Econlib

The Library

Other Sites

 Front Page arrow Titles (by Subject) arrow CAPUT III: De Virtutum et Vitiorum Gradibus, inter se comparatis{; iisque quae speciem moralem afficiunt}. - Philosophiae moralis institutio compendiaria with a Short Introduction to Moral Philosophy

Return to Title Page for Philosophiae moralis institutio compendiaria with a Short Introduction to Moral Philosophy

Search this Title:

CAPUT III: De Virtutum et Vitiorum Gradibus, inter se comparatis{; iisque quae speciem moralem afficiunt}. - Francis Hutcheson, Philosophiae moralis institutio compendiaria with a Short Introduction to Moral Philosophy [1747]

Edition used:

Philosophiae moralis institutio compendiaria with a Short Introduction to Moral Philosophy, edited and with an Introduction by Luigi Turco (Indianapolis: Liberty Fund, 2007).

About Liberty Fund:

Liberty Fund, Inc. is a private, educational foundation established to encourage the study of the ideal of a society of free and responsible individuals.


CAPUT III

De Virtutum et Vitiorum Gradibus, inter se comparatis{; iisque quae speciem moralem afficiunt}.

I. Conscientiae nomen decantatum, primariò denotat ipsum honesti et turpis sensum; aut saltem [in omni conscientiae notione includitur necessariò hic sensus,] [hunc ei sempre antecessione sensum, necesse est;] sine quo nulla cerneretur honesti aut turpis species. Hoc autem posito, ratio monstrabit, quaenam sint actiones externae, quae laudandas aut damnandas indicant animi affectiones. Vulgo definitur conscientia, “judicium hominis de actionibus suis, quod ad moralem attinet speciem,” sive de actionibus ad legis praescriptum examinatis. Dicitur vero actio homini imputari, sive laudi aut vitio verti, quia ex ipsius voluntate orta, ingenium ejus indicat esse honestum aut turpe.

Conscientia est vel certa, vel probabilis; dubia, vel scrupulosa; quae ex ipsis vocabulis satis innotescunt. Quum de agendo deliberamus, dicitur antecedens; quum de praeteritis est judicium, dicitur subsequens.

Viri boni conscientia antecedens, anquirit de momento quod habet actio quaevis, ad omnium, aut singulorum utilitatem; quae bonitas dicitur materialis. Ea enim ratione materiae est bona actio, quae lege praecipitur, aut communi inservit utilitati, quocunque demum animo fuerit suscepta. Conscientia subsequens spectat etiam quo animo, quo consilio, actum erat; in quo sita est bonitas, quae dicitur, formalis. Actio enim legi in adjunctis omnibus consentanea [conformis], vel quae ex honestis animi affectionibus profecta est, formaliter est bona.

II. Quae in virtutibus et vitiis comparandis spectantur adjuncta, vel ad intellectum referuntur, vel ad voluntatem, vel {ad} rei ipsius quae agitur momentum, una cum agentis viribus pensitatum.

Hic autem ante omnia constat, eas solas actiones laudi verti aut vitio, sive imputari, quae ab homine fiunt sciente et volente, quaeque si nollet, non fierent: easque tantum omissas imputari, quae si studium non defuisset, fieri poterant: [cujusmodi omnes] [quae] etiam liberae dicuntur, et solae ingenii vel honesti vel turpis sunt indicia. Necessaria igitur, quae nobis vel insciis, vel nolentibus, eveniunt, non imputantur: neque impossibilia, quae dicuntur, omissa: quae, nempe, etiamsi quis maxime voluisset, fieri non poterant. Non tamen idem de iis dicendum, quae ipsum tantum hominis ingenium, aut animi motus vehementiores, fecerunt necessaria; aut quae ideo tantum impossibilia sunt, quod ea sit hominis indoles, ut ea neutiquam velle possit. {In ipsa enim voluntate, animique habitibus praecipue sita est honestas aut turpitudo: quinetiam suam sibi indolem moresque sponte sibi homines effingunt; aut ea saltem plurimum immutare valent.}

