Econlib

The Library

Other Sites

 Front Page arrow Titles (by Subject) arrow CAPUT IX: De Contractibus. - Philosophiae moralis institutio compendiaria with a Short Introduction to Moral Philosophy

Return to Title Page for Philosophiae moralis institutio compendiaria with a Short Introduction to Moral Philosophy

Search this Title:

CAPUT IX: De Contractibus. - Francis Hutcheson, Philosophiae moralis institutio compendiaria with a Short Introduction to Moral Philosophy [1747]

Edition used:

Philosophiae moralis institutio compendiaria with a Short Introduction to Moral Philosophy, edited and with an Introduction by Luigi Turco (Indianapolis: Liberty Fund, 2007).

About Liberty Fund:

Liberty Fund, Inc. is a private, educational foundation established to encourage the study of the ideal of a society of free and responsible individuals.


CAPUT IX

De Contractibus.

I. Quum ad hominum salutem, ne de vitae jucunditate dicatur, necessariae sint rerum permutationes et mutua auxilia; data est iis a Deo benigno, non ratio solum, sed et oratio, sive usus sermonis, quo sententias, desideria, voluntates, consilia, proposita, possint aliis declarare. Facultatis hujus comes est et moderator sensus quidam subtilior, ex veri etiam cognoscendi appetitione naturali non parum confirmatus, quo vera omnia, simplicia, fidelia, comprobamus; falsa, ficta, fallacia odimus. Veritas autem et fides, non solum suâ propriâ nobis se commendant pulchritudine; mendacia vero et fraudes, sua nos turpitudine offendunt; verum et manifesta communis utilitatis ratio ad veritatem et fidem, tanquam communi saluti necessarias, bene sanos invitabit; atque mendacia et fraudes ostendet esse hominum generi pestifera.

In operis aut rebus permutandis, in rebus communi plurium opera gerendis, sententiae, voluntates, consilia, sunt mutuò declaranda: atque ubi alteri affirmamus nos aliquid [ideo daturos, facturos,] [praestituros, daturus eo fine] ut ille vicissim aliquid det aut praestet, pacisci dicimur. Est enim pactum, “duorum aut plurium consensus in idem placitum, obligationis constituendae aut tollendae causa datus.” Quod et contractus dicitur, jure enim naturali non distinguuntur.

Pactorum usus est omnino necessarius; nec minus necessaria rerum contractarum fides. Egent et locupletiores rebus tenuiorum et operis, quas gratis poscere nequeunt. Colloquiis igitur et pactis opus est, ut de rebus aut operis mutuo praestandis conveniat. Fingantur omnes ad mutuam opem vicinis amicè praestandam vel paratissimi; sine pacto tamen non potero mihi cujusvis opem polliceri. Quum enim ego vicini cujusdam opera indigeo, fieri potest ut ille aliis officiis sanctioribus, alii praestandis, distineatur; aut operâ iis praebenda, qui sibi commodius paria [vicem] rependere possunt.

Sanctissima esse fidei servandae jura, non solum ostendit fidei lumen per se elucens, verum et gravissima quae vitam humanam vexant mala, ex perfidia orta. Fidem enim datam fallere, caeteris paribus, magis est contra naturam, graviorque injuria, et turpior; quam par officium <humanum>, alia debitum ratione, omittere aut denegare. Fide quippè violatâ, aliorum rationes ea innixae, gravissime turbantur; ipsique damno afficiuntur [datur] et contumelia, quod fidem nostram fuerint secuti, quum alia ratione sibi prospicere [cavere] potuissent, Ex commerciorum necessitate patet, jura quae ex pacto aut contractu oriuntur, esse perfecta, et per vim asserenda. Perfidus quantum in se est, omnia socia hominum officia è vita tollit.

II. Praeterea, quamvis vir bonus nullum sibi ex alterius inscitia aut temeritate, commodum captaret; immo, {saepe alium} quemvis a pacti, magis illi incommodi, quam sibi commodi, obligatione liberaret, si modo damnum sibi datum sarciatur; tanta tamen est fidei in commerciis conservandae necessitas, atque cavillationes excludendi, quae sub levioris cujuslibet incommodi obtentu nascerentur; ut, circa res quae sunt commerciorum materia, hominumque prudentiae et potestati lege naturali subjectae, pactis quamvis temerariis constituantur jura quaedam externa; quibus etsi uti nollet vir bonus, communis tamen utilitatis causa, ea sunt eousque confirmanda, ut, ubi in iis persequendis perstat is cui quid inde debetur, vim etiam adhibiturus, nemo ei recte vim opponere possit. De pactis hisce tenet haec regula; “Plurima fieri non debent quae facta valent.”

