The Online Library of Liberty

A project of Liberty Fund, Inc.

• Introduction
• Acknowledgments
• Abbreviations
• General Note
• Advertisement By the Translator.
• Juventuti Academicae Salutem.
• To the Students In Universities.
• Philosophiae Moralis Institutio Compendiaria With a Short Introduction to Moral Philosophy
• Philosophiae Moralis Institutio Compendiaria
• Liber I: Ethices Elementa.
• Caput I: De Hominis Natura Ejusque Partibus.
• Caput II: De Summo Bono Et Virtute.
• Caput III: De Variis Virtutum Divisionibus.
• Caput IV: De Virtutibus Et Officiis Erga Deum.
• Caput V: De Officiis Erga Alios Homines Exercendis.
• Caput VI: De Officiis Cujusque Erga Se, Et De Animi Cultura.
• 1 {caput VII: De Virtutis Studio Excitando Et Retinendo.
• Liber II: Jurisprudentiae Naturalis Elementa.
• Caput I: De Lege Naturali.
• Caput II: De Juris Natura Et Divisionibus.
• Caput III: De Virtutum Et Vitiorum Gradibus, Inter Se Comparatis{; Iisque Quae Speciem Moralem Afficiunt}.
• Caput IV: De Jure Privato Naturali.
• Caput V: De Jure Adventitio Reali, Et Rerum Dominio.
• Caput VI: De Dominii Acquirendi Rationibus.
• Caput VII: De Jure Derivato, Ejusque Causis.
• Caput VIII: De Dominii Transferendi Rationibus, Per Contractus, Successiones, Aut Testamenta.
• Caput IX: De Contractibus.
• Caput X: De Sermocinantium Officiis.
• Caput XI: De Jurejurando Et Votis.
• Caput XII: De Rerum Pretio.
• Caput XIII: De Variis Contractuum Generibus Post Pretia Rerum Constituta.
• Caput XIV: De Obligationibus Quasi Ex Contractu Ortis.
• Caput XV: Jura Ex Damno Dato, Atque Ex Aliorum Injuriis Orta. Jura Belli.
• Caput XVI: De Jure Extraordinario Ex Necessitate, Omniumque Jure Communi.
• Caput XVII: De Juris Interitu. De Litibus In Libertate Dirimendis, Et Interpretatione.
• Liber III: Oeconomices Et Politices Elementa.
• Caput I: De Conjugio.
• Caput II: De Parentum Et Liberorum Officiis.
• Caput III: De Herorum Et Servorum Jure.
• Caput IV: De Civitatum Origine Et Causis.
• Caput V: De Interna Civitatum Structura, Et Summi Imperii Partibus.
• Caput VI: De Variis Rerumpublicarum Formis.
• Caput VII: De Summi Imperii Jure, Ejusque Acquirendi Rationibus.
• Caput VIII: De Legibus Condendis, Et De Jurisdictione.
• Caput IX: De Jure Belli.
• Caput X: De Foederibus, Legatis, Et Civitatum Interitu [deletione].
• A Short Introduction to Moral Philosophy.
• Book I: The Elements of Ethicks.
• Chapter I: Of Human Nature and Its Parts.
• Chapter II: Concerning the Supreme Good.
• Chapter III: Concerning the Chief Divisions of Virtue.
• Chapter IV: Our Duties Toward God.
• Chapter V: Our Duties Toward Mankind.
• Chapter VI: Concerning Our Duties Toward Ourselves, and the Improvement of the Mind.
• Chapter VII: Some Practical Considerations to Excite and Preserve the Study of Virtue.
• Book II: Elements of the Law of Nature.
• Chapter I: Of the Law of Nature.
• Chapter II: Of the Nature of Rights, and Their Several Divisions.
• Chapter III: Concerning the Various Degrees of Virtue and Vice, and the Circumstances On Which They Depend.
• Chapter IV: Concerning the Natural Rights of Individuals.
• Chapter V: Of Real Adventitious Rights and Property.
• Chapter VI: The Methods of Acquiring Property.
• Chapter VII: Of Derived Property.
• Chapter VIII: The Methods of Transferring Property, Contracts, Succession, Testaments.
• Chapter IX: Of Contracts In General.
• Chapter X: Our Obligations In Speech.
• Chapter XI: Of Oaths and Vows.
• Chapter XII: Concerning the Values Or Prices of Goods.
• Chapter XIII: Of the Several Sorts of Contracts.
• Chapter XIV: * Obligations Resembling Those From Contracts.
• Chapter XV: Of Rights Arising From Damage Done, and the Rights of War.
• Chapter XVI: Extraordinary Rights In Cases of Necessity, and the Common Rights of Mankind.
• Chapter XVII: How Rights and Obligations Cease: How Controversies Are to Be Decided In Natural Liberty: and the Rules of Interpretation.
• Book III: The Principles of Oeconomicks and Politicks.
• Chapter I: Concerning Marriage.
• Chapter II: The Duties of Parents and Children.
• Chapter III: The Rights of Masters and Servants.
• Chapter IV: The Original of Civil Government.
• Chapter V: The Internal Structure of States: and the Several Parts of Supreme Power.
• Chapter VI: Of the Various Plans of Government.
• Chapter VII: The Rights of the Supreme Power: and the Methods of Acquiring It.
• Chapter VIII: Of Civil Laws and Their Execution.
• Chapter IX: The Laws of War.
• Chapter X: Of Treaties and Ambassadors, and the Entire Dissolution of States.
• Bibliography of Modern Literature

LIBER II

Jurisprudentiae Naturalis Elementa.

CAPUT I

De Lege Naturali.

I. Quo melius {ad naturam conformentur singulae vitae partes,} hominumque inter se officia et jura intelligantur, prius exponenda est doctrina generalior, complicatas quasdam, in ethicis, notiones evolvens et explicans; quam [breviter exhibemus] [proxima tria capita exhibent].

Primas honesti et turpis notiones, in libro superiore, ex hominis conformatione deduximus; ex quibus constiterit, ea omnia recte {sive jure} fieri, possideri, aut ab aliis postulari, quae vel ad communem omnium faciunt utilitatem, vel singulorum propriam, nemini nocentem, communique utilitati non repugnantem. Unde dicitur quisque jus habere, ad ea omnia agenda, habenda, aut ab aliis consequenda: quique {alium quemvis} impediret ita agere aut habere, aut quod ita postulatur praestare recusaret, injuriam facere diceretur.