Quae inviti [agere dicuntur] [agunt] homines, ea vel vi adacti, ubi valentior renitentis membra impellit vel ignorantiâ et errore inducti agunt, ubi non norunt quid agitur: quaedam denique sunt mixta; ubi quod minime per se gratum est, ad gravius aliquod malum avertendum suscipitur. Quae ab invitis vi adactis [fieri dicuntur] [fiunt], {ea} soli cogenti imputantur: quae ab ignaris, tunc tantum imputantur, quum ignorantia est culpanda. Mixta omnia imputantur; sunt enim libera, quippe ab agentis voluntate profecta. Imputantur autem in malam partem, aut bonam prout quae ex actione nascuntur mala, sunt iis quae avertuntur majora, aut minora. Mala verò turpia, malis physicis sunt multo graviora.

III. Quamvis autem in ipsa voluntate, ejusque moribus, praecipuè sita sit omnis honestas aut turpitudo; ipsius tamen rei, quae agitur, ignorantia, actionis speciem moralem afficiet. Licet enim mala appeteret vir optimus, siquidem ipsi bona videantur, et honesta; error tamen aut ignorantia saepe haud culpâ vacat, siquidem voluntaria sit, et vincibilis; quum, nempe, diligentiâ, ut a viris probis fieri solet, adhibitâ, verum innotuisset. Quae quidem involuntaria, et invicta est ignorantia, ab omni culpa vacat.

Voluntaria, deinde, vel est affectata, quam dicunt, [sive sponte arcessita, ubi licet erroris adsit suspicio, de industria tamen] [ubi animo destinato] verum exquirere nolumus; vel supina, ubi socordes, et de officio praestando improvidi et incauti, animum ad eam rem non advertimus. Prior turpitudinem neque tollit neque imminuit: posterior paulum imminuit; idque prout major minorve fuerat socordia et negligentia; faciliorque, aut minus facilis officii cognitio.

Involuntaria est ignorantia, vel in se, sed non in sua causa, vel et in se, et in sua causa. Prioris generis est ubi verum inter agendum scire nequit homo; poterat tamen scivisse, si debitam antea adhibuisset diligentiam, qualem solent viri probi: posterioris, quum ne eâ quidem adhibita, verum scire poterat. Haec autem sola, non illa, ab omni crimine excusat. Quamvis, enim, in eo nulla sit turpitudo, quod ea nunc agat homo, quae sibi recta videntur; hic tamen error, eum antegressae arguit negligentiae, quae ingenium prodit parum honestum.

Ignorantia est vel juris, vel facti. Quae divisio in legibus positivis praecipuè locum habet: prout ignota est aut lex, aut rei quae agitur natura. In lege naturali, ipsa rei naturâ probè perspectâ, cum effectis, et eventuum consecutione, utilibus aut nocituris, lex ipsa innotescit.

IV. Quaestionibus, quae de conscientia errante moveri solent, hinc responderi poterit.

(1.) Ipse error, aut legis naturalis ignorantia, non rarò est culpanda; variè [diversissimè] tamen, pro variâ hominum perspicacia, et solertia; diversisque veri cognoscendi opportunitatibus; et perinde ut facilior est, vel minus facilis, ipsarum legum cognitio.

(2.) Quae turpia credimus, reclamante conscientia agere, aut quae videntur honesta omittere, quia pravum indicat ingenium, in quo non dominatur honesti amor, semper est damnandum; variis tamen gradibus, pro delicti admissi turpitudine varia, aut officii omissi dignitate, rationum insuper, quae ad peccandum impulerunt, gravitate aut dignitate. Saepe enim gravissimorum malorum metus, saepe amicitia, et parentum amor, στοργὴ dicta, saepe ipsa patriae caritas, homines ad iniqua impellunt; quae omnia non parum actionis turpitudinem imminuunt.