Commerciorum materia sunt operae nostrae, aut res illae, quarum commutationes crebras exigit vitae communis ratio, quibusque commutatis, neque violatur reverentia quae Deo debetur, neque cujusquam jus perfectum; quarum denique administratio, nulla lege speciali nobis praeripitur.

III. A pactis diversae sunt nudae propositi nostri declarationes, quae neque in alterum jus transferunt, neque ad perstandum in eo consilio nos obligant. Ad pacta propius accedunt quae dicuntur promissa imperfecta; ubi intelligitur, vel ex verbis, vel ex more instituto, nullum nos cogendi jus in alterum transferri; solâ verò probitate, aut pudore nos obligari; atque ea solum lege, nisi is cui promissum est, suâ culpâ, nobis mutandi consilii causam dederit, ita se gerendo, ut beneficio destinato fuerit indignus. Qua etiam de re judicium sibi reservasse intelligitur promissor; tantumque teneri ad damnum sua inconstantia datum sarciendum, quamvis sine causa consilium mutasse videatur.

IV. In contractuum obligatione, et exceptionibus legitimis explicandis, tria sunt spectanda; intellectus, nempe, et voluntas, actionum humanarum duo principia interna; atque ipsa materia in qua versantur.

De intellectu patet, communem hoc exigere utilitatem, atque ipsam humanitatem, ne cui fraus inferatur, ex ipsius circa res suas inscitia quae culpa vacat. Unde contractus [juniorum, qui minores dicuntur,] [minorum] quique ob judicii imbecillitatem, negotiorum suorum naturam nondum intelligunt, rarius [neutiquam] obligant: quod de mente captorum, aut delirantium pactis est dicendum; atque etiam de pactis ebriorum, {quamdiu omnis consilii et prudentiae expertes sunt}. Quamvis enim ebrietas, non sine gravi culpa, poenis coercenda, arcessatur; dolosis tamen, ea occasione lucrum sibi captare, haud permittendum. {De ebriorum criminibus aut injuriis dissimilis est ratio: licet enim non teneantur homines, se semper rebus suis curandis et administrandis idoneos conservare, se tamen semper praestare tenentur innocuos et justos.} Ubi alterum latuerat alterius ebrietas; tenebitur ebrius, discussa crapula, damnum, sua culpa alteri datum, praestare. Ebrietatis vero plures sunt gradus: quorum quidam, licet homines magis solitò incautos, aut temerarios faciant, non tamen eos omni rationis usu spoliant. Si quidem ex his omnibus darentur exceptiones, incertum foret omne inter homines commercium. De hisce vero causis, non aliter quam viri probi arbitrio interposito, sigillatim judicari poterit.

De immaturo juniorum [minorum] judicio, ante legis civilis definitionem, idem <foret> dicendum: cum aliis citiùs, aliis feriùs, efflorescat commerciis idonea prudentia. Ne vero pacta omnia aut pleraque maneant dubia, et cavillationibus obnoxia; certa aetas, in omni hominum coetu est determinanda, ad quam qui pervenerit, is sui juris censendus est, et idoneus rerum suarum administrator. Haec aetas ita est definienda [determinanda], ut quam paucissimi animo maturi, a rebus suis gerendis cohibeantur, et quam paucissimi improvidi ad eas gerendas admittantur. Non malè ex jure civili receptum est, ut ante annum quartum decimum exactum, in maribus, et duodecimum in foeminis, impuberes, qui et pupilli vocantur, a rebus gerendis arceantur; sintque in naturali parentum tutela; aut, his defunctis, in eorum tutela quos vel testamento parentes, vel leges civiles tutores constituerunt, ad aetatem usque pupillarem [finitam: atque dein] [qua elapsa] ad annum vicesimum primum, aut vicesimum quintum, ut olim jure civili, ita sint sub curatoribus, ut sine eorum consensu nihil paciscendo agere possint minores, unde alteri jus nascatur, aut res ipsorum obligentur.