Altius verò rem repetenti patebit, hanc naturae nostrae fabricam, clara continere indicia voluntatis Dei, alias hominum actiones jubentis, alias vetantis. {Atque licet legis notio, cui congruant aut non congruant voluntates aut actiones, sit artificialis et factitia; ita tamen ubique gentium et in omni tempore hominibus familiaris et facilis fuit, ut meritò naturalis etiam dicatur. Etenim justae potestatis cognitio facillima est, ex ea quam in liberos immaturos, ipsis utilissimam, parentibus natura tribuit.} Idque usu {etiam omnibus} compertum, homines {adultos} non semper suo marte, sed aliorum monitis saepius scire quae sint vitae profutura aut nocitura; (prudentiorum enim judicio et monitis, cognitionis et prudentiae humanae bona pars innititur:) quumque hominum quosdam caeteris multò esse solertiores, fatebuntur et ipsi qui minus sapiunt; jubebit semper ἡγεμονικὸν illud cuique infixum, ut coetus hominum numerosiores, in communem conjuncti utilitatem, prudentioribus quibusdam rectionem omnium permittant, cogantque renitentes, ut eorum jussis obsequantur qui hoc legitimum nacti sunt imperii jus. Hinc [pervulgata] [omnibus nota] est justi imperii notio [justa imperandi potestas]; ubicunque scil: ex ipsa imperii delati forma et modo satis constat, nulla fore imperantibus ad peccandum invitamenta, aut spem saltem nullam aut exiguam, imperio sibi permisso in populi perniciem impunè abutendi. Cuique notissima igitur est legis vis et natura, quae est “jure imperantis voluntas, subditis declarata, actiones alias jubens, alias vetans, praemiis propositis et poenis.”

II. Quum autem constet, Deum esse et optimum et maximum, constabit etiam, ad omnium communem, et cujusque propriam pertinere foelicitatem, ut omnes Deo, sive jubenti, sive vetanti, pareant; cui sanctissime devinciuntur ab ipso creati, conservati, bonisque plurimis munificentissimè cumulati. Constabit ibidem, omnia jussis Dei adversantia, communi etiam adversari foelicitati, animumque prodere ingratissimum. Unde et manifestum est, Deum jure pleno, virtutibus suis perfectissimis innixo, imperium sibi in omnes vindicare.

Sed quum homo, nè suae quidem prudentiae, nedum stabilis et sincerae bonitatis, fidem {satis firmam} apud alios facere queat; quippe quam saepe imitaretur obscura malitia, nullo certo indicio a verâ bonitate secernenda, siquidem ea ratione ad imperia ascendere daretur: quumque nullum imperium suspectum et formidatum, populo de sua salute dubio, utile aut laetum esse possit; non ex prudentiae suae aut bonitatis opinione eximia, recte imperium sibi arrogabit homo, si absit eorum consensus qui imperio subjiciuntur, neque ipsis satis cautum sit, ne potestas assumpta in populi perniciem convertatur.

III. Quumque porro [rerum omnium rector et] [hominum] fabricator Deus, eum recti et honesti sensum nobis inseruit, easque rationis vires, quarum ope, observatâ nostra rerumque aliarum naturâ, facile intelligimus quaenam communi omnium, et propriae cujusque inserviant utilitati, quaenam eidem obsint; et simul perspicimus, benigna vitae officia, ipsi qui iis fungitur, fore plerumque utilia, contraria vero inutilia; obtinebunt haec omnia rectae rationis praecepta,{* } sive dictata practica, vim legis a Deo jussae, sancitae, et promulgatae.

In omni lege duae sunt partes praeceptum et sanctio: illud. jubet aut vetat; haec monstrat praemia iis tribuenda qui legi paruerint, poenasque eos manentes qui eam violaverint. In legibus civilibus, praeter praemia quibusdam propria, hoc commune est, ut qui paruerint, omni civium jure, et communibus vitae civilis commodis, fruantur. Poenae verbis disertis plerumque sunt annexae. Legum naturalium sanctiones innotescunt, quo modo et praecepta. Omnia nempe animi gaudia, spesque laetae, quae virtutes suâ natura comitantur; omnes item utilitates, sive sponte ab honestis officiis nascentes, sive ab hominum comprobatione et benevolentia, sive ab ipso Deo sperandae; sive in hac vita, sive in illa quae insecutura est, sunt legum naturalium praemia. Poenae sunt, mala omnia interna aut externa, ex vitiis sua sponte nascentia, animi morsus, inquietudines, ipsique metus molestissimi; omnia denique quae a Deo hominibusque infensis, recta docet ratio esse metuenda.

IV. Lex etiam divina, pro varia promulgandi ratione, vel est naturalis, vel quae positiva dicitur. Naturalis, per rationem rerum constitutionem observantem innotescit; positiva, signis institutis, voce nempe aut scripto, promulgatur.

Leges voce promulgatae aut scripto, sunt ratione materiae, vel necessariae, vel non necessariae. Utilitatem {quidem} aliquam communem spectare debet, et solet, omnis lex: Aliae tamen leges monstrant ejus consequendae rationes unicas et necessarias, adeo ut contrariae leges inutiles essent aut pestiferae; aliae {contra} inter diversas rationes, quarum nulla omnino incommoda, optimas eligunt; aut inter aequè commodas, unam; ubi {hoc} exigit vita communis, ut in unâ quadam plures conveniant.{* } Quod usu venit in locis, temporibus, aliisque ejusmodi constituendis, ubi pluribus commune negotium simul est obeundum. Hae dicuntur etiam, ratione materiae, positivae; illae naturales.

V. Leges fere omnes, praecipue naturales, totum respiciunt populum, vel omnes ex certo ordine. Inter homines nonnunquam feruntur privilegia; eaque vel in gratiam, vel in odium. Est privilegium, “lex privata, unum aut paucos respiciens.” Si ob merita praeclara, in gratiam feratur privilegium, neque communi obsit utilitati, est justum. Incidere potest {etiam}, licet rarius, ut in odium scelerati et malitiosi, justum irrogari possit privilegium.

Aequitas, sive επιεικεία, est “legis correctio et emendatio, ubi verba legum causis non sunt adaequata”; magis, utpote, aut minus quam par est porrecta. Locum habet hoc aequitatis genus, tantum in legibus quae verbis enunciantur. Lex {enim} naturalis, non verbis, sed [ast] ratione duce, omnia ex aequo et bono determinat.

VI. Dispensationes, quas vocant, invexit jus canonicum, quibus aliquis legibus solvitur. Harum varia sunt genera; dantur enim exemptiones, sive immunitates, vel a praecepto, vel sanctione. Ubi quidem ita delicti admissi datur venia, aut tollitur sanctio, ut communi interea satis consulatur utilitati, legumque conservetur vis et majestas, nihil est in eo iniqui. Istiusmodi dispensationes nonnunquam largiendi potestas, summis plerumque permittitur civitatum rectoribus. <Praecedens> A praecepti verò justi vinculo immunitas, aegerrimè admittenda.

At (1.) nulla intelligitur esse dispensatio, si quis eo usus jure quod ipsi leges tribuunt, aut potestate quavis sibi per leges permissâ, vicini perimat obligationem, aut novam ipsi imponat. Ut si creditor debitum remittat; aut civitatis rector ea agat quae jure potest, per se, vel per alios suo mandato instructos.

(2.) Legibus aliquando minimè iniquis, sive divinis, sive humanis, datur quibusdam immunitas a poenis externis, quas actionibus parum honestis promeruere; ubi pro populi hebetudine, vel moribus pravis, non alia ratione, graviora praecaveri possunt mala. At neque hoc volunt essedispensare.

(3.) Nulla rectoris cujusvis permissione, aut jussu, vel pravi animi motus fieri possunt boni, vel ex bonis mali: neque magis immutari potest actionum, ex animi virtutibus aut vitiis manantium, natura. Dispensationes igitur a praeceptis, quas volunt canonici, tantum sunt justae, quando leges ipsae sunt aut improbae aut stolidae: quarum ingentem farraginem invexit jus canonicum.

