. Quasi enim ex contractu, {imperatorum potestas} ad ea omnia recte extenditur, quae ab iis merito flagitari possunt, qui, ob communem plurium utilitatem consociati, omnium consilio et viribus proteguntur, cunctaque vitae civilis commoda et ornamenta sortiuntur, quique haec omnia posteris tradere sanctissimè tenentur. Jure [Minores] igitur <aut> pupilli obsides tradi possunt exteris; ad extrema etiam pericula adeunda, quum civitatis hoc exigit salus, rectè adiguntur.

IV. Liberi quamvis adulti, ad pietatem in parentes observantiamque, et ad gratiam referendam, sanctissime tenentur; non solum ob parentum merita, quibus {digna} rarò liberi [rependere] [vicem reddere] possunt; verum, ut Deum sequantur ducem et naturam, qui nos his parentibus ortos, cumque his sanguine, caritate, et veneratione ab incunabulis inchoatâ, conjunctos esse voluerunt. Eorum igitur mores, parum licet commodos, amicissimè ferre decet; prout et illi, olim, nostros diu pertulerunt. In matrimonio praecipuè contrahendo, parentum auctoritatem sequi tenentur liberi; quum parentum multum intersit, quibus liberi, in vitae communitate omnium arctissima, se adjungant; unde nascituri sunt nepotes, ineorum jura et nomina saepe, semper in στοργὴν, successuri.

Parentum imperium saepe excipit potestas patrisfamilias; quae tanta est, quantam, suo consensu, vel palam declarato vel tacitò, eam fecerunt liberi adulti, aut alii, qui sua sponte, potestatis quam arrogavit conscii, in ipsius degunt domo.

CAPUT III

De Herorum et Servorum Jure.

I. Aucto hominum genere, subinde extiterunt plures suis {solùm} laboribus alendi, quibus nempe nulla rerum necessariarum erat [suppetebat] aliunde copia; alii vero <fuere> opulenti, plurium ministerio et operis, ad vitam [faciliùs agendam] [faciliorem], indigentes. Hinc orta est conditio servilis, pactis innixa. Quae utrum a primo perpetua fuerat, an temporaria, parum attinet exquirere; quum utrobique, excepta diuturnitate [duratione], eadem fuere jura et obligationes, quae sequuntur sunt magis ad rem:

1. Sani hominis et validi labores et operae longe pluris sunt aestimandae, quam ipsius victus simplicior et amictus: quippe videmus istiusmodi homihnes operis suis, aliquid etiam ad voluptatem et ornatum, aut ad familiam alendam, comparare. Si quis igitur incautus nihil ultra victum et amictum, pro operis suis fuerat stipulatus; ex eo contractu, utpote apertè oneroso, jure pleno{* } exigere potest ut quod deest ad aequalitatem ipsi suppleatur.

2. Ubi nihil de operarum genere diserte convenit, intelligitur servum sibi suscepisse eas solum operas, quas heri non inhumani a servis solent exigere; seque hero modicè castigandum permisisse, quoties cessaverit, aut familiae statum turbaverit. Caetera omnia hominum jura naturalia aut adventitia ipsi servo manent intacta.

3. Si quidem satis innotuerit, in moribus esse, patresfamilias sejunctos [segreges], in domesticos suos imperium aliquod civile sibi arrogare; huic etiam, quousque non ab humanitate abhorret, servum se subjecisse merito colligitur. Servi quidèm operas jure exigit herus; caetera retinet jura servus, quae cuivis ex populo manent sub imperio civili; omnia certe jura naturaliaquae alienari nequeunt: et ad omnem vim iis defendendis necessariam, contra herum ea violaturum, recte procurrit.

4. Ubi de certis tantum operis pactum fuit, ad has solas obligatur servus. Quin imo, licet quascunque praestare posset operas susceperit, easque perpetuas; non tamen idcirco dominus eum invitum alteri emancipare poterit: quum servi plurimum intersit cui serviat domino, et in quâ domo. Servorum autem hujusmodi omnium libera nascitur proles.

II. Hactenus de servitute sponte contracta. Deterior longe istiusmodi servorum conditio, qui ob grave damnum a se datum, quod alia nequeunt pensare [compensare] ratione, aut qui ob delictum atrox, poenae nomine, ad perpetuas operas <praestandas> addicuntur.

Neque tamen vel hi omnia hominum amittunt jura: ea enim sola, quae damno reparando inserviunt, quibusve ne similes in posterum injuriae inferantur caveri poterit, ipsis adimenda. In sceleratissimos, si modo ipsorum vitae parcatur, postquam, ad omnes a similibus delictis deterrendos, publicas poenas pertulerunt, non est ultra saeviendum, quum labores ipsis impositos non detrectant. Immo juris quicquid ipsis manet, recte per vim defendent. Quum vero in servitute his de causis constituenda, aliorum tantum spectetur utilitas, herus istiusmodi servum invitum, ad alterum transferre potest. Nulla vero de causa, ex hominum numero, in belluarum, aut rerum inanimarum ordinem, servi jure detrudi possunt, ita ut nullius juris sint participes.

In hanc deterrimam conditionem, omnes in bello captos detruserunt olim gentes haud caetera barbarae, {temerè in semet legem sancientes iniquissimam, atque} mirum in modum conspirantes ad gravissimas contumelias et aerumnas, sibi fortè, aut posteris, olim arcessendas. Qua de re hi veri videntur aphorismi.{* }

1. Qui injustam in bello causam tuetur, nullum in res aut homines captos jus acquirit, quo salva fide et justitia uti possit, quamvis rebus captis impune frui liceat; quod jure quodam munitur externo; de quo alias.{† }

2. Qui justam habuit belli causam, intra justos tamen petendi fines se continere debet: neque quicquam a victis exigere <potest> nisi vel poenae nomine, vel damni reparandi; vel ut in posterum de non laedendo caveatur.{‡ }

3. Poenae nomine nihil ab iis exigi potest qui nihil ad bellum attulerunt, vel faciendo vel non faciendo secus quam debebant; quae longe plurium civium adultorum est causa: ne de uxoribus dicamus et liberis, qui duas aut tres conficiunt civitatis cujusque partes; quibusque bonorum omnium dominium cum patribus familias est commune. Nec, si tributa in belli sumptus pependerant patres familias, ullo ob id crimine sunt obstricti. Haec sub gravi solverant necessitate, per vim alias et supplicia extorquenda. Quamvis etiam, speciosis permoti rationibus a principibus suis denunciatis, bello consenserant; invicta erat ferè eorum ignorantia: neque quicquam eorum consensus ad bellum attulit, neque dissensus bellum prohibuisset: neque adeo arcta est conjunctio quaevis politica, ut unius delictum in alterum non consentientem transferri debeat.

4. [6.]1 Quod ad ipsos attinet milites, qui consiliorum publicorum neque participes, neque fautores, speciosis illecti causis nomina dederunt; illis ob ignorantiam, et parendi necessitatem, venia danda. Conscriptis enim imperata detrectare facinus est capitale. Ab illis igitur, poenae nomine, quicquam gravius exigere inhumanum esset; si modo ab iisdem in posterum satis caveri possit: quod, illaesa eorum libertate, eos apud se detinendo, aut in civitatem suam aut colonias adscribendo, victor semper sibi poterit praestare. Quae omnia suaderet humanitas, {bellique casus ancipites,} et fortunae bellicae maxima inconstantia.

5. [4.] Non alio juris fundamento quicquam a civibus innoxiis postulat victor, damni reparandi nomine, quam quod substernitur actichonibus noxalibus et de pauperie; quod scil. qui quaedam suae utilitatis praesidia sibi adscivit, ex quibus alii nullâ suâ culpâ damnum sunt passi, is vel damnum sarcire, vel, si malit, rem damnosam laeso dedere teneatur. Jure igitur aliquando a victis civibus id exigit victor, ut ipsorum deserant principes, belli injusti auctores; aut eos damna reparare cogant, aut ipsi ea reparent. Horum autem victis danda optio. Haec quidem de iis civibus qui imperia {civilia} primi constituerunt; aut de potentioribus, quorum auctoritate et consilio injustum bellum erat susceptum; quique poterant principes injusta molientes cohibuisse, apertius tenent: caeterorum, qui parum in Republica possunt, favorabilior est in ipso damno praestando causa.

6. [5.] Ubi primum vero hostes vel sponte victori damna data repararunt, vel ipse victor, rebus eorum per vim occupatis, damnorum compensationem est consecutus, una cum cautione in posterum, ad viri probi arbitrium; nihil amplius a civibus devictis exigere potest. Haec vero omnia, leniore multò ratione assequi possunt victores, quam adempta civibus innoxiis libertate. Ad damna [haec] autem praestanda primòtenentur qui imperio praesunt; his vero cessantibus, tenentur cives.

7. Servorum omnium sobolem esse naturâ liberam, satis antea ostendimus.{* }

8. Qui hominem [servum] emit, aut <eum> emptum {in servitute} vi detinet, ipsius est ostendere eum jure libertatem amisisse. {Rei de qua disceptatur} antiquus semper adest dominus; quum adultos quosque sui juris constituat natura. Possessoris igitur violenti est probare se jure possidere; non [liberale judicium implorantis, ostendere] [servi, probare propositionem negantem] se non jure libertatem amisisse.

9. Neque dixeris, captivos nisi vendi possent, interemptum iri, ideoque vitam ipsam emptoribus debere. Esto. Hinc tamen non alia emptoribus nascuntur jura, quam quae negotium utile gerenti, aut vitam civis contra latrones defendenti, aut captum a piratis redimenti, aut morbos et vulnera graviora, sine ope medicâ lethalia, sananti. His omnibus impensae, et laborum curaeque pretia, quodque aequius melius, sunt persolvenda: nullum tamen imperii herilis jus inde nasci potest.

III. Ut servi cujusque, qui jure alteri subjicitur, officium est, strenuam et fidam, domino, aut hero potius, operam praestare; Deumque communem omnium dominum, omnia intuentem, in omni ministerio praecipuè respicere: ita domini est, nihil ultra juris sui limites a servo exigere, atque ab omni abstinere saevitia, ut decet hominem, communis cognationis, humanaeque conditionis instabilis memorem; quique novit animos servorum et corpora, eâdem, qua nostra, materiâ constare, et paribus elementis; Deoque, communi omnium parenti, et domino, vitae actae rationem esse reddendam.

CAPUT IV

De Civitatum Origine et Causis.

I. De domesticis societatibus [hactenus.] [satis dictum:] ad civitatum causas et jura explicanda progredimur. Per societates et conjunctiones jam memoratas, si nemo suo deesset officio, copiosa satis esset hominum vita et jucunda. Ad civitates igitur et imperia civilia constituenda [impulit metus] [permoti fuerunt homines metu] malorum quae vel ex hominum imbecillitate vel improbitate oriri possent. Haud tamen idcirco naturae contraria dicenda est vita civilis: quicquid enim monstrabit ea ratio quam nobis natura inseruit, ad mala prohibenda, aut commoda consequenda, necessarium esse aut utile, illud omne est maxime secundum animantis providi et sagacis naturam. Jure igitur dicuntur homines ϕύσει ζῶα πολιτικὰ.

Fingamus autem omnes ita esse probos, ut ea sola consultò velint <aut cupiant>, quae ipsis justa videntur; erroribus tamen de suo et aliorum jure, suae utilitatis appetitione et perturbationum impetu {deceptos}, saepe esse obnoxios: lites hinc saepe exsurgere necesse esset. Fingamus et plures esse ita suspiciosos, ut lites ortas arbitris permittere nollent, timentes quisque alterius gratiam, aut artes, quibus arbitros corrumpere posset. Huc si accedat nimia utrinque virium suarum fiducia, et in sua sententiâ tuendâ pervicacia, non sine saevis belli malis lites in libertate dirimentur.

Quin et imperia civilia hominibus propius commendavit ipsa natura. Mortalium nonnulli caeteris multo sunt solertiores; quod et caeteri non raro fatebuntur: poterunt hi solertiores et sagaciores plurima in communem excogitare utilitatem, omnium viribus exsequenda; poterunt et optimas monstrare rationes, quibus sibi quisque et suis consulere posset, si modo eorum monitis paruerint. Quod si {his ingenii viribus et} solertiae conjunctae sint virtutes praeclarae, bonitas, justitia, fortitudo; earum significatio fidem apud omnes conciliabit, et omnium accendet studia, ad viros his ornatos virtutibus, honoribus et potestate ornandos et amplificandos; hisque auctoribus, foelicia omnia et laeta arbitrabuntur se consecuturos. Ad civitates igitur constituendas non solum injuriarum metus, verum et virtutes hominum egregiae, et naturalis virtutum comprobatio, plurimum contulisse videtur.