Contractu quidem minores non sunt laedendi; neque tamen aliorum damnis sunt locupletandi. Ubi [tamen quicquam] [quid] cum iis pactum fuerit, atque ab altera parte praestitum, si ipsorum intersit ut pactum confirmetur, tenentur postquam adoleverit ratio, promissa et conventa praestare: si non intersit; quicquid ex pacto ab altero acceperant, aut ejus pretium reddendum; aut denique quantum ulla ratione eo facti sunt locupletiores; aut quantum ipsorum interfuit, pro sua conditione, id olim accepisse. Non raro quidem, ante annos legitimos, res suas satis commodè administrare possunt minores; [quumque ita se res habet, neque ab altera parte] [atque, ubicunque nullus] intervenerat dolus malus, aut culpa, in foro Dei et conscientiae, quod actum est, aeque ac inter adultos, valet.

Ubi quidem adsunt parentes, tutores, aut curatores publicè constituti; iis inconsultis vix sine culpa aut dolo, de re graviori, cum minoribus poterit quisquam pacisci: qui nempe vehementi feruntur impetu et improvido, ad promittendum faciles, cupidi, utilium tardi provisores [provisiores], liberales, spei pleni, et diffidere nescii.

V. Qui ad paciscendum permotus fuerat errore aliquo circa rem ipsam, ejusve qualitates aestimabiles, quarum {scil.} plerumque praecipua in pactis istiusmodi habetur ratio, pacto non tenebitur; eique, errore deprehenso, quicquid ex pacto solverit reddendum. Non tamen ita censetur errasse, qui alias expectabat qualitates quam prae se tulerat, quaeque in rebus istiusmodi reperiri non solent. Si vero tantum erratum fuerat de re alia, aut eventu diverso, quo tamen errore aliquis ad paciscendum permotus erat: deprehenso errore, debet alter, ex humanitate, poenitendi locum dare ei qui erraverat, si is omne damnum inde oriturum, praestare sit paratus. Non vero hoc pleno jure postulandum; nisi is qui erravit, illud de quo erratum fuit tanquam pacti conditionem diserte pronunciaverit.

Rei, de qua initur pactum, natura, ejusque qualitates aestimabiles, earumque defectus quarum causâ pacta {istiusmodi} solent iniri, pacti essentiam, ut dicitur, attingunt. Ubi de his erratum est, errore deprehenso, non tenebitur qui erraverat. Ubi tantum de pretio erratum est; deceptus jure suo exigere potest, ut quod sibi deest suppleatur; aut quod ultra pretium dederat, reddatur: aut, altero hoc nolente, ut pactum sit nullum.

Qui culpa sua, aut temeritate, de rebus pacti praecipuis erravit, causamve alterius errori dedit, alteri damnum datum tenetur praestare. Qui vero dolum malum adhibuit, tenetur praestare quantum alterius interest ut pactum bona fide expleatur. {Neque eorum quae, dolo decepti, isti qui dolum adhibuit promisimus, ulla est obligatio: quia istius dolo, nobis defuit ea rei quae agitur notitia, quae ad paciscendum aut promittendum est necessaria; atque iste ad damnum injuria datum sarciendum tenetur.}

Ubi tertius aliquis dolum adhibuit, eo non colludente, sed inscio, quo cum paciscor; pactum erit ratum. Ab eo tamen, qui dolum adhibuit, exigendum est quantum mea interfuisset, non deceptum fuisse.

VI. In pactis semper intelligitur, voluntatem adesse se obligandi, ubi ejus sit significatio. Neque ulla esset fides, si valeret exceptio ex arcana voluntate, sermoni aut signis editis contrariâ.

Vocibus et scriptis paciscendi animus commodissimé declaratur; sufficit tamen signum quodcunque, de quo inter paciscentes convenit, aut quod pro more consueto consensum indicat. Immo et actionum quarundam ea est natura, ut nemo nisi insanus aut improbus eas suscipiat, qui non certis pacti legibus etiam consentit. Ex hisce igitur, quemvis consensisse merito colligitur, [nisi cunctis quorum interest praemonitis, contrarium testatus fuerit] [si non contra intervenerat praemonitio, aut aperta testatio]. Ubi per eas actiones consensus indicatur, pactum dicitur tacitum. Quod eo indicio secernitur ab obligatione quasi ex contractu orta, de qua alias, quod in hac, nulla obligationem tollere potest denunciatio [praemonitio] contraria, in illo potest.

Primariis et expressis pacti legibus, ex rei natura {saepe} intelligitur, leges et conditiones tacitas esse adjectas [tacitae saepe adjici], quales negotiis istiusmodi adjici, ex rei natura, aut more, intelligunt omnes sanâ mente praediti.