(3.) Quanquam qui conscientiae erranti morem gerit non in eo peccat quod id faciat; non tamen est a crimine penitus immunis; quum ipse error saepè sit culpandus. Culpa tamen gravior est aut levior pro ipsa errorum natura. Alii enim errores per se animum produnt turpem, odio, superbia, aut saevitia agitatum: alii vero negligentiam solùm, aut honestiores animi propensiones haud satis valuisse, indicant.

(4.) Magis plerumque peccat qui conscientiae renititur erranti, quam qui ei obsequitur. Uterque erroris culpâ tenetur; prior vero, etiam prodit honesti curam exiguam, et magnam legum divinarum incuriam. Ubi vero humaniores animi motus, conscientiae obstabant erranti, imperia aliorum, non veram rei honestatem aut bonitatem spectanti, confusâque et fallaci ejus umbra deceptae; ingenium nonnunquam videbitur minus depravatum ex eo quod egerat homo, contra quam istiusmodi conscientia monuerat, quam si ei paruisset.

V. Quae ad voluntatem pertinent adjuncta, in actionibus inter se comparandis spectanda, ex supra dictis intelligi possunt: quum honesti sint animi motus benigni; turpes, maligni; immo nimia philautia, aut nimiae humiliorum voluptatum appetitiones: interque affectiones benignas, laudabiliores sint stabiles magis et tranquillae; et tranquillarum honestissimae, quae patent latissimè.

1. Officia igitur deliberata, consilioque stabili suscepta, iis quae ex perturbato quovis, et brevi amoris aestu nascuntur, sunt honestiora.

2. Turpiora pariter sunt delicta et injuriae, quae destinato consilio, aut odio fiunt inveterato; quam quae ex ira, metu, aut vehementiore fluunt cupiditate. {De ira metuque observandum, quod, quia ad beate jucundève vivendum hoc imprimis exigatur, ut antè amoveantur dolores ferè omnes, atque virtus prima sit vitia fugisse; idcirco et acriores sunt animi motus omnes mala adspernantes, iis quae bona consectantur.} Actionum {igitur} turpitudinem plerumque {magis} imminuunt vehementiores istiusmodi perturbationes{, quibus haud facile obsistitur}; non tamen {omnem} penitus tollunt: quum, cui cordi est honestas, quique seriò hoc ageret, motus {etiam} hosce reprimere possit, eousque saltem ne in actiones prorumpant externas.

3. Eadem benefaciendi studia, aut aeque late patentia, ab omnibus, quamvis virtute paribus, non sunt expectanda: quum adeo diversa sint hominum ingenia, vires, opportunitates, otia, aut negotia.

4. Inter arctiores animi affectiones benignas, non leve est discrimen, pro variis amoris causis, quarum aliae aliis multo sunt honestiores. Quae ex nostrâ cum alterius utilitate conjunctâ, oritur benevolentia, quamvis turpitudine vacet, nihil tamen habet praeclari; quum cadere in hominem turpissimum, et erga turpissimos exerceri queat. Neque {per se} praeclara est ea caritas quae inter sanguine conjunctos, aut amantes, intercedit. Perturbati fere sunt hi motus, arctisque limitibus inclusi: atque ita nati sunt homines, ut qui nihil altius sapiunt his non careant. Nihil tamen magis contra naturam, nihil turpius, quam ut haec inter necessarios omnino desiderentur. Durus sit omnino et ferreus oportet, qui ne ex causis quidem hisce naturalibus, omniumque validissimis, concipit animum benignum.

Praeclarior paulo ea quae ex beneficiis acceptis oritur benevolentia, et gratiae referendae studium, ubi abest fucata omnis novis beneficiis captandis <destinata> amicitiae simulatio. Huic affinis est miserorum commiseratio, et sublevandi studium. Arctiores tamen sunt et hae animi propensiones: qui validis hisce causis non commovetur nemo est, nisi omnem simul exuerit humanitatem. In hujusmodi officiis vulgaribus non admodum elucet virtus; in iis tamen neglectis aut detrectatis, summa turpitudo.