II. Si vero etiam spectetur plurium improbitas, morumque depravationes, avaritia, ambitio, luxuries; tum vero patebit sine potestate civili, hominum non modo utilitati, et foelicitati, sed nedum saluti, satis consuli posse: eâque solâ, malis hisce ab hominum vitiis oriundis, optimum, et in improvidi et incauti cujusque oculos incurrens, remedium adhiberi. In magno enim concilio, quamvis ita vigeat injustitia, ut occasione oblata, quisque suicausa, injusta ageret; idem tamen alium {sui ordinis} moribus parem, eademque peragentem, si modo ipse nullum inde capiat fructum, odio habebit et damnabit. Ab istiusmodi igitur hominum concilio, alîus cujusque improbitatem damnantium, quamvis suae quisque secretò indulgeret, nunquam leges condentur iniquae. Quemque suam profiteri injustitiam pudebit; et sibi quisque ab aliorum metuet improbitate, nisi justis et aequis legibus, et poenâ repraesentata, coërceantur.

Neque alia ratione hominibus satis caveri poterit. Licet enim non adeo depravati essent homines, plurimosque incitaret humanitas et recti honestique sensus, ad vicinos ab injuriis defendendos; <illi> ex metu tamen aut ignavia saepe hoc desererent officium, ubi cum periculo esset conjunctum. Quinetiam ipsorum fortium et proborum multitudo, nisi uno regatur consilio, pro diversis, de opis ferendae ratione, sententiis, et quorundam pertinaciâ, in diversa omnia abiret; disjunctaque et discors, paucioribus et minus strenuis conjunctis praedae esset et ludibrio.

His {libertatis solutae} incommodis perspectis, credibile est, prudentiores et sagaciores hoc praecipuum excogitasse remedium, ut magnus hominum numerus inter se paciscantur, de societate ineunda, in singulorum, communemque omnium salutem et utilitatem, communi prudentiorum consilio regenda: cujus commoditatibus palam expositis, alios etiam sibi socios adscivisse{, iisque societatis arctioris ineundae auctores extitisse}.

III. Qui civitatum originem ambitiosorum adscribunt violentiae; id [quidem] [jam antea, alia ratione] factum statuunt, [ante eam vim, quam ejusdem causam esse volunt] [cujus de prima origine & causa anquirunt]. Nemo enim unus, sine plurium antea sibi subjectorum ope, hominum multitudinem, civitati constituendae idoneam, sibi poterat subjicere. Constituta igitur fuit civitas, ante eam vim cui primum civitatum ortum adscribunt.

Si quis dixerit, patremfamilias opulentum, suis et domesticorum viribus vicinos sibi subjicere potuisse: Esto. At non nomina, sed res ipsae sunt spectandae. Regio enim imperio nonnunquam utebantur patresfamilias opulentiores: atque insuper, justas nos imperii justi causas quaerimus, non injusti violentas.

IV. Ad communem utilitatem plurimum hoc conferre, quod imperitiorum multitudo prudentiorum regatur consilio et ratione, negaverit nemo. Quod si ex inepta Reipub. forma eveniat, ut parum prudentibus, aut improbis nimia permittatur potestas, hoc etiam plurimum obesse posse, fatebuntur omnes; prout in aliis rebus, rei optimae cujusque pessima poterit esse depravatio. Nihil tamen hinc vitae civilis utilitati aut dignitati detrahetur. {Etenim} ingenii vires hominibus a Deo sunt datae, ut optimas, ex innumeris quae excogitari possunt, imperii formas sibi eligant.

Est igitur civitas “liberorum hominum coetus, sub uno imperio in communem omnium utilitatem consociatus.” Communem omnium utilitatem potestatis civilis finem esse, inter omnes convenit. Hoc contendit populus; in hoc se jactant Reges omnes, qui non insano scelere, humanae conditionis obliti, Dei opt. max. jura sibi arrogant, aut iis etiam ampliora. Quicquid est civile, id toto coelo, ut aiunt, distat a dominatione despotica. Ea sola igitur potestas civilis est justa, quae communi inservit utilitati. Quae huic obstat, utcunque populi hebetioris et incauti consensu constituta, nullo munitur jure. Vitium contractui inhaesit; quia in iis erratum est, quae hic praecipuè spectari omnibus est notissimum.

{Hic} mirari subit, quorundam{* } non indoctorum orationes, in vitae civilis incommodis et oneribus molestis depingendis, ita nonnunquam exultare, ac si ab ea vita ineundâ homines vellent deterrere; quod tamen ne fiat, libertatis statum, pari modo, deformant, [in larvam] [larvarum] omnium maxime horribilem. Utrique quidem statui sua sunt commoda et incommoda. Non levia in libertate solutâ mala sunt subinde metuenda; atqui non continua. Malis {quidem} in vita civili metuendis, nisi in civitate constituenda aberat omnino prudentia, [paria, immo majora, eademque crebriora, in homines solutos cadere possunt: atque etiam, in vita civili,] [graviora quidem & craebriora, in libertate sunt metuenda,] contra ea mala, aliorum auxilia certius quisque sibi polliceri potest.

CAPUT V

De interna Civitatum Structura, et summi Imperii Partibus.

I. Quum imperatorum nemo suum sibi populum progenuit, neque, si progenuisset, potestatem parentis in fratres adultos, ad haeredem transmittere posset; {(}quippe quae parentum στοργὴ, et immaturo liberorum judicio, tanquam unico fundamento, innitatur;{)} a parentali neutiquam deducenda est potestas civilis{, quamvis ejusdem exemplum quoddam adumbratum fuerit}. Neque, in populum universum justiùs arrogari potest potestas herilis; quod ex jam dictis satis constat. Neque deinde oraculo Deus reges, aut alios creat magistratus, modumve imperii certum, aut fines constituit. Nec denique vires nullo jure innixae justam potestatem tribuere possunt. {Restat} igitur {ut ipsius} Populi conventione et decreto verum omne jus imperii constituatur.

In casibus forte rarioribus, res aliter se habere potest. Quum enim populi salus et foelicitas sit unicus imperii finis; ubi satis huic consulitur, a viro prudente et praepotente, {eâ scil.} formâ imperii praescripta, quam omnes periculo <tandem> facto libenter sunt amplexuri; poterit idem, non inique, populum rudem et rerum civilium imperitum, licet nondum consentientem, imperii [forma continere legitima] [formam praeferibere legitimam], communi foelicitati inserviente, quam omnes {eidem assueti} suffragiis suis mox sunt comprobaturi. Quum vero nemo de sua salute dubius et metuens, cui praecipua hominum jura, minime contra potentiorum vim tuta esse et munita videntur, beatus esse possit; {idcirco} nisi vel antecedat populi consensus, vel subsequatur, justum esse nequit imperium.

II. In potestate civili, ratione et via constituendâ, haec tria ut concurrant est necesse; primo, Pactum omnium inter se, quo convenit, ut <in> unum populum, communi regendum consilio, conficiant [coalescant]: deinceps sequitur populi decretum, imperii formam modumque constituens, rectoresque designans. <Tertio> denique, pactum inter rectores designatos, et populum, hunc ad obsequium, illos ad imperii sibi in communem utilitatem {permissi} administrationem fidelem adstringens. In primis quidem civitatibus constituendis, vix est credibile popellum rudem et incautum, egregias quorundam virtutes suspicientem, haec omnia hoc ordine disertis transegisse verbis. In omni tamen justa imperii civilis constitutione,{* } actum est aliquid, quod horum omnium vim in se continet; quum omnibus satis notus sit unicus potestatis deferendae et suscipiendae finis.

Qua autem ratione in posteros eorum qui primi civitatem constituerunt, transmittatur haec obligatio civilis, ex his monitis constabit.

1. Civium quisque non sibi solum, verum et liberis, a civitate defensionem stipulatur, et omnia vitae civilis commoda. Liberis gestum est negotium utilissimum; unde {et} citra suum consensum, ad ea omnia, pro ipsorum viribus, facienda praestanda adstringuntur, quae ob istiusmodi commoda ab adultis jure flagitari poterant. Nihil autem aequius quam ut singuli, pro virili parte, eam tueantur civitatem, neque ab ea intempestive discedant, cujus beneficio diu protecti, innumeris potiti fuerant vitae excultae commodis; utque haec a majoribus accepta ad posteros transmittant.

2. Quum non sine gravi periculo, manerent agri intra civitatis fines ab ipsius imperio immunes, hosti aut fugitivis recipiendis patentes; jure censentur omnes cives agros suos ita imperio subjecisse civili, ut eorum dominium {aut usus}, nemini qui non civitati subjectus degat, cedere possit.

3. Libero tamen quovis tempore, iniquum videtur cives prohibere, ne, solo mutato agrisque venditis, civitate etiam mutari possint. Reipub. enim, singuli plerumque, per tributa, aliaque ipsis onera {quotannis} imposita, [beneficia accepta pensant:] [beneficiorum acceptorum compensationem praestant.] neque aequum fuerit eos impedire, quo minus alibi melius sibi consulant. Nec metus ne civitas ulla penitùs deseratur, nisi quae vel pessime sit instituta vel administrata: qua quidèm in causa, potiore jure cives postulant ut civitate mutari liceat, neque in civitate inviti manere cogantur.

III. Civitas in hunc modum constituta personae unius rationem subit, cui jura competunt ab omni privatorum jure [disjuncta] [diversa]; quin et obligationibus, quibus tenetur nemo privatus, adstringitur: rerumque omnium administrationem certis hominibus aut conciliis committit. Inter diversas istiusmodi civitates, in libertate quippe naturali degentes, idem fere jus, eaedemque leges naturales, quae inter singulos in primaeva libertate vigebant; eadem, aut iis simillima, sunt civitatum jura perfecta; eadem debentur mutuo officia humana; similis est pactorum obligatio; idem se suaque per vim defendendi jus: eadem {denique inter se} ratio est omnium civitatum, quae non sub vicinae cujuspiam ditione tenentur, sive eae majores sint sive minores; quocunque demum nomine vocentur, sive humili, sive glorioso. Facili igitur nominum et personarum mutatione, jus naturale privatum sit jus fere omne publicum, cujus necessaria est obligatio. De voluntario jure publico, aliàs.

IV. Potestatis quae ad civitatem regendam exigitur, partes, aut summi jura imperii, sunt vel majora vel minora. Majora, intra civitatis fines exsequenda, immanentia, a quibusdam appellantur: quae exteros respiciunt, transeuntia dicuntur. Prioris generis sunt, primò, jura legum jubendarum quibus civium actiones sunt regendae, et jura ipsis tuenda, legum naturalium habita semper ratione.

2. Jus deinde exigendi tributa {ea} omnia, aut reditus publicos, quos prudens exigerit reipublicae administratio: quod jus in priori contineri potest. Tributa dixerunt Romani quae a civibus persolvebantur; vectigalia, quae a provinciis subactis. Ex quibus omnibus, quae ad principum familias sustinendas destinantur, res Fisci dicuntur; quae vero in Reipub. usus impendenda sunt, ad aerarium deferuntur. In priora, principibus electione nova creatis, jus est quale usufructuariis; {in regnis} haereditariis vero, jus {regis idem ferè quod} feudatarii: neutris licet privatis suis debitis imperii successores onerare. Aerarii autem in Reipub. usus administratio sola rectoribus quibusvis commissa intelligitur.

3. Tertium est jus legum exsequendarum, quae executiva dicitur potestas; jurisdictionem omnem continens ad lites dirimendas, et jus magistratus creandi et ministros, ad rempublicam administrandam, et tributa exigenda.

Jura transeuntia ad haec reducuntur capita. 1. Jus belli, quod in se omne belli gerendi arbitrium continet, in [militibus conscribendis] [exercitu conscribendo], ducibusque sive summis sive inferioribus constituendis.

2. Jura foederum faciendorum; cui connexum est jus legatos mittendi, ad foedera, quae aut pacem reducant, aut commercia conservent, transigenda.

Ab his diversum est jus imperii eminens, quo in casibus gravioribus et insolitis recte utuntur imperatores, [invadentes in] [contra] ea civium jura, quae libero quovis tempore, sunt {iisdem} sanctissime conservanda; quandam, {exempli causa,} rei familiaris partem, aut operas, etiam cum summo conjunctas periculo, exigentes, ultra quam aliàs praestare tenentur. Huic imperatorum juri, respondent in statu libero insolita ea quae premente necessitate oriuntur jura.

Minora imperii jura haec sunt; “Dignitates civiles tribuendi [conferendi], nummos cudendi, nundinas feriasque permittendi, liberos, [natalium infamiâ sublatâ, legitimos reddendi,] [legitimandi] {universitates constituendi,} aetatis veniam largiendi, poenas remittendi, debitoribus inducias dandi”; et id genus alia; quibus, utpote facilibus, neque civitati omni necessariis, non immoramur.