Ad rerum dominia aut alia jura transferenda, sive gratis, sive ex causa onerosa, exigitur et accipientis et dantis consensus. Quum rem transferendi, aut amico donandi animus, haud indicet, aut rei suae projiciendae, aut alteri nolenti obtrudendae, voluntatem. Levioribus tamen indiciis colligitur, adesse rei utilis accipiendae voluntatem; et semper quidem ex praecedente rogatione, si quod oblatum est ei respondeat.

Quum autem in pleno dominio includatur jus, rem, sub licita quavis conditione, aut in quemvis eventum, transferendi, aut amicorum fidei committendi, donec de sperato eventu constiterit; de haereditatibus et legatis patet, valere testatoris voluntatem, eo usque ut manere debeant haereditates, et res legatae, apud fidei-commissarios, donec de haeredum eas adeundi, aut legatariorum accipiendi voluntate constiterit. Quin et recte servantur res in eorum gratiam qui nondum sunt nati. Iniquum enim est impedire testatorem, ne res suas {cognatorum aut} amicorum soboli, si qua suscepta fuerit, conservet. Iniquum est, beneficia, a parentibus, cognatis, aut amicis destinata, nascentibus praeripere. Haeredi tamen aut legatario nolenti, nihil recte obtrudi potest. Infantium [item, perinde ac] [vero et] nondum natorum, habenda est omnino ratio, et res haereditariae, quamvis nullus sit fidei commissarius, iis, ab humano genere, aut a quovis occasione oblata, sunt conservandae.

VII. Pendet contractuum vis ex contrahentium voluntate aut consensu; qui si tantum sub conditione dabatur, eâ deficiente, nulla erit obligatio. Debet autem de conditione adjecta utrinque constare, ne commercia omnia fiant incerta. Solae igitur valent conditiones, quas aut alteruter diserte pacto adjecerat, aut ex negotii natura, utrinque intellectum iri, bona fide putaverat; non eae quas tacite alter in animo fovebat, in hujusmodi negotiis non semper intelligendae. Si quid alter inter paciscendum, praestare susceperit, aut alteri affirmaverit, quo ad paciscendum alliceretur, id quidem conditionis vim habere censebitur.

Quum contractus dividuntur in absolutos et conditionales; conditio propriè est “eventus quidam, alteri, aut utrique paciscentium, incertus, atque a pactis praestationibus diversus; qui si non accidat, nullus erit contractus.” Conditio apertè impossibilis adjecta, ostendit nihil actum esse. De rebus illicitis, (quae aliquando dicuntur moraliter impossibilia,) ab alterutra parte praestandis, sive de facinore turpi, mox erit dicendum. Facinus quidem turpe, a tertio quopiam, sine ulla [ullo] paciscentium conspiratione [concursu] peragendum, potest esse justa conditio; si modo nullae ex pacto proponantur facinoris illecebrae.

Conditiones, si sint penes alterum paciscentium, dicuntur voluntariae, sive potestativae; si non sint, dicuntur fortuitae, sive non potestativae; sunt et quaedam mixtae. Ad voluntarias aut mixtas praestandas, neuter obligari censetur.

VIII. Consensum voluntarium impedire potest metus: cujus duplex est natura. {Vel} enim est suspicio probabilis, alterum, postquam meam partem explevero, me decepturum: vel [alias] denotat timorem ex gravi malo intentato ortum. De priore haec tenenda videntur. 1. Qui cum improbis et sceleratis, quorum mores antea noverat, sponte paciscitur, omnino tenetur. 2. At ubi post contractum innotescit alterius improbitas aut scelus; non quidem eo ipso abrumpitur contractus; quod tamen a me praestandum est tantisper differre licebit [potero], donec contra istius perfidiam, mihi, pro viri prudentis arbitrio, satis sit cautum. Omnis quidem fides tolleretur, si nulla cum improbis et sceleratis, {iisve qui diversa tenent de religione dogmata,} esset servanda; [quum nullae sint notae manifestae, aut signa satis certa, quibus honestos a turpibus secernere queamus;] [cum nulla sint de moribus & virtute hominum indubitata criteria] atque pro mentis humanae caecitate, [adeo diversae, immo contrariae semper fuerint de religione, atque etiam de hominum] [, diversissimae, de aliorum] moribus, apud diversos, sententiae.