Praeclarior longe est ea benevolentia et caritas, quam morum similitudo bonorum allexit. Ostendit enim acriorem honesti sensum, et amorem; {qui etiam} sua sponte ad plures pertineret, in quibus similis virtutum esset significatio. Huic autem praestat amor patriae alte infixus. Omnium tamen pulcherrima, ea stabilis animi prudentis affectio, quae universum benevolentia complectitur humanum genus; et singulis oblatâ occasione consulit.

Exigit autem, quod facile patet, communis utilitatis ratio, animi appetitionibus et naturae instinctu commendata, ut quisque, quantum patitur communis utilitas, sui, eorumque quos sibi commendarunt necessitudines arctiores et naturales, curam habeat praecipuam; utque in officiis huic curae consentaneis plerumque occupetur: quibus nempe solis {fere}, hominum pars longe maxima, communi utilitati inservire possint.

VI. Haec in universum tenenda; quo arctiore et validiore naturae vinculo adstringimur ad officia quaevis, eo minor erit in iis servatis honestas, et major in neglectis turpitudo. Quo sanctiore juris vinculo tenemur, quo pleniore jure postulatur officium, eo minus laudabile est praestitisse, magisque vituperabile praetermisisse, aut detrectasse. Quo debiliore jure postulari poterat officium, eo minus est flagitiosum detrectasse, eo honestius ultro praestitisse; si modo adsit sanctiora officia praestandi cura major, pro eorum sanctitate.

In actionibus et consiliis damnandis, minor, caeteris paribus, erit turpitudo, quo speciosiores causae ad peccandum impulerunt. Patriae amori posthabuisse eam justitiam, quae et exteris omnibus consulit; aut patriae utilitatem, amicorum aut bene de nobis meritorum utilitati posthabuisse, non perinde foedum, ac si quis suae haec utilitati posthabuisset, aut voluptati; quae causa est omnium infima.

Quantum ad actionem simpliciter bonam hominem incitaverit suae utilitatis appetitio, tantum praeclarae speciei deteritur; et nulla alia re expetitâ, nulla manet laus, licet actio sit licita.

Ubi suae utilitatis ratio, quae ejusmodi est ut virum etiam bonum non parum commoveret, hominem ad peccandum incitaverit; turpitudo, eâ de causa imminuitur. Animi autem motus perturbati, quos excitare solent mala graviora, {nobis nostrisve} imminentia, virum bonum magis concutiunt, quam qui spectant utilitatum novarum aut voluptatum adeptionem: multo igitur magis delicti turpitudinem elevant. Voluptatum quidem appetitiones nimiae sunt per se turpissimae, indicantes levissimam et vilissimam animi partem caeteris prorsus dominari.

Quae suscipimus officia praeclara, si nobis damnosa sint, aut multo cum labore et periculo conjuncta, ea tanto sunt honestiora. Quum vero aliorum utilitatem praecipuè spectent {viri boni} virtutes praeclarae, {non ea gaudia interna ex suae virtutis opinione eximia, aut gloriâ, oritura;} ad suae voluptatis, aut utilitatis, aliorsum spectantes illecebras spernendas, animum suum confirmare conabitur vir bonus: quod optime fieri potest, ubi haec altè menti insident, Dei opt. max. providentiâ mundum administrari, bonisque omnibus optimè consuli; unicamque, ad vitam beatam et immortalem, per virtutem patere viam. Has igitur spes eximias, ex animo minimè ejiciet {vir bonus}: eas vero fovebit et confirmabit, ut in omni virtute sit perfectior et constantior.

VII. Quod ad rei quae agitur naturam, agentisque vires, attinet; haec vera videntur. (1.) Pro ratione momenti, quod actio quaevis ad communem affert utilitatem, quamque expetebat agens, eam, caeteris paribus, esse honestiorem.