V. Summum in civitate imperium is homo, aut plurium concilium, habere censetur, qui majora quae diximus imperii jura, vel omnia, vel pleraque, [suo arbitratu] [pro suo prudentia] exsequi potest; neque alterius, aut hominis aut concilii, potestati {ita} subjicitur, ut ejus voluntate ipsius actus fieri possint irriti. Summam saepe habet potestatem, qui non habet infinitam, nullisve limitibus circumscriptam; immo qui ne vel perpetuam; neque imperio successuros designare, aut leges quibus civitas erat fundata immutare potest. Summus ille erit imperator, cui praecipuae potestatis civilis partes permittuntur, suo arbitratu, intra certos fines, in reipublicae utilitatem exercendae: qui neque alterius jussu, aut mandato subinde interposito, civitatem regit; cujusque actus, intra potestatis sibi permissae fines, a nullius consensu vim sortiuntur.

In omni civitate, summa alicubi reperitur potestas, quae majestas dicitur, vel apud regem, vel senatum, vel populum. Neque eam imminuunt cum exteris inita foedera, quamvis incommoda, nisi majora civitati ipsi adimant imperii jura, aut prohibeant ne sui juris persona quae dicitur politica maneat.

Si quidem pluribus civitatibus hoc, quacunque de causa, eveniat, ut uni homini aut uni concilio perpetuo, quarundam imperii partium concedatur administratio; illae civitatum systema constituunt: quales, ex noto apud antiquos exemplo, civitates dicuntur Achaicae. In unam autem civitatem plures tum demum coalescere dicuntur, et unam gerere personam, quum uni homini, aut uni concilio, aut iisdem vel hominibus, vel conciliis, permittuntur omnes potestatis partes majores, quà omnium fines patent, administrandae.

CAPUT VI

De variis Rerumpublicarum Formis.

I.1 Simplicium civitatum tria sunt genera. Ubi omnes imperii partes uni homini committuntur, dicitur monarchia; cujus varia sunt nomina: ubi concilio unico, idque ex optimatibus constat, aristocratia; si vero ex omnibus civibus, [aut honestioribus quibusdam ad rempublicam procurandam] [eorumve] delegatis constet concilium, dicitur democratia.

Concilium, cui permissa est potestas, id voluisse censetur quod pluribus placuit; nisi lege aut decreto quodam primario, quo civitas fundatur, cautum sit, quota concilii pars rerum publicarum administrationi sit necessaria. Praecavenda etiam sallacia satis nota, semperque metuenda ubi quaestio [tripartita aut quadripartita] [trimembris] decidenda est{: quod scil. incidere possit, ut eam sententiam quae longè pluribus displicet, comprobent tamen plures, quam qui reliquarum unam ullam. Quod fiet quaestione}<, ea> vel ad bimembres duas reducta, vel membro uno {aut altero}, suffragiis de eo prius latis, excluso: quod etiam in magistratibus, ubi plures sunt petitores, creandis observandum.

(II.) Generis cujusque simplicis {civitatum} plures sunt partes. Monarchia enim vel est absoluta et interminata, ubi {scilicet} unius prudentiae tota permittitur reipublicae administratio, nullis positis limitibus, praeter eos qui ex politiae omnis natura et fine intelliguntur; vel est terminata, ubi legibus quibus civitas fundatur, aut in ipsa potestate deferenda, certis terminis circumscribitur imperium, populique jura quaedam sanctiora {inde} eximuntur. Utriusque generis monarchae vel jure haereditario succedunt, vel a populo creantur aut eliguntur: idque vel in perpetui imperii jus, vel temporarii.

Aristocratiae pariter plura sunt genera, hisque consimilia: absoluta nempe, sive infinita; aut terminata, et lege circumscripta: haereditaria, aut creationibus novis reficienda; perpetua, aut temporaria. In hac temporaria, pro certo tempore suffragii jure gaudent senatores; quo peracto, sufficiuntur in eorum locum alii: quod si populi suffragiis fiat, et civis cujuscunque, qui se petitorem profiteatur, habenda sit ratio, democraticum potius videtur concilium: sin per cooptationem reficiatur senatus; aut optimatibus solis petere liceat; erit aristocraticum. Si ex censu majore petendi jus oriatur, proprie oligarchicum dicitur; aut ubi agrorum quorundam domini, eo ipso fiunt senatores <quod eos jure possideant>. Ubi vero hi soli qui, honoribus functi, gratiam fidemque consecuti sunt, creari possunt; a quibusdam, κατ´ ἑξοχὴν aristocratia, aut politia dicitur.

Conciliorum popularium dissimilia [diversa] etiam genera; comitia curiata et centuriata duorum exhibent exempla. In illis suffragii pari jure utebantur [gaudebant] cives omnes; in his pro ratione census; quae {idcirco} dicebantur timocratica. Sorte etiam alicubi definiebatur, quibus dandum esset in comitiis suffragii jus. Alicubi ex tribubus aut curiis diversis, quibus distinctus fuerat populus, {ad rem communem gerendam} eligebantur delegati, qui concilium constituerent populare.

Junctarum et multiplicium formarum ingens est numerus, prout cum diversis monarchiae generibus conjunguntur concilia varia [diversa], vel senatoria vel popularia; atque prout variae imperii partes vel regi, vel senatui, vel concilio populari, vel omnibus simul permittuntur.

III. Ut formas praestantiores a deterioribus secernere valeamus, haec pauca sedulo sunt spectanda.

1. Ut foelix sit reipublicae status, quatuor hisce in {omni} politia prospiciendum [retinenda]; ut scil. imperatoribus adsit prudentia, optima quaeque prospiciens; {deinde ut adsit} fides communi consulens prosperitati; {tum} ut conservetur concordia; denique ut reipublicae negotia et celeriter et secreto possint expediri. De his ubi satis est cautum, non melius communi civium prosperitati, per politiam consuli poterit.

2. Ubicunque non uni homini aut concilio, sed pluribus datae sunt summae potestatis partes; inter eos intervenire debet aliquis imperii nexus, ne in omnia contraria abire possint: ne scil. Rex, inconsulto aut invito concilio, vel senatorio, vel populari, quicquam gravius moliri queat; nec concilia, rege inconsulto aut invito; neve unum concilium, altero invito. Si hac de re satis cautum fuerit, melius inter diversos, sive diversa quae dicuntur subjecta, dividuntur imperii partes, quam si omnes uni, sive regi sive concilio, mandarentur.

3. Stabile neutiquam erit imperii jus, nisi rerum dominio aut opibus fultum: aliter fluctuationibus et seditionibus perpetuis civitas vexabitur. Rerum enim dominia potentiam secum ferunt, quae jura nullis opibus subnixa evertet, aut ipsa labantibus [cum] divitiis collabetur. Stabile tum demum erit regnum haereditarium, ubi agris suffultum est aut provinciis haereditariis: stabile senatus imperium, ubi agrorum bona pars est senatorum: stabilis civitas popularis, ubi vigent leges agrariae; aut ubi alia quavis ratione agri inter plurimos dividuntur dominos. Quamvis autem seduli et solertiores, non nisi gravi de causa sunt cohibendi, quo minus rem suam familiarem bonis artibus augeant; (quod democratia vel optima permittet, quantum exigere potest vitae vel jucunditas vel voluptas quaevis, viro bono expetenda,) non tamen cum plurium salute, aut libertate, pensanda est inanis paucorum vel ambitio, vel luxuries, vel avaritia. In omni igitur populo libero, jure per leges agrarias praecavetur, ne nimiae evadant [sint] paucorum opes, et toti civitati metuendae.

4. Cavendum etiam, ne iniqua, aut parum civilia, cuivis ordini tribuantur jura, quibus caeteri omnes a republica {capessenda} summisque honoribus excludantur; perpetuis enim seditionibus materiam praebebunt.

5. Quum parum referat qualis sit civitatis institutio, si modo solis prudentibus et bonis commissa sit potestas; cui tamen rei nulla ratione satis caveri poterit; hoc in civitate constituenda praecipuè erit spectandum, ut insidis et malis, quamvis potestatem adepti fuerint, nulla aut exigua ad peccandum sint invitamenta; aut saltem nullae impunitatis, aut commodi sui augendi spes, ubi perfidè rempublicam administraverint.

6. Quis vero ad [coetum civilem] [civitatem] optimè constituendum hominum numerus potissimum requiratur, definiri nequit. Paucis neque vires neque opes suppetent, quibus se contra praedonum manus defendant, aut ea comparent, quae ad uberiorem faciunt vitae ornatum aut jucunditatem. Ubi contra, magnus est numerus civium magnam regionem occupantium, non adeo accurate omnia procurari, aut a civibus fraudes, injuriae, et vexationes prohiberi poterunt: paucioribus praeterea patebit aditus ad rempublicam, ut virtutes latius patentes addiscant atque exerceant, quam si ab iisdem hominibus plures constitutae fuissent civitates. Ubi quidem ingentes civitates sunt constitutae, neque jam hominibus <non> est integrum, ut se in civitates dividant commodissimas; vicinis omnibus forte profuerit, sui contra nimias vicinorum opes defendendi gratia, in majores congregare civitates. Quemadmodum etiam, inter cives, ad paucorum nimias opes praecavendas, et potentiam caeteris metuendam, justae sunt leges agrariae, eodem jure civitates vicinae nimias alterius cujusque opes merito habent suspectas, siquidem ejusdem etiam mores cupiditate vincendi inflammentur; iisque, opibus augendis, per vim, si aliter fieri nequeat, modum ponere licet, antequam tantae evaserint ut libertati et saluti suae cautum esse nequeat.

IV. Monarchia simplex has habet opportunitates; {quod} civitatis concordiae consulat; et per eam secretò et expeditè res geri possint. In monarchia autem haereditaria, neque de prudentia regis, neque de fide caveri poterit. De electorum prudentia melius cavetur; non item de fide: et {hujusmodi} rege defuncto, seditionibus bellisque civilibus janua patebit. In haereditaria absoluta sive infinita, sunt omnia incerta. In haereditaria terminata, non de prudentia, at melius multo cautum est de fide; quum rex leges eas quibus fundata erat civitas violando, aut potestatis sibi commissae fines transiliendo, se planè tyrannum profiteatur; ipsiusque perfidiâ regni jus omne abdicatum esse facile inter omnes constet. Unde etiam populo jus oritur, ut, eo deturbato, novum creare regem, aut novam Reipub. formam instituere liceat. <Ast> In regnis verò {legibus} terminatis et circumscriptis, perpetuae ferè vigent factiones, et bella subinde nascuntur civilia.

In simplicioribus aristocratiis haereditariis, de senatorum prudentia rarô, de fide nunquam satis cautum est, neque quidem de concordia, aut expedita et arcana Reipub. administratione. Inter senatores ad munus electos, melius de prudentia et fide, parum vero de concordia, aut negotiis celeriter et secretò gerendis, caveri poterit.

In concilio populari fides semper vigebit, et tum demum prudentia, ubi vel censui respondet suffragii jus, vel consilium ex honestioribus paucis a populo delegatis constat. Neque tamen inter hosce speranda concordia, aut expedita et arcana reip. administratio.

In magno quovis concilio per tabellas optime feruntur suffragia: sic enim non metuendae erunt potentiorum offensiones, neque suffragia largitionibus corrumpere in promptu erit. Atque licet, pudore sublato, locus sit gratiae, odio, et invidiae; his {tamen} rariùs, nisi objustam causam, populi pars major incitabitur. Sin autem sors, aliqua ex parte immisceatur, omnis excludi poterit largitio; gratiaeque, odio, aut invidiae grassanti saepe obstruetur iter.{* } Sola tamen sorte res decidere graviores, aut magistratus delegatosve designare [constituere], parum erit tutum; quum sorti, quantumvis omni gratia et contumelia vacet, nulla sit prudentia rerumve judicium.

V. Rerumpub. formas simpliciores parum esse commodas, haec satis ostendunt. Neque antiquissima quaeque sunt optima; sic enim ad pelles, antra, glandesque redire oporteret. Quod a {regum} adulatoribus jactari solet, monarchiam primum in terris nomen imperii fuisse, monarchiae neutiquam est honorificum. Hoc enim est dicere, rudi eam et incauto popello placuisse, prudentioribus et cultioribus haud diu placituram. Etenim in nullo rerum genere minus sperare licet prima quaeque opera perfecta fore et absoluta, quam in civitatibus constituendis, ubi maxima opus est rerum notitia et prudentia, [non sine meditatione alta] [multa meditatione], vitaeque usu diuturno et vario, comparandâ. Quae formas quasque simplices comitantur incommoda graviora, ad mixtas et multiplices confugiendum esse docent: mixtarum autem eam esse optimam ubi tres illae artificiosè inter se compinguntur formae, monstrant singularum seorsim haud leves opportunitates: quod et antiquorum gravissimis placuit.