De secundo metus genere, ubi metu mali mihi injuste intentati, ad paciscendum impulsus fui, duplex est quaestio, prout intentatum fuit malum ab eo quocum paciscor, vel ab altero. Ubi ab altero, atque pacto inito contra mala mihi intentata, viri cujusquam probi auxilium arcesso; pactum omnino valebit nisi alia de causa, aliquid iniqui contineat. Auxilium enim in periculis avertendis praestitisse, officium saepe utilissimum est, et mercede dignissimum.

Si quidem {ab altero} mihi immerito malum intentatum fuerat, ni cum tertio non colludente quiddam paciscar, ego verò ei tertio metum meum celare cogar: pactum irritum erit, postquam ostendero, metu injustè incusso, mihi ademptam fuisse libertatem, negotiis gerendis necessariam; omne tamen damnum huic tertio a me datum, ut a me avertantur pericula, praestare teneor. Idem etiam dicendum, ubi, pro mea timiditate, metus nimius erat et temere conceptus.

Quae quispiam promittit aut paciscitur legitimae potestatis metu, ea etiam praestare tenetur: quum huic potestati jure subjectus esse intelligatur.

IX. At ubi metu mali injustè intentati, aliquid illi qui metum incusserat promissum est; hoc omnino spectandum utrum sub juris specie aliqua probabili, qua vir caetera probus aliquando decipi potest{, malum fuerit intentatum}; an contra, nulla juris specie obtentâ, quae hominem istiusmodi fallere posset. In priore causâ, quamvis qui metum incussit, nullum re vera jus acquirat, quo recte uti possit; remotiore tamen communis utilitatis ratione habita, quod actum est jure externo nonnunquam valebit. De jure suo aliquando errare humanum est. Hinc et inter homines haud improbos saepè nascuntur bella, quae aut pactis, aut alterius internecione, finienda {sunt}: ut pactis finiantur longe satius est: eorum tamen nullus esset usus, si semper valeret vis injustae et metus exceptio, quae utrique parti semper pateret. Contra foedera igitur pacem reducentia, non admittenda est haec exceptio, ubi speciosae utrinque fuerant bellandi causae, et bellum sub juris tuendi specie {probabili} susceptum erat. Si quidem foederis leges sint omnino iniquae, humanitati omni contrariae, parti devictae, vitae conditionem miseram omnino et servilem rediturae; haec, nulla juris specie munita, non valent; justa manebit exceptio.

Sin autem, nullâ juris specie, vis scelerata ad pacta extorquenda intentetur; pacta nihil valent. Vi enim istiusmodi adhibitâ, omnia hominum jura abdicantur: omnia quae ex lege naturali, aut hominum aequitate, poterant a quopiam flagitari, repudiantur et remittuntur. Qui {istiusmodi} vim adhibet, se humani generis hostem profitetur, nullaque juris societate devinctum. Postulat {igitur} communis utilitatis ratio, ut haec hominum monstra, quacunque ratione exscindantur. {Fingamus insuper haec promissa obligare. Quantumcumque tamen ei qui vim adhibuit ex promisso debeatur, tantundem et ipse damni injuriâ dati nomine alteri debebit: per compensationem igitur, promissi obligatio tolletur.} Neque dixeris promissorem, ex ipsâ negotii naturâ, huic vis et metus exceptioni tacito pacto renunciasse{: nam ipsum id renunciasse coactum, in damnum deputandum esset}. Tacitonè insuper pacto, is acquiret jus, qui ne pacto quidèm, diserte enunciato, in ea causa acquirere poterat; quique hìc ea agit, quae omnis humani juris abdicationem planissime continent?

Quamvis autem istorum hominum, in omni aliorum jure pessundando, nulla habenda sit ratio; ubi tamen ad saniorem mentem redituri videntur, praeteritorum veniam petentes, ex locis munitis descensuri, arma tradituri, atque in posterum satisdare volentes; et ubi non sine innocentium strage, aut sanguine multo, coerceri aut deleri possunt; communis aliquando exigit utilitas, ut pacta cum iis inita, [malis gravioribus avertendis] [hisce finibus] inservientia, sanctissime serventur: civibusque, quibus damnorum pensationem ab iis exigere, aut res suas vindicare, non permittitur, publicè praestandum est damnum.