VII. Jus naturale, quum legum multitudinem in corpus quoddam compositam sonat, aliud dicitur primarium, aliud secundarium: hoc mutabile, illud immutabile volunt. Non tamen ex propositionibus evidentibus et noeticis, constat prius; neque ex dianoeticis solis, posterius: quaeque etiam ex certis sequuntur praemissis conclusiones, pariter sunt certae et immutabiles. Neque alio sensu est utilis haec distinctio, quam si praecepta, quae ad vitam tolerabilem sunt omnino necessaria, dicantur primaria; quae autem ad vitae ornatum, et uberiorem foelicitatem faciunt, secundaria. Neque in foro Dei, sunt haec prioribus mutabiliora; quamvis violantibus saepius detur immunitas a poenis externis.

Ex iis quae in libro superiore sunt dicta, patebit officia nostra omnia, prout lege quadam naturali a Deo praecepta {sunt}, duabus monstrari legibus primariis: quarum prima est, Deum esse colendum; cum quo conjunctum est, quod ei in omnibus sit obsequendum.

Altera est, communi omnium utilitati et foelicitati, et singulorum quorumvis, dummodo ea communiori aut majori non adversetur, esse prospiciendum.

CAPUT II

De Juris Natura et divisionibus.

I. Quum communi omnium saluti et prosperitati conservandae,] [Quod ut fiat,]1 amica hominum societas conjunctioque sit omnino tuenda et conservanda, [quod per se satis patet; atque simul haec sit officiorum erga homines summa ut omnium saluti et foelicitati prospiciamus, constabit] [ut ex mox dicendi patebit. Hac autem de causa] actiones omnes, quibus quisquam sibi, aut suis ita benefacit, ut aliorum utilitati non obsit, esse omnino licitas; quum, qui uni prodest parti, caeteris inviolatis, toti etiam prosit societati. Deinde, quum sint utilitates plurimae et voluptates; quas, {nemine laeso}, sibi aut suis, in certo rerum statu, comparare possunt homines, {studioseque appetere solent,} quasque iis salvas praestari, nec ab aliis hominibus impediri, auferri, aut intercipi, humanae interest societatis; quum id {et ad singulorum foelicitatem, et} ad amicam hominum conjunctionem conservandam pertineat; ad has utilitates aut voluptates capiendas, censentur homines habere jura, eâ altera, quam diximus; lege naturali planè constituta, aut munita: quippe quae jubeat et confirmet {omnia} quae quicquam ad communem omnium, aut singulorum, ubi nemini nocetur, conferunt utilitatem: haec igitur omnia jurè fieri dicuntur. {Quinetiam quae cujusque sunt erga alios officia honesta, ea et cuique sensus animi sublimiores commendant; eademque isti, in amica vitae conjunctione, suo merito, aut jure aliquo, postulare possunt, et expetere atque expectare solent:} vix igitur commodius {officiorum praecepta, aut} naturae Leges, quae dicuntur, speciales, {sive jurisprudentia naturalis,} tradi poterunt, quam explicando omnia quae vel singulis hominibus, hominum coetibus, aut denique humano generi competunt, aut competere possunt jura; ea quippe omnia lege aliqua speciali muniri censentur.

{Varia igitur hominum jura monstrant primò sensus appetitionesque naturales, ea exposcentes quae ad suam cujusque aut suorum utilitatem faciunt, aut officia erga alios amica commendantes: quae tamen omnia, secundum rectam rationem, communi utilitate ita dirigenda, ne quid contra eandem admittatur aut ab aliis postuletur.}

[Haec altera est juris notio praeter eam modò explicatam, quando legum collectionem sonat: notat enim saepius]2 [Praeter eam juris significationem, quam memoravimus, alia est ejus acceptio;] qualitatem quandam moralem[, aut facultatem homini rectè concessam.] [homini competentem notans.]. Qua autem ratione, ex recti et honesti sensu, ortatur haec juris notio, nulla legis cujuslibet habita ratione, satis est dictum.{* } Cognita autem legis naturalis, quae omnia continet rectae rationis praecepta, sive dictata practica, notione, expeditiores erunt, et breviores rerum moralium definitiones, quum ad legem referuntur; atque eundem praestabunt usum, si modo hoc teneamus, leges omnes naturales, communem omnium utilitatem, et singulorum, communiori utilitati non adversantem unicè spectare.

Jus igitur est, “Facultas homini lege concessa, ad aliquid agendum, habendum, aut ab alio consequendum.” Non tamen, {quod antea docuimus,} juris omnis notio prima includit vel legis concedentis rationem, vel communis utilitatis ab eo proventurae. Recti enim et honesti sensu, atque sensu cujusque communi, comprobabitur, quicunque, nemine laeso, vel sibi vel suis prodest, sive agendo, sive occupando, ante legem ullam, aut communiorem utilitatem spectatam. Ex singulorum foelicitate exsurgit communis omnium foelicitas: {atque} in suam cujusque, et suorum utilitatem, cuique inseruit Deus naturales appetitus et caritates; comprobantur etiam, aut saltem non damnantur, conatus ex his orti, idque per se; ubi nec alterius adversantur utilitati, neque sensui aut appetitui nobiliori obstare videntur. Hinc et jure suo quisque ea agere aut occupare censetur, ex quibus nullum aliis oritur damnum; ipsi vero qui agit aut occupat, iisve quos caros habet, nascitur emolumentum.

Hoc tamen omnino tenendum; nullum esse jus privatum ad quicquam agendum, habendum, aut consequendum, quod communi omnium utilitati est contrarium: haec enim omni sive singulorum, sive coetuum juri, modum ponere debet.

II. Quumque hominum saluti, ne de vita dicamus copiosa et jucundâ, necessaria sit plurium conjunctio, ubi vigeant commercia, et mutua auxilia; (quod quidem satis notum est omnibus, neque disputatione eget;) quae ad hominum conjunctionem amicam, et consociationem, tuendam sunt necessaria, ea lege naturali omninò jubentur: quaeque societatis tuendae ratio exigit, ut cuique permittantur agenda, habenda, aut ab aliis consequenda, ea dicitur quisque jure suo agere, tenere, aut postulare.

{Ut} juri omni respondet lex quaedam, jus illud constituens aut confirmans, ita etiam obligatio. Dicimur obligari ad aliquid agendum, aut alteri dandum faciendum, cum internus cujusque sensus eas actiones aut praestationes esset comprobaturus, omniaque contraria, tanquam turpia et foeda, improbaturus. Eâdem ratione intelligitur obligatio ad abstinendum: atque hoc sensu, [separatâ legis notione] [ante legem latam] intelligitur obligatio. Alia vocis acceptione, omnis referenda est ad legem obligatio, et praecipuè ad divinam; quum scil. notat “gravissimum, ex suae utilitatis ratione, invitamentum, ad aliquid agendum, aut omittendum, homini propositum”: quod legibus praecipue fieri potest divinis. Atque huc recidunt fere omnes obligationis definitiones, quas afferunt illi, qui eam omnem ex legibus ortam volunt: neque aliud sonant metaphorica illa, vinculum juris, necessitate astringens; aut, necessitas absoluta homini imposita.