Concilio igitur populari, quod ex {honestioribus ad rem communem gerendam} delegatis constet, quibus idcirco nunquam fides, raro prudentia deesse poterit, maximae imperii partes committendae. Leges igitur sanciat istud concilium, et de rebus statuat gravissimis. Per leges etiam agrarias, haud ita arctas tamen ut industriae modicaeve vitae elegantiae adversentur, concilio isti {sua} conservanda est potestas.

Senatui item ex paucis, a populo electis, quorum in Reipub. negotiis diu spectata fuit prudentia et fides, permittatur, ut de legibus et Repub. disceptent, et ad concilium populare referant; ita ut sine senatus auctoritate nihil gravius fieri possit. In utroque concilio etiam, ita decedentibus succedant homines novi, sive ea legibus annalibus instituatur rotatio, ut neque concilia ex novis omnibus constent, neque cuiquam suffragii perpetuum jus sit, aut potestas perpetua. In omnibus pariter magistratibus prosunt leges annales, ut caveatur ne quis nimiam sibi comparet potentiam aut gratiam; utque [quam plurimi] [plures] eam usu addiscant prudentiam, easque artes quae Reipub. sunt necessariae aut utiles; ne necesse sit ut tota civitas unum tantum aut paucos spectet, spemque omnem in iis solis collocet. Ubi vigent istiusmodi leges, Reipub. non deerunt imperatorum, aut magistratuum officio functorum, prudentia et virtus: neutiquam enim aegre ferent, quod pro legum sanctarum praescripto, tempore definito munera deponant.

Ad subita autem et inopina pericula avertenda, atque ad negotia secretò et celeriter obeunda, necessaria est potestas quaedam regia aut dictatoria, nullo tamen alio fundamento praeter ipsas leges innixa; cui permittendum belli arbitrium, legumque tutela et administratio. Arbitri etiam officio fungetur rex, si qua inter senatum et populum suboriatur contentio.

Magistratuum creandorum jus, tribus hisce potestatibus simul permittendum, aut inter eas dividendum: ut scil. quibus majore opus est prudentia, a senatu eligantur; quorum opera celeriore [celeri] et expeditiore opus fuerit, a rege; quique populi jura tueantur et conservent, a populo aut concilio populari creentur.

Profuerit etiam plurimum censoriam semper adesse potestatem, ut civium mores emendentur, omnesque flagitiosi et improbi, cujuscunque fuerint ordinis aut dignitatis civilis, de loco dimoveantur.

CAPUT VII

De summi Imperii Jure, ejusque acquirendi rationibus.

I. [Rerumpub. Rectoribus] [Qui summo cum imperio sunt] ea est potestas, ea jura, quae primaria populi tribuerunt decreta. In omnibus quidem civitatibus, eadem alicubi, saltem apud populum universum, sita est potestas. Quae tamen vel regi, vel concilio, vel utrique committitur <potestas>, in diversis civitatibus [longissimè diversa] [diversissima] est. In quibusdam enim, quaedam populi jura, ab omni imperantium potestate eximuntur: in aliis, omnia eorum prudentiae et fidei permittuntur. Quum tamen solus imperii constituendi finis, quod omnes agnoscunt, sit populi salus et foelicitas; quaecunque [eidem accommodata non est] [hinc aberrat] potestas, ea est injusta; quam populus, qui temere eam donaverat, repetere aut abrogare poterit, quum idipsius exegerit salus. Neque quicquam fingi potest perfidum magis aut fastuosum, quam ut [si] hi, quibus in populi salutem et utilitatem commissa erat potestas, eam, licet populo pestiferam, sui causa per vim retinere conentur.

Optandum quidem foret, ut potestas olim permissa, amicis potius disceptationibus, quam vi repetatur: neque ubi vel mediocriter communi consultum est saluti et prosperitati, ad vim et bella civilia, leviori aliqua de causa, decurrendum. Verum ubi haud satis de populi libertate et salute cautum esse constat, pluraque mala, ex ipsa imperii formâ fore nascitura, eaque diuturniora, quam ex rerum commutatione violenta; tum demum et per extrema omnia {res novare}, imperiique formam modumque immutare licitum erit et honestum.

Quae de proprio rectorum civilium, praecipuè regum, jure divino, et sanctitate quadam inviolabili jactantur, mera sunt adulantium somnia. Divinum est jus omne quod Dei et naturae lege sancitur. Divina sunt populi pariter ac imperantium jura. Immo, quandoquidem haec in illorum tutelam sunt constituta, illa his sunt et graviora et sanctiora. Imperantis quidem jus, singulorum seorsim jure quovis gravius est; universorum verò neutiquam. Plurima civis privatus perferre patique debet iniqua, potius quam contra regem caetera aequum et reipub. utilem, quicquam hostile moliretur; si modo sibi soli periculum immineat. Verum ubi communia omnium jura a rege pessundantur; quaeque uni intentantur, aliis omnibus mox metuenda erunt; tum vero manifesta regis perfidia, omneque imperii jus amissum.

II. Populo jura sua contra rectores quoscunque per vim defendere licet. Si quidem ii quorum imperium est legibus circumscriptum, ea invadant jura, quae populus in imperio deferendo sibi retinuit et reservavit; non dubium est quin populo, [juris sui tuendi causa, ad vim procurrere] [iura sua per vim defendere] liceat. Quin et ad rectores, quorum imperium absolutum est nullisque legibus circumscriptum, coërcendos, vis recte adhibetur; ubi civili animo exuto dominatum occupare conantur, in suam libidinem aut utilitatem, communi spretâ, omnia convertentes; vel ubi animum in cives hostilem produnt; aut ita nequiter rempub. administrant, ut ne vel sanctissima populi jura, quaeque ad vitam tolerabilem sunt necessaria, tuta maneant. Neque qui hoc populo tribuit, dabit quoque eum regibus esse superiorem: servis enim vel in deterrima conditione degentibus jus est, ut contra dominorum injurias atrociores se per vim defendant.

Si hìc moveatur quaestio, cujus hac in causa sit judicium, numnam qui summo imperio praesunt <et> rempub. male administrârint, suâque perfidia jus omne amiserint? Si non populi, quod ipsius causa agatur; ob eandem causam, neque imperantis erit judicium. Ad aequos igitur decurrendum esset arbitros, vel nostrates, vel externos, si res sineret: sin minus, populi certe potius erit judicium, a quo magistratibus olim mandatum erat imperium, cujusque negotia geruntur, cujus etiam gratiâ potestas omnis fuit constituta. De re fere quavis humanum est errare{: neque errorum immunes sunt ipsi rectores}. Saepe de jure publico, saepe de privato sui defendendi jure erratum est; nontamen ideo tollenda sunt haec hominum jura, sive privata sive publica.

His quidem in rebus gravissimis, cuncta cautissimé pensitanda; neque ob leviores imperantium injurias aut errores, quales in homines haud improbos aliquando cadere possunt, in bella civilia, omnium saepe saevissima, cives sunt conjiciendi. Ubi vero alia ratione populus salvus esse nequit; et perfidis dolosisque facinoribus, imperii jus omne amiserunt imperantes; jure per vim regno exui possunt, aliis in eorum locum suffectis, aut nova imperii formâ constitutâ.

Neque motibus civilibus bellisve fovendis apta est haec, de sancto populi jure se contra tyrannos defendendi, doctrina. Immo contrariis feré dogmatis haec mala praecipue imputanda. Nimia fere semper fuit populi patientia, et inepta imperantium veneratio; quae tot civitatum monstra, aut potius miseros et abjectos servorum greges, sub dominis saevissimis et nequissimis, jura omnia divina et humana impudenter miscentibus, per terrarum orbem pepererunt.1

III. Tyranno exturbato, aut rege qui ad munus electus fuit extincto, ubi nihil de successione est praestitutum, aut denique stirpe regia extincta in regnis haereditariis, nascitur interregnum. His in casibus, quamvis nihil legibus publicis sit cautum, haud quidem tollitur populi conjunctio civilis: primo enim, quod diximus, pacto obligantur omnes, ut communi consilio communi prospiciant saluti. Existet aliquamdiu democratia quaedam, ubi plurium aut praestantiorum, qui reipub. negotia gerere solebant, suffragiis erit statuendum, qualis in posterum futura sit reipub. forma, quibusque deinceps permittendum imperium. Neque paucioribus, caeteris invitis, civilis vinculi licet esse immunibus; nisi pars major planè iniquas et pestiferas reipub. administrandae rationes ineant.

IV. Principibus quorum probitas fidesque satis est spectata, debetur pietas omnis et observantia; iique cum summo civium periculo, sive contra caecos tumultus, sive aperta bella, sunt defendendi; neque culpis eorum aut vitiis levioribus, qualia aliquando in viros minime malos cadere possunt, cives ab ea obligatione exsolvuntur. Si vero hoc incidat ut devincantur et a dignitate deturbentur, vel ab imperii competitoribus, vel hostibus externis, ita utnulla spes sit reliqua, eos jus suum antiquum recuperare posse; principum est regumve de jure suo ultro cedere: immo id omne pro extincto est habendum; quum omnis inter imperantes et populum obligatio sit mutua, mutuisque officiis conservanda: quae quum ab altera parte praestari nequeunt, nulla alteri sunt praestanda. Omnibus igitur prius tentatis, populus jure se victori submittet, quum suae saluti aliter consulere nequeat. Mirae quidem foret arrogantiae, si quis suae dignitatis aut utilitatis causa, totam civitatem et populum pessundatum velit et laniatum.

V. Quemadmodum naturalis libertas est jus pro sua cujusque voluntate agendi, intra legum naturalium limites, (quae nulla foret si nullae essent leges, hanc libertatem caeteraque jura cuique munientes;) sic dicimus populum esse liberum, quum non ad alterius praescriptum, sed [suo arbitratu] [ad suum arbitrium] intra legum civilium sines, cuique [manet] [permissa est] agendi facultas. Non igitur leges libertati repugnant, sed acerba aut morosa hominum imperia. Liber Romanis dicebatur populus, ubi concilio populari imperii summa erat permissa, et parendi imperandique vices obtinebantur.

VI. Vix alia ratione quam populi decreto voluntario, potestatem civilem jure constitui posse, satis jam disputatum [dictum]; neque imperatores aliam habere sanctitatem aut majestatem, quam quae hinc oritur, quod hominum multitudo jura, quisque sua, uni homini aut concilio permiserat administranda. Ex quadam libertatis naturalis parte, a singulis ad imperantem translata, aut ex singulorum dominiis eidem aliquatenus subjectis, nascitur legum condendarum potestas. In libertate, quisque vitae necisque jus hactenus in se habebat, ut officia honesta quantocunque cum periculo suscipere liceret; quumque communis hoc postulat utilitas, aliis se dirigendum in his officiis obeundis permittere{: unde imperii militaris jus}. In libertate etiam, inter hominum jura erat, ut eum qui ipsis injuriam intentaverat aut fecerat, summis coércerent suppliciis; communique innocuorum saluti, si ita facto opus esset, ejusdem caede prospicerent. Hinc oritur jus omne poenas delictis aequas irrogandi, sive jurisdictio quae criminalis dicitur. Neque ad potestatem aliquam a Deo proximè derivatam, ad haec aut alia majestatis jura explicanda, decurrendum.

VII. Neque una reipub. forma prae caeteris, alia de causa, divina est habenda, quam quod per eam optimè communi consulatur prosperitati; quod in monarchiis infinitis et haereditariis minime contingit. Quid? quod nulla lege divina, naturali aut positiva, monstratur succedendi, ratio; num scil. satis sit successio quaevis haereditaria, eaque vel agnationis, vel cognationis jure; an contra exigatur linealis. De re familiari ad cognatos transmittenda, non leves sunt juris naturalis obscuritates; licet, re generaliter spectata, manifestum sit, bona in familiae aut gentis utilitatem acquisita, sanguinis sequi debere conjunctionem. Quod vero ad imperia attinet, (non in unius familiae dignitatem, sed in populi universi utilitatem destinata,) nulla subest causa, cur in iis deferendis spectetur sanguinis conjunctio; multo minus cur linealis admittatur successio qualiscunque.{* } Ex legibus humanis aut populi scitis, saepe temerariis et incautis, haec omnia nascuntur.

VIII. Illud autem jus, vulgo jactatum, quo in populum devictum imperium civile sibi arrogat victor, non meliore plerumque innititur fundamento, quam quod {sibi} [arrogant latrones ac praedones maritimi] [latronibus ac praedonibus maritimis arrogatur]. Nam primo, qui justam bellandi causam non habuit, nihil quicquam ullo jure capit aut detinet. Deinde, fingatur causa vel justissima, certi tamen, ut ante dictum,{* } sunt petendi fines: neque contra hostes quicquam jure aget victor, quod neque ad injuriam avertendam, neque ad damnum reparandum, neque ad injurias in posterum praecavendas, necessarium est aut utile: si quid amplius exegerit, justitiae fines transit. Ad injuriam vero avertendam, aut damnum pensandum, nunquam necessarium est aut utile, ut civitati et populo victo, in provinciam redacto, adimatur libertas publica et majestas. Immo communi plerumque repugnat utilitati, ut civitates opes suas sic augeant, potentiamque adipiscantur vicinis metuendam. Diu plerumque antequam debellatur civitas, victorique subjicitur, depulsa est omnis injuria, damnumque cumulatissime pensatum. Pensationem [pensatur. Compensationem] fere semper sibi prius arripiunt victores, ex rebus hostium mobilibus, quam eorundam penitus devincatur civitas. Hac ratione damnum lubentes praestarent hostes devicti, vel si opus sit, stipendium quotannis penderent (quibus certè omnia damna cumulatissime reparari possunt) potius quam, a missâ patriae civitatis libertate, exteris se subjicerent.