X. Ut pacta aut promissa valeant, ipsorum materia, aut res utrinque praestandae, intra paciscentium vires esse debent. Unde ad ea, quae a nobis volentibus fieri non possunt, quae dicuntur impossibilia, nulla est obligatio. Si quid promissum fuerat, quod postea casu, aut sine paciscentium culpa existit impossibile, omnia istâ causâ data, sunt reddenda, aut pensando [compensanda]. Ubi alterutrius dolus, aut lata culpa, in rei impossibilitate celanda, aut efficiunda, intervenerit, hic quod interest praestare tenebitur.

Debet etiam pactorum materia esse licita; id est, de iis tantum rebus aut operis {paciscendum} quae, commerciis aptae, alienari possunt, quarumque administratio humanae committitur prudentiae, neque lege speciatim homini praeripitur. Ad ea enim praestanda quae vel reverentiam Deo debitam, vel alterius jus perfectum, violant, quaeve lege prohibentur speciali, neque nostrae subjiciuntur potestati, nulla ex pacto nasci potest obligatio.

1. Si igitur paciscentium uterque, rem esse ita illicitam noverat, aut nosse debuerat, nulla erit pacti obligatio: conductori, ante facinus patratum poenitenti, quicquid ex pacto dederat reddendum est. Facinore autem patrato, neque patratori dandum est praemium, neque datum conductor reposcere poterit: ab utroque poenae gravissimae expetendae.

Si post pactum initum, facinoris turpitudo, quae inter paciscendum latuerat, alterutri innotescat; ei, facinore nondum patrato, poenitentiae locus est: qui conductus est acceptam mercedem reddere tenetur. Neque facinore patrato, mercedem exigere poterit patrator, nisi ipsius ignorantia culpâ caruit: si modo ipsi, aequè ac conductori, turpe fuit facinus. Sin autem conductori soli adhaerebat turpitudo, patrator rectè mercedem exigit. Humani generis interest, ut nulla sint {ex pactis} scelerum invitamenta; nullaque in istiusmodi pactis fides.

Sin autem, eo tantum illicita sit rei cujuslibet {promissae} praestatio, quod aliquis incautè, et contra viri prudentis officia, res suae potestati permissas administravit; rerum contractarum fides adeò sancte est servanda, ut “quae fieri non debebant, facta saepe valeant.”

Quod de re impossibili dictum est, tenet de re aut actione aliena, si quis de iis quae potestati suae non subjiciuntur pactus fuerit. Qui in istiusmodi pactis, aut promissionibus, dolo usus est, quod interest praestare tenebitur: qui culpa quemvis decepit, illi damnum praestandum.

XI. Qui de re sua quavis aut opera pactus est, non omnem circa eam confestim amisit potestatem; nisi istiusmodi pactum fuit, quod totum rei dominium transtulit, jus alteri constituens reale et plenum, omnemve de operis suis in posterum paciscendi, facultatem sibi adimens. Unde, licet pactum jus tantum personale constituens antecesserat, tertio cuivis, prioris pacti inscio, constitui poterit jus reale, contra jus prius personale valiturum. Interveniente verò hujus tertii haud inscii dolo, pactum erit irritum. Dolis enim confirmandis, pacto* itidem qualicunque, ad eludenda quaevis officia humana, planè excogitato, quum id neutrum contrahentium latere poterat, lex naturalis maxime adversatur. In aliis autem causis, “pactorum, quae cum eodem ineuntur, priori posterius derogabit.” In pactis autem quae eadem de re cum diversis conficiuntur, “quae jura tantum personalia constituunt, iis cedent quae jura constituunt realia”; si modo abfuerat illius dolus, aut lata culpa, ad quem transferendum erat jus reale. In pactis denique uniusmodi quae cum diversis ineuntur, “qui tempore prior, jure potior.”

XII. Paciscimur etiam per legatos et internuncios, sive mandatarios. Ubi {plena ipsis permissa potestas, neque} ulla [nulla] sunt mandata mutuò declaranda, legatorum potestatem ejusque potestatis fines monstrantia; ad ea obligari censemur, quae legati pro sua prudentia gesserint: nisi ostendi possit legatos dolosè egisse, aut praemii spe fuisse corruptos; aut pactum adeò manifestè iniquum sit, ut, viro prudente arbitro, doli mali det indicia. Quas leviores, legati culpa, patimur injurias, eae in ipsum legatum vindicandae. Potestatis autem legato permissae finibus apertè declaratis, quod ultrà a legato actum fuerit neutiquam obligabit.

[* ]Matth. 15.5. Mark 7.11.