III. Jura, pro diversa ad societatem tuendam et excolendam necessitate, dividuntur in perfecta, et imperfecta: illorum tanta est necessitas, ut iis communiter spretis et violatis, disturbanda foret omnis hominum societas et conjunctio. Sunt igitur hujusmodi jura omnibus per vim conservanda et defendenda; eorumque violatio poenis gravissimis est coercenda.

Imperfecta quae dicuntur jura, ad societatem excolendam et ornandam, plurimum nonnunquam conferunt; atque [eorum] [ad ea praestanda] quae jure imperfecto exiguntur, sanctissima saepe est obligatio: sunt tamen ejusmodi, ut graviora sequerentur incommoda, nisi cujusque pudori et honestati ea permittantur praestanda, aut negligenda; in iis cuique religiose <observandis &> praestandis, elucent illae bonorum virtutes, quibus praecipue laus et gloria comparatur.

Non vero facilè definiuntur limites inter jura omnia perfecta et imperfecta. Sensim enim, et per innumeros gradus, ascendimus a levissimo quoque jure imperfecto, per graviora et sanctiora, ad ea quae a perfectis vix secerni possunt; prout varii sunt hominum necessitudines, et merita, et dignitates, quibus innituntur jura imperfecta. Debentur viro cuivis innocenti, licet alienigenae, quaedam humanitatis officia; quae sanctiore jure postularet civis, aut vicinus; multò sanctiore propinqui, amici, fratres, parentes; haec tamen omnia censentur jura imperfecta.

Tertium addi potest juris, fucati potius quam veri, genus; quod dicitur externum; quum scil. utilitatis cujusdam remotioris ratio exigit, ne impediantur homines quaedam agere, possidere, aut ab aliis deposcere, quae tamen parum honeste, aut non sine turpitudine, in ea causa, agi, possideri, aut flagitari possunt. Hae juris species inanes, nulli viro bono placiturae, saepe oriuntur ex contractibus temerariis, aut ex legibus nonnunquam civilibus minime damnandis.

Patet interea, nullam esse posse pugnam inter vera jura, sive perfecta, sive imperfecta: saepe tamen juri imperfecto obstare potest jus externum: imperfecta autem non sunt per vim asserenda, aut vindicanda; {cumque juris tuendi tantum causa suscipienda sint bella,} nequit <igitur> esse bellum utrinque justum.

IV. In duo etiam genera dividuntur jura, prout alienari possunt, aut non possunt. Prioris generis sunt ea, quae et verè transferre valemus, quaeque translata aliquem praebent in vita usum. Ubi alterutra deficit conditio, alienari nequeunt jura. Patet igitur internas animi, de religione et cultu Dei, sententias, et affectus internos, quum utraque deficiat conditio, ab omnibus pactis et legibus esse immunes: suo enim cuique judicio necessario utendum; neque utile esse potest, quemquam contra animi sui sententiam quicquam profiteri; aut in Deo colendo ea agere, quae ipse putat esse impia aut vana. Ex generali hac de jure doctrina, efficitur duo esse primaria in societate tuenda praecepta. (1.) “Nequis alterum laedat”; aut dolorem aliquem vel molestiam, hominum societati neque necessariam neque utilem, alteri creet. Dein (2.) “ut quisque pro virili, in communem utilitatem aliquid conferat”; suorum saltem, aut vicinorum utilitati consulens. Atque qui societatis aut systematis parti cuivis prodest, nullo aliis illato detrimento, toti etiam prodest societati.

CAPUT III

De Virtutum et Vitiorum Gradibus, inter se comparatis{; iisque quae speciem moralem afficiunt}.

I. Conscientiae nomen decantatum, primariò denotat ipsum honesti et turpis sensum; aut saltem [in omni conscientiae notione includitur necessariò hic sensus,] [hunc ei sempre antecessione sensum, necesse est;] sine quo nulla cerneretur honesti aut turpis species. Hoc autem posito, ratio monstrabit, quaenam sint actiones externae, quae laudandas aut damnandas indicant animi affectiones. Vulgo definitur conscientia, “judicium hominis de actionibus suis, quod ad moralem attinet speciem,” sive de actionibus ad legis praescriptum examinatis. Dicitur vero actio homini imputari, sive laudi aut vitio verti, quia ex ipsius voluntate orta, ingenium ejus indicat esse honestum aut turpe.

Conscientia est vel certa, vel probabilis; dubia, vel scrupulosa; quae ex ipsis vocabulis satis innotescunt. Quum de agendo deliberamus, dicitur antecedens; quum de praeteritis est judicium, dicitur subsequens.

Viri boni conscientia antecedens, anquirit de momento quod habet actio quaevis, ad omnium, aut singulorum utilitatem; quae bonitas dicitur materialis. Ea enim ratione materiae est bona actio, quae lege praecipitur, aut communi inservit utilitati, quocunque demum animo fuerit suscepta. Conscientia subsequens spectat etiam quo animo, quo consilio, actum erat; in quo sita est bonitas, quae dicitur, formalis. Actio enim legi in adjunctis omnibus consentanea [conformis], vel quae ex honestis animi affectionibus profecta est, formaliter est bona.

II. Quae in virtutibus et vitiis comparandis spectantur adjuncta, vel ad intellectum referuntur, vel ad voluntatem, vel {ad} rei ipsius quae agitur momentum, una cum agentis viribus pensitatum.

Hic autem ante omnia constat, eas solas actiones laudi verti aut vitio, sive imputari, quae ab homine fiunt sciente et volente, quaeque si nollet, non fierent: easque tantum omissas imputari, quae si studium non defuisset, fieri poterant: [cujusmodi omnes] [quae] etiam liberae dicuntur, et solae ingenii vel honesti vel turpis sunt indicia. Necessaria igitur, quae nobis vel insciis, vel nolentibus, eveniunt, non imputantur: neque impossibilia, quae dicuntur, omissa: quae, nempe, etiamsi quis maxime voluisset, fieri non poterant. Non tamen idem de iis dicendum, quae ipsum tantum hominis ingenium, aut animi motus vehementiores, fecerunt necessaria; aut quae ideo tantum impossibilia sunt, quod ea sit hominis indoles, ut ea neutiquam velle possit. {In ipsa enim voluntate, animique habitibus praecipue sita est honestas aut turpitudo: quinetiam suam sibi indolem moresque sponte sibi homines effingunt; aut ea saltem plurimum immutare valent.}

Quae inviti [agere dicuntur] [agunt] homines, ea vel vi adacti, ubi valentior renitentis membra impellit vel ignorantiâ et errore inducti agunt, ubi non norunt quid agitur: quaedam denique sunt mixta; ubi quod minime per se gratum est, ad gravius aliquod malum avertendum suscipitur. Quae ab invitis vi adactis [fieri dicuntur] [fiunt], {ea} soli cogenti imputantur: quae ab ignaris, tunc tantum imputantur, quum ignorantia est culpanda. Mixta omnia imputantur; sunt enim libera, quippe ab agentis voluntate profecta. Imputantur autem in malam partem, aut bonam prout quae ex actione nascuntur mala, sunt iis quae avertuntur majora, aut minora. Mala verò turpia, malis physicis sunt multo graviora.