Quod ad cautionem attinet: quibus {rationibus}, ab injuriis a civitate devicta, haud tamen exhausta, in posterum inferendis, satis cautum est, iis multo magis, a civitate {jam} exhausta et tantum non deleta, cautum erit. A civitate autem opibus valente satis cautum est traditis obsidibus, navibusve armatis, vel oppidis in confinio munitis; vel victoris praesidiis in urbes munitas acceptis. Immo saepe sufficit quod earum urbium munimenta diruantur. Neque ulla est civitas devicta, quin omnia haec lubens praestaret, potius quam vicinae civitati provincia fieret.

IX. Si quid poenae nomine, ad omnes ab injuriis deterrendos, sit exigendum, id a solis delinquentibus exigi debet. Populi vero devicti pars longe maxima, nullo crimine obligatur, ideo quod a rectoribus suis ciebantur bella {vel} maxime nefaria. A victis igitur hoc solum jure exigere potest victor, ut rectores suos injustos aut dedant aut defendere desinant, ut de illis poenas factis dignas sumat. At propter ea quae injustè aut inhumaniter in bello fiunt publico, poenas exigere vetat communis utilitas. In civitate semper spes est, magistratus, viribus suis legumque auctoritate sublevatos, poenas de civibus crimine obstrictis sumere posse: At civitatum bella gerentium vires, per socios et foederatos, ita plerumque sunt aequales, ut anceps sit belli fortuna; quibusque causae sunt justissimae, exitus tamen sit incertus. Ab omni igitur in devictos saevitia abstinendum, ne ad hostes exemplum transferatur, qui causam injustam tuentur, quae {tamen} ipsis justa videatur. Neque ideo quod causam suam justam putant victores, legem saevam, contra se forte aut suos postea valituram, sanciant.

Neque credibile est ullam conventionem tacitam inter civitates dissidentes intercessisse, ut ibi imperium foret unde victoria fuerit. Contraria omnia palam testatur qui bellum movet, nisi ubi disertis verbis istiusmodi pactum fuit initum. Ipso bello, se omni ratione, jura sua defensurum aut persecuturum, significat et denunciat: neque populus, quamvis debellatus, qui novis sociis aut opibus adscitis bellum renovaverit, fidem violasse censetur. Quid, quod nemo dixerit, eum cui causa sua videtur justa, tali legi consensisse: atqui sine hujus consensu, alterius partis, {quicquid de ipsius causa senserit,} intervenisse consensum, colligi nequit. Hi denique victorum fautores, solos imperantes consensisse volunt: quo vero jure hi, quorum in tutelam permittitur populus, populi jura omnia, vel absolutè, vel sub conditione, alienare possunt? Finge istud disertis verbis {ab iis} pactum fuisse; ob id ipsum, homines illi perfidi et audaces, omne imperandi jus amiserunt; neque quae ab iis transiguntur civitatem obligare possunt.

X. Quum igitur {illi} scriptores <fere> omnes, qui regna quaedam patrimonialia esse contendunt, quae regis arbitrio alienari, aut dividi possunt, ea ex sola ferè victoria profecta statuant; nullo idcirco jure ea arrogari, satis [docuimus] [ex dictis constat]. Quinetiam, si forte accidat ut populus aliquis, ab saevis hostibus ingruentibus perterritus, populo potentiori se suaque omnia dedat, solum hoc stipulatus, ut contra calamitatem imminentem protegatur; nihilo {tamen} magis ea pactione regnum patrimoniale constituitur.{* } Ne quid enim de metus exceptione dicatur; aut quod pactum istud plane onerosum, sit tamen inaequale; ex ipso pacto {reique natura} patet, quod colligi nequeat, tale quicquam fuisse factum. Quippe, qui se civitati excultae, humanae, imperiumque lene exercenti dedunt, minimé censeri poterunt consensisse, ut {istius arbitratu, quovis modo vexentur aut lacerentur; utque} <et> alteri cuivis vel regi vel populo barbaro subjiciantur; aut saeviore regantur imperio, quam exercebant illi cui se dediderunt. Quinetiam si quid istiusmodi moliatur haec civitas dominans, jure sibi jugum excutient qui longè alia lege se isti subjecerunt. Ad arbitros {enim} provocare licet et deditiis, si quid crudelius ipsis sit impositum, ultra {id,} quod salutis et defensionis pretium, jure exigi poterat.

Neque ex populi devicti pacto aut promisso, quod vis minax extorserat, victorijus imperii nascitur. Eam enim vim esse injustam satis ostendimus.{* } Sin verò a victore, aequa reipub. forma populo devicto constituatur, quae satis ipsius conservat jura, communemque tuetur prosperitatem; ita ut populus, post periculum factum, ei formae se submittere non recuset; ex hoc consensu imperii jus oriri quodque praecesserat vitium purgari poterit.

XI. Quum insuper nullis causis naturalibus libus {et necessario obligantibus}, sed solo populi decreto, innitatur cujusvis ex regia sobole aut gente jus, ut regi defuncto succedat; decreti hujus verba eodem modo sunt interpretanda, quo {istiusmodi verba} in caeteris legibus de successionibus haereditariis: eaque censenda est hac de re fuisse populi voluntas, quae verbis iisdem aliis de rebus declaratur. Ubi igitur, in aliis bonis haereditariis, quisque delicto suo, jus suum, non solum pro se, verum etiam pro liberis et cognatis amittit, idem etiam de imperii jure haereditario est censendum. Immo, rei familiaris dispar [dissimilis] est ratio. Ea familiae alendae et amplificandae gratia acquisita fuit: unde liberi, et saepe cognati, jure postulant ut ex re familiari alantur et amplificentur: durumque est et iniquum, ut unius delictum immerentibus noceat, bonaque, quae naturae lege iis rediissent, intervertat. De imperii jure omnia alia dicenda; quod neutiquam ob regiam stirpem, aut ob aliquid quod ipsi regi, ejusve soboli debebatur; sed ipsius civitatis gratiâ, utque praecaveantur mala ex novorum regum creationibus subinde metuenda, constitutum fuit. Potiore igitur jure in causam commissi cadunt regna haereditaria, quam privatorum haereditates.

Ut igitur populus suo jure perfidum regem de solio deturbat; potiore certè jure praecavere potest, ne quis succedat qui reipub. administrandae est ineptus; qui ea fovet dogmata, quae sanctissima populi jura pessundare eum promovebunt, quum primùm potestatem fuerit adeptus; qui insana quadam superstitione percitus, summae potestatis partes haud leves, ad regem quendam exterum, sub falso pontificis nomine, transferet; aut qui se jure divino munitum credit, quo fretus <omnia> civitatis jura audacissime perrumpet, omnesque imperii sibi permissi limites transiliet; seque officio defuturum existimabit, nisi cives summorum cruciatuum metu cogat, ut dogmata absurdissima credant, vel saltem credere simulent; cultumque Deo praestent quem nefarium putant. Qui regni haeres talia profitetur dogmata, {eave palam ejurare rogatus detrectat,} potiore jure excluditur, quam qui plane fatuus est aut insanus: quum istiusmodi dogmata populo libero magis sint perniciosa, quam ulla regis fatuitas aut insania.

XII. Quae de regibus diximus, de cunctis tenent civitatum rectoribus, atque de populi ipsius in provincias aut colonias imperio. Si qui cives, populi aut magistratuum permissu, e civitate suis sumptibus migrent, novas sibi sedes quaesituri; illi [civitatem liberam, ditionisque omnis externae immunem] [sociam civitatem] sibi jure constituunt. Qui publicis impensis ea mittuntur lege, ut coloniae modo sub civitatis ditione maneant, ad ejusdem potentiam aut opes augendas; haud aequum est ut eorum quam civium caeterorum deterior sit conditio. Jura omnia, illis concessa, sunt religiose conservanda. Si quid durius in colonos patria civitas statuerit, ipsique satis per se sibi prospicere possint; aut si tyrannide oppressa sit civitas, ipsiusve forma in deteriora omnia immutata; hoc sibi jure arrogabunt coloni, ut sui sint in posterum juris, sociae civitatis officia praestare parati. Neque pacta, in quibus contrahendis, de iis quae in istiusmodi negotiis praecipuè spectari solent, erratum est, magnum hominum numerum, civitati beatae constituendae idoneum, ad ea subeunda adstringunt, quae ipsorum prosperitati et saluti adversantur. Neque quicquam graviora in hominum vitam mala invexit, quam vana et insolens, sive regum sive populorum, cupiditas, imperii sui fines porrigendi, aliosque populos in suam ditionem redigendi, dum neque suae neque eorum foelicitati prudenter consulunt. Hinc ingentia et immania exsurrexerunt imperia, vicinis omnibus gravia et pestifera, et brevi, cum misera hominum strage ruitura.

CAPUT VIII

De Legibus condendis, et de Jurisdictione.

I. Inter imperii jura immanentia, est legum jubendarum et administrandarum potestas. Omnis lex aliquam civitatis utilitatem spectare debet, legibusque ea omnia sancienda quae communi inserviunt prosperitati, quantum penes homines est eam procurare aut augere. Si quidem in ipsa imperii constitutione, ea tantummodo potestas rectoribus permissa fuerit, quae in rebus externis tuendis versatur; illi de civium animis virtute colendis, aut de cultu religioso, nihil pro imperio statuere poterunt. Verum ubi eorum arbitratui conceduntur certi reditus, in communem utilitatem impendendi, aut ubi totius [plena] reipublicae administratio ipsis est permissa; quum ex hominum virtute pendeat praecipuè eorum foelicitas, hoc illis qui reipub. praesunt imprimis curae esse debet, ut per disciplinam et institutionem, primis ab annis, imbuantur civium animi iis sententiis et moribus, quibus ad omnia virtutis officia reddantur paratiores.

Cuique tamen conservandum jus illud sanctissimum suo utendi judicio; cui aperte repugnant leges omnes poenaeque latae de hominum sententiis, sive celatis, sive palam factis, si modo civium moribus non sint pestiferae. Immo, etsi istiusmodi dogmata ab iis divulgentur qui ad ea divulganda religione se putant adstrictos, satius est plerumque, cautione, de non laedendo, officiisque civilibus praestandis, a caeteris exactâ, in ea tantum facinora gravius animadvertere, quae religione malesuadâ perciti admiserunt, quam poenas ob ipsas sententias divulgatas irrogare. Istiusmodi dogmata pleraque melius saniorum hominum prudentiae et ingenio explodenda permittuntur.

Quum tamen in civitate omni, civium pars longe maxima suo judicio strenue uti nolit; [plurimique] [ast plurimi], speciosa decepti pietatis aut acrioris judicii ostentatione, quae prae se ferre solent homines quidam astuti et vafri, his se temerè tradant ducendos; eorum est qui reipub. praesunt cavere, ut constituantur viri graves et docti, qui sententias omnes saniores, et de religione et officiis civilibus, populum doceant, easque uberius et fusius illustrent, rationibusque et argumentis confirment, ne malis aliorum artibus ab officiis honestis detorqueatur. Et, si modo vel mediocris adsit principibus viris prudentia, neque absurda plane aut inhumana foveant dogmata, populum, ejusve saltem partem longe maximam, habebunt flexibilem, ut quocunque duxerint sequutura sit: ita ut nihil a diversis paucorum sententiis sit metuendum.

Ubi exigitur ut populus sacrorum ritibus, aut dogmatis, vanis, falsis et stolidis, aut inutilibus quantumvis veris, assentiantur, et dissentientibus irrogantur poenae; gravis plerumque pernicies civitati oritur: quum, ut diversa sunt hominum ingenia, in his praecipuè rebus, ad sententias longissimè diversas semper sunt proclives. Cives vel optimi his de causis vexati civitatem deserent; seditionibus discordiisque permiscebuntur omnia; atque ab officiis civilibus, artibusque reipub. profuturis, ad nugas saepe ineptiasque civium animi avocabuntur. Ob sententias igitur de religione, quantumvis falsas, aut sacrorum ritus quoslibet, dummodo nemini noceant, cives boni haud vexandi, ullove civium jure excludendi.