(2.) Caeteris item paribus, posito quovis actionis momento, ejus honestas, pro virium ratione inversa quae dicitur, major erit aut minor: id est, majorem ostendit is virtutis indolem, qui in re tenui, opibusque exiguis, beneficientiâ opulentos aequat.

(3.) Eadem ferè de actionum malarum turpitudine dicenda: eam scil. caeteris paribus, servare rationem detrimenti secuturi directam, et virium inversam. Id est, turpiora sunt quae graviora post se trahunt damna; quaeque ab imbecillioribus, contentis tamen nervis omnibus, perpetrata, animum produnt ad nocendum obfirmatum.

(4.) In aestimando autem actionis momento, spectanda est omnis eventuum consecutio, qui provideri poterant, quique citra actionem non evenissent; idque sive sua sponte et consecutione naturali sequantur; sive intervenientibus aliorum actionibus, quas elicuerat haec actio, aut provocarat. Prospiciet enim vir bonus ea omnia, quae ex actionibus suis evenire possunt; cavebitque, ne quid temerè agat, contra communem utilitatem, aut quod ad damnum publicum aut privatum inferendum, ansam est praebiturum, aut irritamentum non necessarium.

De actionum eventibus haec tenenda: Commodum publicum, etsi provisum, nisi etiam inter agendum expetitum {fuerat}, neutiquam actionem honestare, aut laudi verti posse; quum honestam non indicet voluntatem. Damnum vero publicum, quod provideri [praevideri] poterat, quamvis neque expetitum erat, neque provisum [praevisum], actionis turpitudinem augere; quum ipsa de publicis commodis aut incommodis incuria et negligentia sit turpis, debilesque ostendat fuisse affectiones animi benignas.

(5.) Neque tamen mala est omnis actio unde damna oritura praevidentur; neque mala omnia quae ex actione eveniunt, quamvis praevisa, eandem turpem reddunt, nisi et propter se expetita fuerant. Ex bonis quippe et malis eventibus, mixtum est omnium ferè actionum externarum momentum. Nullum est vitae institutum, quod non sua habeat et commoda et incommoda; quae omnia ad calculos vocanda. Eae igitur actiones ratione momenti sunt bonae, ubi commoda, quae sine istiusmodi incommodis parari non poterant, haud parum praeponderant: Eaeque malae, unde incommoda oriuntur commodis plura et majora; aut ubi haec sine illis parari poterant.

(6.) In foro Dei tamen, et conscientiae, imputantur haec omnia, non prout re verà eveniunt; verum prout [eorum spes erat probabilis] [probabiliter sperari poterant eventura]. Non enim in ipsis eventibus sita est honestas aut turpitudo; sed in animi consiliis, et voluntate. Unde pari saepe sunt in culpa hi, quorum alter casu, aut aliorum cura impeditus, nemini nocuit, alter verò gravissime. Neque minus laudandus qui honesta pro viribus, etsi frustrà, conatus est, quam quibus omnia ex voto contigerunt.

VIII. Inter ea quae voluntatem et agendi vires afficiunt numerantur habitus, et consuetudines: quae licet praesentium voluptatum sensum imminuant, absentium tamen augent desiderium molestum, hominesque ad eas insectandas propensiores reddunt, agendique dant facilitatem. Habitus hi, ut sponte fuerant adsciti; sic actionum intermissione, cautioneque et diligentiâ, reprimi potest eorum vis, et penitus deleri. Quomodocunque igitur, actionis rectae honestatem minuant virtutum habitus, hominis tamen et ingenii laudem augent. Habitus, contra, pravi, utcunque actionis cujusque turpitudinem minuant, hominem tamen ipsum turpiorem faciunt, magisque damnandum.

Homini denique laudi dantur aliorum actiones, quin et causarum naturalium et inanimarum effectus exoptati; quatenus, actionibus suis honestis, aliquid ad eos attulit. Imputantur et damna, ex aliorum vitiis, aut rerum etiam inanimarum moribus orta; quatenus, vel faciendo, vel non faciendo, secus quam debebat, ad ea quicquam attulit.