III. Quamvis autem in ipsa voluntate, ejusque moribus, praecipuè sita sit omnis honestas aut turpitudo; ipsius tamen rei, quae agitur, ignorantia, actionis speciem moralem afficiet. Licet enim mala appeteret vir optimus, siquidem ipsi bona videantur, et honesta; error tamen aut ignorantia saepe haud culpâ vacat, siquidem voluntaria sit, et vincibilis; quum, nempe, diligentiâ, ut a viris probis fieri solet, adhibitâ, verum innotuisset. Quae quidem involuntaria, et invicta est ignorantia, ab omni culpa vacat.

Voluntaria, deinde, vel est affectata, quam dicunt, [sive sponte arcessita, ubi licet erroris adsit suspicio, de industria tamen] [ubi animo destinato] verum exquirere nolumus; vel supina, ubi socordes, et de officio praestando improvidi et incauti, animum ad eam rem non advertimus. Prior turpitudinem neque tollit neque imminuit: posterior paulum imminuit; idque prout major minorve fuerat socordia et negligentia; faciliorque, aut minus facilis officii cognitio.

Involuntaria est ignorantia, vel in se, sed non in sua causa, vel et in se, et in sua causa. Prioris generis est ubi verum inter agendum scire nequit homo; poterat tamen scivisse, si debitam antea adhibuisset diligentiam, qualem solent viri probi: posterioris, quum ne eâ quidem adhibita, verum scire poterat. Haec autem sola, non illa, ab omni crimine excusat. Quamvis, enim, in eo nulla sit turpitudo, quod ea nunc agat homo, quae sibi recta videntur; hic tamen error, eum antegressae arguit negligentiae, quae ingenium prodit parum honestum.

Ignorantia est vel juris, vel facti. Quae divisio in legibus positivis praecipuè locum habet: prout ignota est aut lex, aut rei quae agitur natura. In lege naturali, ipsa rei naturâ probè perspectâ, cum effectis, et eventuum consecutione, utilibus aut nocituris, lex ipsa innotescit.

IV. Quaestionibus, quae de conscientia errante moveri solent, hinc responderi poterit.

(1.) Ipse error, aut legis naturalis ignorantia, non rarò est culpanda; variè [diversissimè] tamen, pro variâ hominum perspicacia, et solertia; diversisque veri cognoscendi opportunitatibus; et perinde ut facilior est, vel minus facilis, ipsarum legum cognitio.

(2.) Quae turpia credimus, reclamante conscientia agere, aut quae videntur honesta omittere, quia pravum indicat ingenium, in quo non dominatur honesti amor, semper est damnandum; variis tamen gradibus, pro delicti admissi turpitudine varia, aut officii omissi dignitate, rationum insuper, quae ad peccandum impulerunt, gravitate aut dignitate. Saepe enim gravissimorum malorum metus, saepe amicitia, et parentum amor, στοργὴ dicta, saepe ipsa patriae caritas, homines ad iniqua impellunt; quae omnia non parum actionis turpitudinem imminuunt.

(3.) Quanquam qui conscientiae erranti morem gerit non in eo peccat quod id faciat; non tamen est a crimine penitus immunis; quum ipse error saepè sit culpandus. Culpa tamen gravior est aut levior pro ipsa errorum natura. Alii enim errores per se animum produnt turpem, odio, superbia, aut saevitia agitatum: alii vero negligentiam solùm, aut honestiores animi propensiones haud satis valuisse, indicant.

(4.) Magis plerumque peccat qui conscientiae renititur erranti, quam qui ei obsequitur. Uterque erroris culpâ tenetur; prior vero, etiam prodit honesti curam exiguam, et magnam legum divinarum incuriam. Ubi vero humaniores animi motus, conscientiae obstabant erranti, imperia aliorum, non veram rei honestatem aut bonitatem spectanti, confusâque et fallaci ejus umbra deceptae; ingenium nonnunquam videbitur minus depravatum ex eo quod egerat homo, contra quam istiusmodi conscientia monuerat, quam si ei paruisset.

V. Quae ad voluntatem pertinent adjuncta, in actionibus inter se comparandis spectanda, ex supra dictis intelligi possunt: quum honesti sint animi motus benigni; turpes, maligni; immo nimia philautia, aut nimiae humiliorum voluptatum appetitiones: interque affectiones benignas, laudabiliores sint stabiles magis et tranquillae; et tranquillarum honestissimae, quae patent latissimè.

1. Officia igitur deliberata, consilioque stabili suscepta, iis quae ex perturbato quovis, et brevi amoris aestu nascuntur, sunt honestiora.

2. Turpiora pariter sunt delicta et injuriae, quae destinato consilio, aut odio fiunt inveterato; quam quae ex ira, metu, aut vehementiore fluunt cupiditate. {De ira metuque observandum, quod, quia ad beate jucundève vivendum hoc imprimis exigatur, ut antè amoveantur dolores ferè omnes, atque virtus prima sit vitia fugisse; idcirco et acriores sunt animi motus omnes mala adspernantes, iis quae bona consectantur.} Actionum {igitur} turpitudinem plerumque {magis} imminuunt vehementiores istiusmodi perturbationes{, quibus haud facile obsistitur}; non tamen {omnem} penitus tollunt: quum, cui cordi est honestas, quique seriò hoc ageret, motus {etiam} hosce reprimere possit, eousque saltem ne in actiones prorumpant externas.

3. Eadem benefaciendi studia, aut aeque late patentia, ab omnibus, quamvis virtute paribus, non sunt expectanda: quum adeo diversa sint hominum ingenia, vires, opportunitates, otia, aut negotia.

4. Inter arctiores animi affectiones benignas, non leve est discrimen, pro variis amoris causis, quarum aliae aliis multo sunt honestiores. Quae ex nostrâ cum alterius utilitate conjunctâ, oritur benevolentia, quamvis turpitudine vacet, nihil tamen habet praeclari; quum cadere in hominem turpissimum, et erga turpissimos exerceri queat. Neque {per se} praeclara est ea caritas quae inter sanguine conjunctos, aut amantes, intercedit. Perturbati fere sunt hi motus, arctisque limitibus inclusi: atque ita nati sunt homines, ut qui nihil altius sapiunt his non careant. Nihil tamen magis contra naturam, nihil turpius, quam ut haec inter necessarios omnino desiderentur. Durus sit omnino et ferreus oportet, qui ne ex causis quidem hisce naturalibus, omniumque validissimis, concipit animum benignum.

Praeclarior paulo ea quae ex beneficiis acceptis oritur benevolentia, et gratiae referendae studium, ubi abest fucata omnis novis beneficiis captandis <destinata> amicitiae simulatio. Huic affinis est miserorum commiseratio, et sublevandi studium. Arctiores tamen sunt et hae animi propensiones: qui validis hisce causis non commovetur nemo est, nisi omnem simul exuerit humanitatem. In hujusmodi officiis vulgaribus non admodum elucet virtus; in iis tamen neglectis aut detrectatis, summa turpitudo.