II. Ad virtutem omnem in civitate fovendam praecipuè conducunt imperatorum exempla; a quibus si probi soli, morumque integritate spectati, ad honores evehantur, ardentiora accendentur omnis honestatis studia. Virtutis speciem populus favore nunquam non prosequitur. A populo verè libero soli ferè morum probitate insignes, ad honores provehentur; [neque honores et imperia eorum mores immutabunt, si, legum annalium praescripto, ea brevi] [praecipue si, secundum leges annales, brevi ipsis numera] sint deponenda. Qualis est ipse rex, qui a rege creantur sunt futuri.

Post pietatem erga Deum, in qua sita est summa cujusque foelicitas, quaeque ad alias omnes virtutes fovendas plurimum confert, virtutes in civitate praecipuè colendae sunt temperantia, justitia, fortitudo, et diligentia.

Temperantiam, qua non solum libidines corporis voluptatem respicientes cohibentur, verum omnis luxuria, sumptusque nimii in vitae ornatum et splendorem erogandi, civitati necessariam esse fatebuntur omnes, quibus ipsius natura est perspecta. Certus est voluptatis modus, et gratus et innocuus, a Deo et natura concessus, cui fruendae plurima benignissime ipsa machinata est. Neque damnandus est voluptatum usus, si modo nulli officio adversentur, neque ad hominum mentes ita effoeminandas aut depravandas pertineant, ut absentium voluptatum desiderio crucientur, aut vitae officia deserant, iisve voluptates anteponant. Luxuria igitur est “voluptatum appetitio nimia, quae officio adversatur.” Neque voluptatum modus definiri potest, nisi et facultatum, et necessitudinum, et officiorum, et valetudinis ratio habeatur. Luxuria autem, quum facultatum sit prodiga, hominesque faciat rerum plurimarum indigentes et avidos, atque ad officia quae patriae aut amicis debentur <relinquendae>, quum voluptati repugnant, relinquenda [reddat] proclives; cives etiam ad patriam vel tyranno vel hosti prodendam incitabit; si quando ea ratione opes in luxum profundendas [impendendas] sibi comparare possint. Luxuriosis enim omnia venalia.

Neque dixeris luxuriam ad artes et opificia fovenda vel necessariam vel utilem. Etenim sine ulla luxurie foveri possunt artes omnes aut necessariae aut elegantiores. Opulentioribus sine crimine coëmere licet opera quaevis artificiosa et elegantiora, quatenus sinit officiorum et necessitudinum ratio. Quique, pro sua benignitate, plurimas sibi negant voluptates, iidem eas ipsas, aut alias saltem civitati pariter profuturas, soboli, cognatis, amicis, fruendas plerumque largiuntur. Hi igitur una cum amicis, magis opificibus prosunt quam luxuriosi.

Quid, quod et sobrius quisque et providus, diuturna in vita et copiosâ, plura fere consumat quam prodigus, qui plurium annorum morbis et inedia, brevis luxuriae poenas pendit. Quumque mores superiorum imitari soleant inferiores, cito ad infimos, ipsosque opifices, descendet haec pestis; quorum operae idcirco cariùs erunt emundae: merces igitur {nostratium}, pretio aucto, exteri non sunt coëmpturi, quum vilius veneant quae in civitatibus aliis, ubi viget sobrietas et temperantia, conficiuntur.

III. De diligentia et industria fovenda vix dicere attinet, quum ab ea ferè sola civitatis cujusque opes pendeant et potentia. Fovenda est agricultura, ne quid, ad populum alendum, de civitatis opibus decedat; utque fruges suppetant et frumentum exteris vendendum, nostratibusque materies omnis, in qua elaborent opifices; quae, alioqùi ab exteris esset emenda. Fovendae pariter omnes artes et simpliciores et elegantiores, ne exterorum operis et opificiis emendis civitatis opes dilabantur. Exercenda etiam mereatura, et piscatus, ubi ejusdem est copia. Quin et mercibus, sive nostris sive alienis, vehendis, construendae sunt naves; artesque nauticae addiscendae, quae et divitiis augendis inserviunt, et civitati in bello protegendae. Neque artibus hisce suus deesse debet honos, ne honestiore loco natis <non> prorsus indignae censeantur.

IV. Justitiam civitati necessariam esse nemo negat. Ubi enim non vigent leges et judicia, (sine quibus, quae vel natura tribuit vel industria, nemini sunt tuta,) omnes ab industria deterrentur. Quin etiam quum mercium omnium, pro mercatorum periculis, augeantur pretia; ubi non viget justitia, quae damna {mercatoribus} dant emptores fraudulenti, ea mercium pretio sunt reparanda; eisque onerabuntur emptores probi et candidi. Quaevis igitur gens vicina, ubi conservatur rerum contractarum fides, similes merces viliùs vendere poterit. Civitas igitur ubi impunitae sunt fraudes fallaciaeque, praecipua ex commerciis et opificiis emolumenta est amissura.

De judiciis legibusque interpretandis longum esset dicere. Hoc tantum monemus, legibus paucis et simplicioribus cives satis protegi posse, si modo ita constituantur judicia, ut solis probis et aequis, fideique spectatae judicibus, lites dijudicandae permittantur. Multum etiam profuerit si calumniatoribus et temerè litigantibus poenae graviores irrogentur[: quarum exempla] [Antiquiores] Romanorum leges exhibent aliis civitatibus imitanda.{* }

V. Virtutes artesque bellicae civibus quibuslibet honestioribus sunt dignissimae. Nulli igitur militiae munus perpetuum esse debet; omnibus vero per vices obeundum. [Atque licet ubi mos invaluit, ut] [Quamvis autem ubi] in perpetuam militiam conscribantur hi fere soli, qui aliis muneribus sunt inutiles, nebulones, civitatis purgamenta, {usu veniat, ut} quicunque aliquot stipendia meruit, pacis artibus exercendis parum idoneus reddatur; aliter se res haberet, si per vices haec munera civibus optimis essent obeunda. Quae res maximas praeterea haberet opportunitates: rerum militarium scientiam haberent omnes: deleto uno exercitu, non deficeret alter: deletis imperatoribus, plures praestò essent ei muneri aptissimi: populi denique armati armisque assueti jura, non facile pessundaret vel civis ambitiosus et audax, vel hostis.

VI. Legibus atque ipsa reipub. formâ cavendum est, ne qui cives vel inter se, vel cum exteris, sive regibus sive sacerdotibus, arctius quam cum patria conjungantur; neve aliunde spes habeant majores. Civesque ab eorum errore abducendi, qui pacta, a majoribus scelerata fraude deceptis inita, contra patriae salutem et prosperitatem valere credunt. Ad veram enim religionem conservandam, neque necessarium est neque utile, {ut} sacerdotibus imperia civilia qualiacunque permittantur; multo minus ut omnes ubique gentium sacerdotes, una regantur potestate, quae in pluribus civitatibus honores et dignitates, immo opes ingentes, et proventus fere regios, largiri possit; et cui in plurimis rebus gravioribus, ad opes potentiamque pertinentibus, ultimum permittatur judicium.

VII. Legibus civilibus sancienda et confirmanda praecipuè juris naturalis praecepta; et de negotiis et actionibus formulae constituendae, ad fraudes praecavendas aptissimae. In rebus suis gerendis, ipsisque opificiis, docendus est populus; eaque omnia definienda quae lege naturali non satis definiuntur.

Ex legum civilium systemate vel optimo, quibusdam nasci solent jura quaedam externa, quae impunè, licet parum honestè, persequi possunt: neque iis vim, aut actionem in foro, opponere licebit: sanctissima etiam officia plurima cujusque pudori permittenda. Sunt et legum beneficia quaedam ejusmodi, ut quamvis iis uti nollet vir bonus, petenti tamen haud recte negari poterunt. Quae quidem pactiones aut testamenta legibus civilibus non confirmantur, quoniam absunt praescriptae formulae, ea vir bonus saepe rata habebit, si modo neque testatoris aut paciscentis potestatem excesserint, neque quicquam iniqui aut inhumani contineant.{* } Si vero in horum alterutro erratum fuerit, legum beneficio jure uti poterit.

VIII. Leges praemiis et poenis sanciuntur. Omni civium jure et beneficiis frui, legum civilium commune est praemium; quibusdam propria sunt praemia, honores, dignitates, divitiae. Honor naturalis est “aliorum bona de nobis ob praestantiam nostram opinio.” Honores civiles sunt “ea cultus et observantiae indicia, quae viris claris ex legum praescripto exhibentur.”

Existimatio simplex, sive “viri innocui et hominum societate non indigni, fama,” nemini a reipub. rectoribus causa indictâ est eripienda. Existimatio eximia, quae a quibusdam intensiva dicitur, a nemine jure pleno exigi potest. Nemo enim ad alterius voluntatem judicare, aut magni eos aestimare potest, in quibus non cernit virtutes eximias. De externis vero honoris indiciis, ut de omni jure quod res externas spectat, eorum est definire qui reipub. praesunt: qui si justis tantum de causis honores {civiles} largiantur, magni apud omnes sapientes erunt <honores civiles>: sin saepius aliter fiat, viles erunt et despiciendi, solâque simulatione aut sannis excipiendi. Quales saepe conspiciuntur honores haereditarii, ubi nulla est potestas censoria.

IX. Proprie vereque huc spectant omnes poenae, ut improbis earum metu ab injuriis absterritis, caeteri tuto vitam degant: castigatio, ipsius qui delictum admiserat utilitatem spectat; et damni reparatio, laesi; quae etiam nullo antecedente delicto, jure nonnunquam exigitur.

Non ex odio aut ira, neque ex ea indignatione quam in proborum animis excitat delicti turpitudo, poenae praecipue irrogandae; sed ex communis potius utilitatis conservandae studio, et innocuorum curâ. Unica igitur poenarum mensura non est ipsa delicti turpitudo, sed communis potius omnium utilitas ex poenis oritura. Impunita igitur et inulta recte manent delicta quaedam turpissima. Contra ea, si aliter salva nequit esse civitas, gravioribus rectè coërcentur suppliciis, quae non adeo magnam ingenii pravitatem produnt. Ingratis, aut inhumanis, nulla irrogatur poena: severius puniuntur qui majestatis crimen, licet sub fallaci juris specie, admiserunt. Ob utrumque severius animadvertendum in eos qui potestate civili sibi permissa perfidiose abutentes, cives suos vexant et spoliant.

Quamvis necesse non sit {(nec quidem saepè fieri potest,) ut ipsa agendi consilia turpia, aut} primi voluntatis motus improbi poenis coërceantur; quales nonnunquam in bonorum animis subitò existunt, quosque ipsi ultro mox sunt repressuri: qui tamen in externos proruperunt actus istiusmodi, qui casu tantummodo, aut per aliorum vim et solertiam, irriti fuerunt, quibusque capitale ostenditur odium, et laedendi consilium, summis illi sunt coërcendi suppliciis. Exigit quidem nonnunquam communis utilitas, ut facinoribus parum honestis praemia decernantur [sit praemium], utque nefariis ignoscatur.

Damnanda in judiciis est ea προσωποληψία quae <eas> respicit sontium necessitudines, aut facinorum adjuncta et qualitates eas, quae neque delicti turpitudinem, neque poenae sensum, communemve utilitatem afficiunt [respiciunt]. Quae enim vel hominum vel facinorum adjuncta aut qualitates, horum quodvis afficiunt, ea omnino spectanda. Unde, caeteris paribus, pro reorum censu, augendae sunt poenae pecuniariae; et pro corporis robore, poenae quae corpore luuntur: poenae, contra, cum infamia conjunctae, pro majore reorum dignitate sunt minuendae.

Non tamen, pro majore delictorum atrocitate, sine fine augenda <sunt> supplicia et cruciatus. Ex crebris enim cruciatuum saeviorum spectaculis, imminui solet apud cives morum mansuetudo, saeviusque nascitur ingenium.

X. Ob delictum alienum nemo poenis est obnoxius: neque ob patris familias delictum recte publicatur tota res familiaris: ex ea prius praestanda omnia, quae jure suo, naturâ pactove constituto, postulare possunt conjux, et liberi, aut alii innoxii. Neque ob ullum delictum poena universitati recte irrogatur. Puniendi soli qui deliquerunt, sive privati, sive universitatis rectores. Ipsi quidem universitati aliquando recte adimuntur ea, sive jura, sive propugnacula aut arma, quibus ad nocendum fuerat instructa, si aliter de non laedendo cautum esse nequeat. Ad damnum ex bonis {suis} publicis praestandum nonnunquam tenebitur universitas, aut, ubi illa desunt, ex privatorum bonis; quum quae singuli suae utilitatis causa adsciverant sibi praesidia, aliis evadunt damnosa.