Praeclarior longe est ea benevolentia et caritas, quam morum similitudo bonorum allexit. Ostendit enim acriorem honesti sensum, et amorem; {qui etiam} sua sponte ad plures pertineret, in quibus similis virtutum esset significatio. Huic autem praestat amor patriae alte infixus. Omnium tamen pulcherrima, ea stabilis animi prudentis affectio, quae universum benevolentia complectitur humanum genus; et singulis oblatâ occasione consulit.

Exigit autem, quod facile patet, communis utilitatis ratio, animi appetitionibus et naturae instinctu commendata, ut quisque, quantum patitur communis utilitas, sui, eorumque quos sibi commendarunt necessitudines arctiores et naturales, curam habeat praecipuam; utque in officiis huic curae consentaneis plerumque occupetur: quibus nempe solis {fere}, hominum pars longe maxima, communi utilitati inservire possint.

VI. Haec in universum tenenda; quo arctiore et validiore naturae vinculo adstringimur ad officia quaevis, eo minor erit in iis servatis honestas, et major in neglectis turpitudo. Quo sanctiore juris vinculo tenemur, quo pleniore jure postulatur officium, eo minus laudabile est praestitisse, magisque vituperabile praetermisisse, aut detrectasse. Quo debiliore jure postulari poterat officium, eo minus est flagitiosum detrectasse, eo honestius ultro praestitisse; si modo adsit sanctiora officia praestandi cura major, pro eorum sanctitate.

In actionibus et consiliis damnandis, minor, caeteris paribus, erit turpitudo, quo speciosiores causae ad peccandum impulerunt. Patriae amori posthabuisse eam justitiam, quae et exteris omnibus consulit; aut patriae utilitatem, amicorum aut bene de nobis meritorum utilitati posthabuisse, non perinde foedum, ac si quis suae haec utilitati posthabuisset, aut voluptati; quae causa est omnium infima.

Quantum ad actionem simpliciter bonam hominem incitaverit suae utilitatis appetitio, tantum praeclarae speciei deteritur; et nulla alia re expetitâ, nulla manet laus, licet actio sit licita.

Ubi suae utilitatis ratio, quae ejusmodi est ut virum etiam bonum non parum commoveret, hominem ad peccandum incitaverit; turpitudo, eâ de causa imminuitur. Animi autem motus perturbati, quos excitare solent mala graviora, {nobis nostrisve} imminentia, virum bonum magis concutiunt, quam qui spectant utilitatum novarum aut voluptatum adeptionem: multo igitur magis delicti turpitudinem elevant. Voluptatum quidem appetitiones nimiae sunt per se turpissimae, indicantes levissimam et vilissimam animi partem caeteris prorsus dominari.

Quae suscipimus officia praeclara, si nobis damnosa sint, aut multo cum labore et periculo conjuncta, ea tanto sunt honestiora. Quum vero aliorum utilitatem praecipuè spectent {viri boni} virtutes praeclarae, {non ea gaudia interna ex suae virtutis opinione eximia, aut gloriâ, oritura;} ad suae voluptatis, aut utilitatis, aliorsum spectantes illecebras spernendas, animum suum confirmare conabitur vir bonus: quod optime fieri potest, ubi haec altè menti insident, Dei opt. max. providentiâ mundum administrari, bonisque omnibus optimè consuli; unicamque, ad vitam beatam et immortalem, per virtutem patere viam. Has igitur spes eximias, ex animo minimè ejiciet {vir bonus}: eas vero fovebit et confirmabit, ut in omni virtute sit perfectior et constantior.

VII. Quod ad rei quae agitur naturam, agentisque vires, attinet; haec vera videntur. (1.) Pro ratione momenti, quod actio quaevis ad communem affert utilitatem, quamque expetebat agens, eam, caeteris paribus, esse honestiorem.

(2.) Caeteris item paribus, posito quovis actionis momento, ejus honestas, pro virium ratione inversa quae dicitur, major erit aut minor: id est, majorem ostendit is virtutis indolem, qui in re tenui, opibusque exiguis, beneficientiâ opulentos aequat.

(3.) Eadem ferè de actionum malarum turpitudine dicenda: eam scil. caeteris paribus, servare rationem detrimenti secuturi directam, et virium inversam. Id est, turpiora sunt quae graviora post se trahunt damna; quaeque ab imbecillioribus, contentis tamen nervis omnibus, perpetrata, animum produnt ad nocendum obfirmatum.

(4.) In aestimando autem actionis momento, spectanda est omnis eventuum consecutio, qui provideri poterant, quique citra actionem non evenissent; idque sive sua sponte et consecutione naturali sequantur; sive intervenientibus aliorum actionibus, quas elicuerat haec actio, aut provocarat. Prospiciet enim vir bonus ea omnia, quae ex actionibus suis evenire possunt; cavebitque, ne quid temerè agat, contra communem utilitatem, aut quod ad damnum publicum aut privatum inferendum, ansam est praebiturum, aut irritamentum non necessarium.

De actionum eventibus haec tenenda: Commodum publicum, etsi provisum, nisi etiam inter agendum expetitum {fuerat}, neutiquam actionem honestare, aut laudi verti posse; quum honestam non indicet voluntatem. Damnum vero publicum, quod provideri [praevideri] poterat, quamvis neque expetitum erat, neque provisum [praevisum], actionis turpitudinem augere; quum ipsa de publicis commodis aut incommodis incuria et negligentia sit turpis, debilesque ostendat fuisse affectiones animi benignas.

(5.) Neque tamen mala est omnis actio unde damna oritura praevidentur; neque mala omnia quae ex actione eveniunt, quamvis praevisa, eandem turpem reddunt, nisi et propter se expetita fuerant. Ex bonis quippe et malis eventibus, mixtum est omnium ferè actionum externarum momentum. Nullum est vitae institutum, quod non sua habeat et commoda et incommoda; quae omnia ad calculos vocanda. Eae igitur actiones ratione momenti sunt bonae, ubi commoda, quae sine istiusmodi incommodis parari non poterant, haud parum praeponderant: Eaeque malae, unde incommoda oriuntur commodis plura et majora; aut ubi haec sine illis parari poterant.

(6.) In foro Dei tamen, et conscientiae, imputantur haec omnia, non prout re verà eveniunt; verum prout [eorum spes erat probabilis] [probabiliter sperari poterant eventura]. Non enim in ipsis eventibus sita est honestas aut turpitudo; sed in animi consiliis, et voluntate. Unde pari saepe sunt in culpa hi, quorum alter casu, aut aliorum cura impeditus, nemini nocuit, alter verò gravissime. Neque minus laudandus qui honesta pro viribus, etsi frustrà, conatus est, quam quibus omnia ex voto contigerunt.

VIII. Inter ea quae voluntatem et agendi vires afficiunt numerantur habitus, et consuetudines: quae licet praesentium voluptatum sensum imminuant, absentium tamen augent desiderium molestum, hominesque ad eas insectandas propensiores reddunt, agendique dant facilitatem. Habitus hi, ut sponte fuerant adsciti; sic actionum intermissione, cautioneque et diligentiâ, reprimi potest eorum vis, et penitus deleri. Quomodocunque igitur, actionis rectae honestatem minuant virtutum habitus, hominis tamen et ingenii laudem augent. Habitus, contra, pravi, utcunque actionis cujusque turpitudinem minuant, hominem tamen ipsum turpiorem faciunt, magisque damnandum.