XI. Leges per quas imponuntur tributa, nisi majora sint quam sumptus quos civitatis tutela exigit, justissimo innituntur fundamento; quum populi totius negotiis expediundis erogentur. Eae igitur leges non sine furti crimine a civibus violantur. Neque haec injuria tam rectoribus ipsis obest, quam civibus aliis magis probis, qui quod defuerit supplere adiguntur, aliisque, ea de causa, damnis premuntur et oneribus. Tributa autem, nisi instituto civium censu, aequa ratione imperari nequeunt.

XII. Civium adversum rectores suos haec sunt officia: imprimis, rectorum justis et legibus et imperiis parere tenentur, idque sanctissimè.

2. Deinde, quum quod imperatum est in imperantis continebatur potestate, civibus plerumque parendum, quamvis non satis honestè et prudenter imperatum judicent: quod in bellicis praecipuè patet imperiis. Si enim civibus permittatur de imperiis judicium, neque ipsis parendum foret, quoties mandata civitati parum commoda videntur; tolleretur omnis disciplina militaris, et in multitudinem solutam et inconditam exercitus converteretur.

3. Hinc etiam efficitur, quod in iis rebus quae imperantium arbitrio permittuntur, cives rectè, immo honestè, ea imperia exsequi possunt quae imperatoribus foedo vertenda sunt vitio; quum, ruptis disciplinae vinculis, mala multo graviora plerumque sint metuenda, quam quae ex imperatis peractis essent oritura.

4. Sin autem adeo nefaria et pestifera videantur imperia, ut gravior inde civitati oritura sit pernicies, quam si penitus evertatur istorum imperatorum potestas; rectè imperia detrectabunt cives: {sedulo} cavendum tamen ne temere iis de rebus judicent.

5. Ubi aliquid imperatur quo divini Numinis majestas impiè laeditur, quove violantur hominum immerentium jura perfecta, aut quod imperantis potestati non erat permissum; imperium istud neminem obligat: immo saepe honestissimum est, quaevis potius perferre supplicia, quam, exemplo perniciem in totam civitatem trahente, istiusmodi parere imperiis. Quo jure imperantibus vim aliquando opponere possunt cives, satis antea dictum.{* }

Communia civium officia, ex conjunctionis civilis indole et causis; singulorum propria, ex ipsorum statu, conditione, et muneribus susceptis, satis innotescunt.

CAPUT IX

De Jure Belli.

I. Belli, pacis, et foederum jura dicuntur transeuntia, quia exteros ferè spectant. Belli jura praecipua, in superiore libro satis explicavimus, ubi de privatorum bellis agebamus, monstratis eorum causis et terminis. Quae fere omnia conveniunt bellis civitatum, quae libertatis statum inter se conservant, qualem inter homines singulos ipsa natura constituit.

Bellorum publicorum minus solennium perfacilis est cognitio, ex magistratuum jure antea explicato, quo cives reprimunt tumultuantes, eoque civium jure, quod contra eos vicissim qui summo imperio praesunt tueri possunt.{* } “Bellum eorum jussu quibus summa est potestas utrinque susceptum,” dicitur solenne, sive justum. Neque semper necessarium est ut publicè indicatur aut denuncietur; quod tamen populo cultiore plerumque dignum est, neque sine causa graviori omittendum. Ab eo qui se contra vim defendit illatam, haud necessariò prius bellum indicitur; neque quidem semper ab eo qui vim infert: quoties scil. res subito est gerenda, neque bellum prius indici poterat, nisi omissâ rei bene gerendae occasione commodissima.

Qui viri graves et docti bellum necessario prius indicendum statuerunt, jus Romanorum foeciale temerè secuti sunt. Quum autem per vim decertare praeter naturam sit; viro bono indignum est ut ad id confugiat, nisi causis, ubi primum tuto fieri potest, palam indicatis; ut sciant omnes eum alia ratione jura sua tueri aut persequi non potuisse.

In bellis civilibus, <quae saepe speciosis de causis utrinque suscipiuntur> eodem favore utramque partem prosequi debent vicini omnes, quo illos quos inter bellum solenne geritur: quum in bellis civilibus, ab altera parte non minus justae, ab altera speciosae, {saepe} sint belli causae, quam quae in bellis solennibus: neque qui probabili de causa bella civilia movet, ullo hominum jure se abdicasse censendus <est>.

II. Belli jura vel eos inter quos bellum geritur, vel vicinos neutri parti se adjungentes spectant, “Quae recta ratio monstrat in communem utilitatem necessariò esse observanda,” ea dicuntur juris esse publici et necessarii: “quae vero in morem vetustas gentium approbatione perduxit,” ita tamen ut aliis atque aliis moribus mutari, aut significatione prius factâ confestim tolli possint, ea sunt juris gentium voluntarii.

[Quae belli causae sint justae, antea docuimus* ] [Belli causas antea diximus.] Hoc solum de civitatibus monendum, quod quemadmodum inter cives, damni infecti datur actio, nimiaeque paucorum opes, quamvis eas sine injuria congerere velint, legibus tamen agrariis prohibentur: sic{, si de periculo imminente, ratione leniori caveri nequeat,} justa aliquando erit belli causa, nimia vicinae civitatis potentia, indies magis magisque gliscens; praecipue ubi animum ostendunt cives laudis bellicae nimis avidum, atque a pacis artibus alienum: ita ut vicinis vitam tutò degere non liceat, nisi ipsi pariter, mitioribus omissis artibus, ad studia bellica se totos convertant: <praesertim ubi ab ista civitate, haud aliter vicinis ut non laedantur satis caveri potest.> hoc tamen inter jura rariora censendum.

In bellis publicis iidem sunt petendi sines et justa initia, sive termini a quo, et ad quem, quae in bellis privatis. Belli gerendi rationes sunt aut vis aperta, aut istiusmodi fallendi artes,{* } quae nullam de sententiis nostris communicandis pacti vim continent. Vis autem in sola acie, aut contra repugnantes, licita est et probanda; quamvis pro more illo, qui ubique gentium invaluit, inhumanissimo, omnia in quoslibet ex hostili populo, externâ juris specie, impune fieri possint. Est hoc quoque receptum, hostem fictis fallere narrationibus, aut sermone quovis, si pacti forma penitus absit. Quum vero pactis solis pax reduci possit, aut, manente bello, averti saevitia ab omni abhorrens humanitate; neque hostem foederis aut pacti specie decipere receptum est, neque umbrâ quidem justitiae fieri potest.

III. Sunt et quaedam alia, pacto tacito aut consuetudine, introducta, quorum obligatio tolli potest, si modo illi quorum interest tempestive praemoneantur: ne scil. quisquam venenis in bello utatur; aut sicarios, ad reges ducesve hostiles clam necandos, ex ipsorum civibus aut militibus conducat. Ut sacri sanctique inter hostes sint nuncii quivis aut legati, juris est naturalis et necessarii; quum illorum tantum interventu, sine partis alterutrius internecione, pax bello mutari, aut belli gerendi rationes humaniores iniri possint. Jure tantum voluntario receptum est, ut etiam privatis rogantibus, modo sint inermes, iter per hostium fines facere, aut in hostium agris aut urbibus aliquamdiu commorari liceat.

IV. Quo jure res civium ab hoste capiuntur paucis expediendum.

1. Tenentur gentes pace utentes, cives suos omnes, a latrociniis, aut injuriis quibuslibet, vicinis inferendis, coërcere: aut si quem vicinae gentis civem laeserint, eos cogere, ut damnum abs se datum reparent. De civibus loquimur, qui non praedonum more vitam exuere civilem.

2. Rebus repetitis neque redditis, civitas laesa jure bellum movet; res suas, aut civium suorum, apud hostem detentas, jure occupat: cujus si non sit copia, damni pensationem [compensationem] ab iis qui damnum dederant, vel ab ipsa exigit civitate, quae eos defendendo, iisve receptum praebendo, in se crimen derivavit. Eadem omnia apertiora, si publico consilio injuria fuit illata.

3. Ubi civitatis iniquae bona publica occupandi deest copia; civium hostilium bona privata, civitas laesa jure occupabit, donec omne damnum ab injuria ortum sit pensatum [compensatum]. Quum enim in civium omnium utilitatem civitas fuerat constituta, civilisque imperantibus tributa potestas; tenentur cives ea praestare damna, quae ex eo orta sunt praesidio, quod utilitatis suae causâ sibi adsciverant: atqui civitatum rectores, ex eo quod praedones protexerint, eos ad injurias hasce inferendas incitarunt, easque defenderunt.

4. Qui verò <innocui> cives hostiles damna haec, insontes, ex causa publica perferunt, jure a suis imperatoribus hoc exigunt, ut publicè haec ipsis praestentur, aut ex eorum bonis qui sua culpâ damnis causas praebuerunt. Aequius quidem foret et facilius, si civium hostilium bona capta, pignoris in modum detinerentur, donec laesae civitati aliunde fieret compensatio; eâque publicè factâ, tum demum sua privatis restituerentur. Mos tamen invaluit diversus. Captae res mobiles dominos omnino mutasse censentur, ubi primum in hostium delatae praesidia, vel ei qui eas ceperat, vel civitati fuerint adjudicatae; ita ut postea receptae, a priore domino postliminii jure vindicari nequeant: neque ulli in posterum vindiciarum liti pateant, postquam, specioso quovis titulo acquisitae, intra civitatis non hostilis fines pervenerunt.

V. Quae civitates medias, neutri bellantium palam faventes, spectant jura, breviter attingemus. 1. Vicina quaevis civitas, nullo de auxiliis alterutri praebendis foedere devincta, vicinorum bellis neque invita implicari, neque ex iis damna pati debet.

2. Si foedere de auxiliis mittendis utrique adstringatur media civitas; vel neutri mittenda auxilia; vel si malit, illi cujus causa sibi justa videtur; et tum demum bello se immiscebit. Istiusmodi enim foedera tunc modò obligant, quum bello subest causa justa; neque paciscentium quemquam ad bellum iis, quibus priore foedere publico devincti erant, inferendum adstringunt.

3. Res mobiles ab utravis parte captas et abjudicatas, jure emit, aut, {alio} quovis titulo legitimo, sibi comparat civitas media; neque eas domini priores jure vindicabunt. Ad mediam civitatem ejusve cives non attinet judicare, quo jure res captae fuerant. Saepenumero ne vel norunt quod istae res venales praedae pars fuerant.

4. Rerum immobilium alia longè ratio. Eas civitati sibi non inimicae fuisse ereptas, mediam civitatem latere nequit: sua autem emptione domini prioris jus, ad eas per vim recipiendas, praecluderetur. Quae quidem urbi cuivis, castello, aut praedio, debebantur a vicinis servitutes reales, aut pensiones annuae, illae novo possessori postulanti jure praestantur: idque denegare tacitum in se haberet contra causam ejus judicium: quaeque hujusmodi novo possessori praestita fuerant, ea antiquus dominus, rebus suis immobilibus receptis, repetere nequit. Nullo tamen jure novus possessor, nisi bello finito, ipsas servitutes in perpetuum abolere, aut sortem debitam remittere potest, ita ut domini prioris, rebus suis receptis, jus tollatur.

5. Quicquid eorum, qui bellum gerunt, uni, a civitate media concessum fuerit, idem alteri concedendum; sive uni concesserit, ut milites ex suis civibus conscribat; sive copias suas militares eidem conducendas praebuerit; sive armis militaribus aut commeatibus supportatis adjuverit; ea omnia alteri etiam facienda. Arma quidem hostium alterutri vendere, aut commeatum etiam, in urbem aliquam aut regionem armis obsessam, invehere, civitatibus mediis negatur, nisi bello se immiscere velint.

6. Civitas media neutiquam prohibenda, ne, cum earum utrâque quae bellum inter se gerunt, commercia exerceat, nisi forte in armis aut apparatu bellico invehendo. Utrique naves onerarias locare, et, ex earum mercibus vehendis, justum sibi lucrum captare potest. Quod cum sit, hostium merces, non vero ipsae civitatis mediae naves, jure capi possunt et publicari. Civitas etiam media eorum naves, inter quos bellum geritur, ad merces suas vehendas conducere potest: quae naves si ab hoste capiantur, jure publicantur; non vero mediae civitatis merces. Neque pignorisjus quodvis aut hypothecae, in res captas olim constitutum, amittit civitas media.

7. Merito item receptum, ut neutri, intra mediae civitatis sines, hostibus suis vim inferre liceat, homines ipsos eorumve naves aut merces capiendo aut perdendo. Porrigi autem censentur civitatis cujusque fines, non solum ad portus, sed etiam ad maris sinus intra agros ejus recedentes, et littora, partesque maris propinquiores, unde aut ipsi ab hostibus, aut hostes ab ipsis, tormentis bellicis laedi possint. Si enim bellantibus intra mediae civitatis fines sibi invicem vim inferre liceret; bellum alienum in civitatem mediam, non sine plurimis incommodis et periculis, transportaretur: omniaque interea cum bellantium utroque commercia penitus tollerentur.

8. Quod ad perfugas attinet: bellantium neutri permittitur, ut, intra mediae civitatis fines, imperium aut jurisdictionem cum vi conjunctam in cives proprios exerceat, nisi potestate prius a media civitate impetrata. Homines {quidèm} atrociorum scelerum rei, minimè in media civitate protegendi; sed capti, suis ad supplicium sunt tradendi. Qui vero milites ab utrovis ad mediam confugerunt civitatem, aut qui religionis ergô, aut ob simultates civiles, aut quaecunque speciosis de causis ab aliqua reipub. factione incoepta fuerant, patriâ sunt profugi; de iis invaluit mos, idemque humanissimus, ut tutum in omni civitate vicina receptum habeant et protegantur; dummodo nihil hostile contra suae civitatis rectores illic moliantur.

CAPUT X

De Foederibus, Legatis, et Civitatum Interitu [Deletione].

I. Bella foederum ope plerumque componuntur; quorum jura praecipua de singulorum pactis agentes docuimus. In foederibus vero pacem reducentibus, vis et metûs exceptioni vix est locus: alioquin controversiae veteres, quae bellis causam dederant, semper renasci possent. Valebit tamen ea exceptio, quoties illata fuerit vis apertè iniquissima, nulla juris specie innixa; aut ubi pacis leges impositae ab omni aequitate et humanitate abhorrent.

1 Quod ubi evenerit, ad arbitros provocare licebit; parte vero altera id detrectante, non aliud perfugium restabit, quam ut utraque pro se judicet, quantumque fieri potest sibi consulat.

Foedera sunt vel realia, vel personalia: Haec rariùs inita, ipsos civitatum rectores praecipue spectant, cumque ipsis intereunt: realia populum spectant, qui sensu quodam immortalis dici potest. Sunt etiam foedera vel aequalia, vel inaequalia: nec omnia foedera inaequalia populi majestatem imminuunt.{* }

Ad foedera firmanda dabantur olim obsides. Qui mos ideo exolevisse videtur, quod haud sine summâ morum saevitia et immanitate, obsides immeriti durius tractari poterant, ubi suae civitatis perfidiâ violatum esset foedus.

II. In foederibus faciendis adhibentur legati, aut internuntii. Qui omnes, quibuscunque nominibus sint insignes, eodem utuntur jure naturali, quum ad liberae civitatis negotia obeunda veniunt. Legatos sanctos habendos antea dictum. Jure etiam postulant, ut apud eos ad quos mittuntur mandata exponant. Ut etiam iis petentibus {ibidem} <in ea civitate ad quam missi fuerant> commorari concedatur, humanitas quidem suaderet; pleno tamen jure non est postulandum: quum legati, praesertim solertiores, speculatorum munere saepius fungi soleant: dumque commorantur, eo solo proteguntur [gaudent] jure naturali et necessario, quo et inquilini.

Jure autem publico et voluntario, [plurimas habent immunitates et beneficia] [plurimis gaudent immunitatibus, privilegiis, & beneficiis], et ipsi legati, et omnis eorum comitatus necessarius. Quae omnia tamen, vicinis maturè praemonitis, civitas quaevis sine injuria immutare poterit.

1. Hoc imprimis receptum, quod legatus in forum alienum non sit vocandus, eidemque cui antea jurisdictioni obnoxius sit. Quod hoc consilio institutum videtur, quod quo vigilantius munere suo fungitur {legatus}, eo magis civitatis ubi commoratur populo suspectus erit et invisus; ideoque si illic causam dicere cogeretur, metus esset, ne coram judicibus minus aequis agendum foret. Sibi caveant igitur isti cives, neque cum legato inter ipsos commorante, quem in jus vocare nequeunt, contractus ineant. At si quid gravius admiserit legatus, domum est remittendus: bellumque, si opus fuerit, regi populove a quo missus fuerat, indicendum, nisi illi irrogentur poenae, aut omne [a se illatum] [quod dederat] damnum praestare cogatur. Ubi quidem mercaturae se immiscuit legatus, merces civitati ubi commoratur subjiciuntur, nisi legationi obeundae sint necessariae.

2. Legato ipsiusque comitibus necessariis (quorum numerum et nomina rogatus exhibere tenetur,) asylum praestat ipsius domus. Magistratuum tamen ibidem in cives suos, aut inquilinos alios, potestatem imminuere nequit, iisdem etiam praestando asylum. Quantus autem cum legato admittendus sit comitatus, civitatis ubi commoraturus est judicio permittendum.

3. Legato in suos jus idem est quod patrifamilias, aut quantum, in eorum litibus privatis, ipsi sua dederat civitas. Supplicii vero gravioris de suis sumendi jus, nisi civitatis ubi commoratur permissu, sibi arrogare nequit legatus, aut ipse quidem rex in aliena civitate degens.

4. Adversum legatos interdictis est locus, ut a vi cives nostri defendantur; qui, et per se, vim vi jure repellere possunt.

5. Exulem quempiam aut perfugam facinorosum legatum accipere, nulla tenetur civitas: eum tamen jure in vincula non conjiciet, neque ad supplicium detinebit.

6. Quales legatis honores sint deferendi, et quinam praestantiores habendi, solis civitatum pactis est definiendum. Eo praestantior habendus videretur quisque, quo prudentius instituatur civitas cujus negotia obit, aut quo ipse reliquis virtute et honore sit insignior. Regia potestas haereditaria nullisque limitibus circumscripta, ad legatos honestandos nihil affert, si veras rerum causas, non mores a regnis barbaris deductos, spectare velimus.

III. De civili vinculo solvendo haec breviter monenda. Primo, Civilem nexum [obligationem] perpetuo solvi exilio, non vero temporario, neque relegatione quamvis perpetuâ.

2. Nemini jus esse plenum, civitatem suam ipsâ inconsultâ deserere, nisi legibus permittatur.

3. Ubi vel per vim externam, vel factionem praepotentem, multum immutata fuerit reipub. forma; civibus diffentientibus saluti suae alibi gentium melius consulere, immo et provinciis se in libertatem vindicare, licebit: quippe quae, ut antea dictum,{* } sua solum voluntate, Reip. longe aliter ac nunc est constitutae, subjiciebantur.

4. In melius mutatâ repub. eam nulla juris specie cives deserere possunt.

5. Utcunque ab ipsius civibus immutetur reipub. forma, manent omnia cum externis inita foedera realia.

IV. Quo jure civitas regionis suae partem aliquam aut provinciam, cum populo illic degente, hosti, aut extero cuivis dedere possit, ex [iis quae antè diximus† ] [dictis] facilè intelligitur. Primo, quum communis utilitatis causa, in quâ sua cujusque continetur, civitatis aut populi partes quaeque, ut etiam provinciae, se toti civitati subjecerunt; nullo jure civitas partes sui quasvis, aut provincias, invitas extero cuivis dedere poterit, easve obligare, ut se isti subjiciant quamvis aliter melius sibi consulere possint. At contra, quum ad ea quae fieri nequeunt praestanda nulla civitas obligetur, si sui partem aliquam aut provinciam civitas defendere nequeat, eam jure indefensam relinquet; et, si aliter suae saluti consulere nequeat, ne eam amplius defendat pacto se adstringet: quo tamen pacto, nulla huic parti aut provinciae imponitur obligatio, quo minus sibi alia ratione prospiciat, vel novos adsciscendo socios, vel tertiae cuivis civitati se adjungendo, aut subjiciendo, quo ab hoste ingruente protegatur. Pactum enim illud {de communi omnium defensione}, quo in civitatem coaluit populus, illudve quo provincia se subjecerat, in eo casu, ejusdemmodi est cum pactis de iis quae fieri nequeunt praestandis.

Quod de populi parte aut provincia, idem dicendum de cive strenuo et forti, quem ob virtutem invisum, hostis sibi tradi postulat: qui quidem, gravi premente necessitate, nonnunquam esset deserendus, neque amplius defendendus; ut dedatur vero, aut prohibeatur quo minus alibi suae saluti consulat, minime convenit.

V. De civitatum interitu [deletione] haec tenenda. Civitate penitus devictâ, civibus quibusvis, provinciis item, sibi quantum possunt prospicere licet; sive alii se adjungere velint civitati, sive novam sibi in provincia constituere. Civium quidem est, pro patria omnia subire pericula, neque temere de ejus salute spem deponere. Si tamen sat patriae sit datum, neque tamen defendi possit, jure, qua ratione possunt, sibi suisque prospiciunt.

2. Si quo casu insperato reviviscat civitas, quae aliquamdiu extincta jacebat [fuerat]; ei se adjungere tenentur cives omnes et provinciae, nisi interea novo atque aequo foedere teneantur. Quae autem foedera, a civibus dissipatis, aut a provinciis, bona fide, dum antiqua civitas extincta fuit, cum exteris jungebantur, eorum firma manebit obligatio.

3. Quae diu deleta [extincta] fuit civitas, civitati victrici in provinciae modum subjecta, omnia amisit in cives profugos aut provincias suas jura. Neque si in iisdem finibus qui a civitate antiqua occupabantur, nova olim constituatur, ea prioris jura sibi arrogare poterit. Diversae saepe civitates populique, temporibus diversis, eosdem occupant agros: agrisque mutatis, eadem manet civitas; immo quum vel nullos prorsus habeat.

Manente civitate unus omnium debet esse animus, omnia pro patria et facere et pati, quae antiquissimae sanctissimaeque civitatis, in qua continetur universum genus humanum, cujusque rector et parens est Deus, legibus non adversantur. “Cari sunt liberi, cari conjuges, parentes, propinqui, amici, familiares; omnes tamen omnium caritates patria una complexa est: pro qua vir bonus non dubitabit mortem oppetere, si ei sit profuturus.”2

finis.

A SHORT INTRODUCTION TO MORAL PHILOSOPHY.

[1. ]In 1742 edn. the whole paragraph (Cohibendi ... numerosior) completed point 3 of this art.

[* ]Si quis in causa polygamiae ad leges gentium haud prorsus barbararum provocet; perpendat is, leges etiam iniquissimas de servitute, et de hominum in sacris mactatione, apud plurimas gentes non minus invaluisse. Atque si polygamiam populo Judaico permissam fuisse doceant eorum leges; docet lex sanctior, hoc ipsos tantum [impune ferre voluisse] [impunitum reliquisse] Deum, pro gentis σκληροκαρδία, minime vero comprobasse. <Romanorum> Concubinatus [jure civili, coelebi solum, non marito, permissus, naturae jure legitimum erat matrimonium] [licita fuere coelibum conjugia, ast inaequalia, saepe post uxoris prioris obitum inita]. vid. Heineccii antiq, append. ad L. L. c. 38. &c.

[* ]Levit. xviii. Tacit. Annal. 12.5. ff. 33. t.2. l. 17. ult. et L. 39. l. 53. Grot. II.5, 12.

[* ]Matth. v. 32. Luc. xvi.18.

[† ]1 Cor. vii.15.

[* ]Notantur hic Hobbesius et Filmerus.

[* ]Vid. Lib. II.c.ix.5. et c.xiii.4.

[* ]Hac de re vid. annot. Carmichael. in Puffend. lib. ii.c.4. et Lockium ibid. citatum.

[† ]Vid. cap. ix. hujus libri, 4, 5.

[‡ ]Vid. L. II.c.xv.5, 8.

[1. ]The whole item was the sixth one in 1742 edn.

[* ]L. II.c.xiv.3.

[* ]Notatur hic Puffendorfii opus et majus et minus, una cum Hobbesio, quem plane secutus videtur Puffendorfius.

[* ]Vid. Carmichael. annotat. ad Puffend. L. II.c.vi.9.

[1. ]By mistake Hutcheson did not number this and the following section.

[* ]De hisce omnibus legatur Harringtonius.

[1. ]In 1742 edn. this paragraph was at the end of art. iv.

[* ]Vid. Lib. II.viii.4.

[* ]Lib. II.xv.5, 8. Lib. III.iii.2.

[* ]Notatur hic Grot. vid. Lib. I.c.iii.12.

[* ]Lib. II.xv.5, 8. Lib. III.iii.2.

[* ]Inst. Lib. IV. tit. 16. cum Comment. Vinnii.

[* ]Vid. Barbeyracii orationes De legum Permissione et Beneficiis.

[* ]Lib. III.c.vii.2.

[* ]Ibid.

[* ]Lib. II.c.xv.6.

[* ]Lib. II.c.x.2, 3.

[1. ]In 1742 edn. not a new paragraph.

[* ]Vid. Lib. III.v.5.

[* ]Vid. Lib. III.c.vii.8, 9, 10.

[† ]Lib. III.c.iv et v.

[2. ]Cicero, De officiis 1.57.5: “Cari sunt parentes, cari liberi, propinqui, familiares, sed omnes omnium caritates patria una complexa est, pro qua quis bonus dubitet mortem oppetere, si ei sit profuturus?”