Homini denique laudi dantur aliorum actiones, quin et causarum naturalium et inanimarum effectus exoptati; quatenus, actionibus suis honestis, aliquid ad eos attulit. Imputantur et damna, ex aliorum vitiis, aut rerum etiam inanimarum moribus orta; quatenus, vel faciendo, vel non faciendo, secus quam debebat, ad ea quicquam attulit.

CAPUT IV

De Jure Privato Naturali.

I. <Ex dictis constat> Propria singulis officia, {jam diximus,} vix [non] expeditius declarari posse, quam percurrendo diversa quae hominibus competunt jura, una cum iis quae cuique respondent obligationibus; pro diverso hominum statu, variisque vitae necessitudinibus.

Status est, “Hominis conditio permanens, varia jura, et longam obligationum seriem includens”: Estque vel solutus et liber quem constituit ipsa natura; vel adventitius, ab aliquo hominum instituto ortus.

Libertatis solutae et naturalis status est, “eorum qui nulli communi hominum imperio subjiciuntur.” Qui quidem primus erat inter adultos, parentum potestate solutos: quem et quoddam hominum genus semper retinebit; summi saltem civitatum diversarum rectores, ipsaeque {inter se} civitates.

Denominatur {autem} status a jure et legibus in eo vigentibus, non ab iis quae, pro hominum pravitate, contra leges fiunt. Est igitur libertatis naturalis status, amicus et pacatus; innocentiae et beneficientiae status, non rapinae, violentus et hostilis. Quod recti et honesti sensus, et suae utilitatis ratio, cuique satis monstrabunt. Etenim [Enim]1 absque plurium consortio, (quod observasse profuerit estque in promptu,) absque plurium auxiliis, officiorumque amicorum commercio, neque nasci poterant homines, neque conservari, nedum ulla vitae commoditate aut jucunditate frui. Constat etiam, nemini eas esse vires, ut sibi polliceri possit, se alios quosvis devicturum, quos laedere cupiverit, aut spoliare; quosve injuriis intentatis, pro eorum super conditione communi curâ, sibi hostes concitaverit. Vix fere quisquam est cui ad ulciscendum [laedendum] desunt vires, ubi indignatione justa commovetur: hominumque vires sunt ad laedendum plerumque {longè} efficaciores, quam ad alios beatos conservandos. Quae in rebus externis sita est prosperitas [beatitudo], a corporis, ejusque partium omnium, valetudine pendet; quae infirma et fragilis, vi quantulacunque facile turbatur; resque exigit complures, quae laedi, interverti, aut corrumpi possunt. Perspecta haec hominum conditio infirma, et incerta, bene sano cuique monstrabit, pacem et amicitiam, quantum fieri potest, cum omnibus esse colendam.

II. Jura, prout lege naturali proximè constituta {sunt} vel in utilitatem singulorum, vel universitatis aut populi, vel in omnium communem, dividuntur in privata, publica, et communia. Jura cujusque privata primò indicant ipsi cujusque appetitus naturales, et sensus, ea seligentes quae ad cujusque faciunt foelicitatem: recti etiam honestique sensus, animique motus benigni, {satis docent hanc} facultatem, sibi utilia aut jucunda parandi, cuique permittendam; eamque defendendam omnibus commendant.

Primò, igitur, spectanda sunt naturae cujusque principia:* deliberatio dein revocanda, secundum rectam rationem, ad aliorum majores quasque utilitates, et omnium communem: ut, his non repugnantibus, cuique ea agere, habere, exigere, permittatur, quae nemine laeso, ipsi sunt commoda aut grata.

Singulorum jura sunt vel naturalia, vel adventitia. Naturalia, nullo hominum facto aut instituto praeeunte, cuique tribuit natura. Adventitia, ex aliquo hominum facto aut instituto nascuntur.

III. Singulorum jura naturalia, sunt vel perfecta, vel imperfecta. Inter jura cujusque naturalia et perfecta, haec sunt praecipua: (1.) Jus ad vitam, et corporis integritatem; (2.) Jus pudicitiae conservandae; (3.) et existimationis, quae dici solet, simplicis sive famae viri probi et hominum societate non indigni. (4.) Jus ad libertatem; sive jus [suo arbitratu] [pro suo arbitrio] agendi quaecunque nulla lege prohibentur. (5.) Jus etiam in vitam suam, eo usque ut possit quisque se non solum periculis quibusvis, verum et certae morti objicere, ubi id exegerit sanctum aliquod officium, unde major humano generi, aut praestantioribus quibusvis, orietur utilitas, quam quae ipsius vitam compensabit; quod et recti honestique sensus, et virtutis amor, cuique commendabit.

{(6.)} Est etiam cuique jus, cujus sensus altè a natura est infixus, suo utendi judicio, quod sine ulla alteri illata injuria [fiat] [fieri potest], in omnibus quae ad officium, praecipue vero ad Dei cultum [de deo colendo], spectant. Contra suum de officio judicium, nemo quicquam recte agit: neque in simulatione, aut dissimulatione, ulla est virtus; immo saepe maxima turpitudo. Non igitur in commercia veniunt, animi, de religione aut virtute, sententiae. Nullus est ejusmodi commercii usus: neque fieri potest, ut ea judicet quisquam quae alter voluerit. Patet igitur alienari non posse hoc jus; {eosque} nihil agere, qui sententias pacisci velint, easve aliorum arbitrio permittere. Finge aliquem temerè judicasse, falsasque fovere de religione sententias: is, dummodo nemini noceat, suo utitur jure externo; id est, graviora longe sequerentur incommoda, si alteri illum poenis coercere, aut malorum metu ut contrariam profiteatur sententiam cógere, permitteretur.

{(7.)} Est etiam jus cuique naturale, rebus communibus communiter utendi; atque, ut is ipsi pateat aditus, qui caeteris, ad jura adventitia acquirenda; utque cum aequalibus aequaliter excipiatur. {(8.)} Est etiam jus connubia ineundi, cum omnibus qui volunt, si modo sui sint juris, nulloque priore contractu, [aliove justo impedimento prohibeantur] [impediti]: neque est tertio cuivis, aut homini aut coetui, prohibendi jus. Neque cuiquam qui nullum nactus est imperium in alios, jus est volentes prohibendi, ne societates quasvis, sui commodi causa ineant, aut commercia {exerceant} innoxia.

Haec cuique competere jura perfecta, monstrabit sensus cujusque, et naturae prima: neque iis violatis constare posset vita inter homines socia et pacata. Ea etiam confirmabit communis utilitatis ratio, animique affectiones omnes honestiores.

{IV.} Hoc vero sunt omnes pares et aequales, quod adultis omnibus jura haec naturalia pariter competant, et lege naturali muniantur; quae jubet ut cuique consulamus, quantum communis patitur utilitas: utque tenuioribus et hebetioribus sua tueamur exigua; aequè ac ampliora sua, potentioribus aut solertioribus. Communis etenim hoc exigit utilitas, idque sanctissimè, ne quis mortalium ratione praeditus, nisi sponte sua, aut ob delictum, alienae subjiciatur voluntati, nulla suae utilitatis habita ratione: dummodo magna aliqua populi utilitas, in casu quodam rariore, id non flagitet. Nemo enim adeo est hebes, aut de suis suorumque rebus adeo securus et improvidus, cui non sit mortis instar, se suosque ex aliena pendere voluntate, et alterius inservire libidini, gravissimis contumeliis semper obnoxios. Naturâ igitur nemo est servus, nemo dominus. His tamen non obstantibus, plura sunt prudentioribus et melioribus jura imperfecta, quae aliis non competunt; majorque iis cultus debetur, et officia praestantiora.

Quum vero nulla sint indicia certa, aut criteria, quorum ope inter omnes convenire possit, quinam hominum sint caeteris solertiores et meliores; quumque et hebetiores, praestantem sibi saepe arrogent prudentiam; omniumque pessimi malitiosè saepe simulent probitatem et bonitatem, a verâ haud facilè secernendam; patet, nullo prudentiae aut probitatis obtentu, posse quemquam, jure, in alios invitos imperium sibi arrogare. Hoc enim communi maxime obesset foelicitati.

V. Omni singulorum juri imperfecto, respondet obligatio aliqua aut officium, recti et honesti sensu, et communi omnium utilitate, saepe sanctissime commendatum. Haec sunt praecipua. Cuique jus est exigendi ea ab aliis officia, quae accipienti prosunt, danti vero neque sunt molesta nec damnosa. Est et cuivis innocuo jus ad humaniora ea officia, quae ipsi multo magis sunt profutura, quam praestantem gravatura. Quae causa praecipuè est calamitosi cujusque, aliorum egentis auxilio. Honestioribus, licet non calamitosis, jus est ad aliorum officia majora, ad suffragia, praesertim, quibus ad honores altiores promoveantur. Jus etiam est cuique, non suo merito infami, ut legibus aequis, in societates aut civiles aut religiosas, ad vitam commodiorem, aut magis piam degendam, recipiatur. Jus denique est cuique innoxio, ut humanis et benignis, pariter cum paribus, excipiatur officiis; atque cum imparibus, pro ratione dignitatis.

VI. De beneficientia et liberalitate constat, beneficii momentum ad accipientis utilitatem, esse pro ipsius beneficii ratione, accipientisque indigentiâ, majus vel minus: danti vero graviora esse, aut leviora, beneficia, pro eorundem pretio, dantisque inopia. Unde accipienti egeno saepe sunt utilissima, quae danti opulento sunt minimé gravia.

Beneficientia, quae virum bonum maxime decet, et in qua praecipue elucet virtus, has “habet cautiones”: (1.) “ne obsit benignitas et iis ipsis, quibus benigne videtur fieri, et caeteris.” (2.) Deinde “ne major” “sit quam facultates,” suumque fontem exhauriat. (3.) “Tum ut cuique pro dignitate tribuatur.”2 In dignitate aestimanda “spectandi sunt” 1. “Mores” hominum; 2. “Animus erga nos”; 3. Vitae communitas et conjunctio; 4. Et denique “officia ante in nos collata.”3 Horum nullum est negligendum; minime quod ultimum posuimus, quum “nullum” sit “officium gratiâ referenda magis necessarium,” aut vitae hominum magis utile;4 ingrato autem animo nihil turpius aut inutilius. Gratiae igitur referendae, ubi simul caetera praestari nequeunt, cedunt pleraque liberalitatis officia.

CAPUT V

De Jure Adventitio reali, et Rerum Dominio.

I. Adventitia, quae ex hominum instituto aliquo aut facto oriuntur, jura, sunt vel realia, quae dicuntur, vel personalia. Illa “rem aliquam certam et definitam proxime spectant”: haec vero “certum hominem sive personam”: {de his plenius alias}.

Inter jura realia, prima veniant in medium rerum dominia: quorum origo et causae declarandae. Monstrant primò externi hominum sensus et appetitus, certas res in victum et amictum exposcentes; mutorumque animalium sensus similes, et appetitus, (ad quos regendos aut cohibendos, nullam aliam habent facultatem superiorem,) monstrant, res inanimas, animalium causâ, a Deo benigno fuisse fabricatas, ut vita foret ipsis laeta et copiosa: animalium autem terrestrium praecipui sunt homines. Hoc etiam confirmabit ratio, docens, quae gignuntur è terra, citò sua sponte interitura, non in alium usum, divinâ bonitate et sapientia digniorem, destinata esse, quam ut animalium, praecipue vero hominum, utilitati inserviant aut foelicitati.

II. Quamvis autem, homini innata quaedam bonitas, et commiseratio, ad ipsas pertineat beluas, ab omni in eas retrahens saevitia, quam non exigit gravior hominum utilitas, quorum cuique major longe erit cura, et commiseratio: cernent tamen homines, vitam sibi duram omnino et laboriosam futuram, nisi jumentorum laboribus subleventur. Cernent etiam, jumenta omnia, atque animalium mitiora, quorum hominibus praecipuus est usus, sine hominum provida curâ, conservari non posse; hiberna nempe fame, et frigore, aut ferarum vi peritura: neque hominibus, in se conservandis semper occupatis, siquidem nullum a jumentis accederet auxilium, mutis animalibus conservandis aut protegendis vacaturum. Monstrat igitur ipsa ratio, animalia mitiora, praecipue quae laboribus ferendis sunt idonea, hominum fidei et imperio esse permissa, ut hominum solertiâ conservata, curae hujus et custodiae, laboribus suis, persolvant, mercedem: atque hac ratione communitatem quandam, aut societatem, in communem utriusque generis utilitatem, esse constitutam; ubi imperant animalia ratione praedita, et serviunt rationis expertia.

Quae laboribus ferendis inutilia sunt animalia muta, ab iis, alia ratione, hominibus persolvenda est merces defensionis et custodiae, cum haud levi hominum labore conjunctae; quibus nempe silvestres agri sunt in pascua mitigandi, atque ferae et rapaces beluae abigendae. Lacte nempe aut lana, hominibus persolvenda est ea merces, qui, aliâ lege, labores, iis conservandis necessarios, perferre nequirent.

III. Quin et si victûs, pro hominum numero, ita maligna esset copia, ut plurimis fame pereundum foret, nisi mutorum animalium carne vescerentur; monstrabit ratio, illa animalia haud graviore morte perire, inopinatò in hominum cibum mactata, quàm omnibus, ab hominum tutela exclusis, pereundum esset: immò fame, frigore, aut ferarum vi, immaturiùs pleraque perirent et saeviùs. Non igitur iniquè aut crudeliter, at potius prudenter et benigne, agitur, ubi homines hanc leonum, ursorum, luporum, canum aut vulturum praedam, saevius perituram, in suos usus intervertunt.

Videmus insuper mutorum animalium genera debiliora, in fortiorum et sagaciorum cibum a natura esse destinata. Quo eorum usu hominibus negato, et pauciora istorum generum propagarentur et conservarentur; eorumque animalium vita minus foret tuta aut copiosa. Exigit etiam universorum animalium utilitas, ut conservetur et augeatur genus ratione praeditum, nobilioris foelicitatis aut miseriae, et diuturnioris, capax; quamvis generum [animalium] inferiorum imminutionem exigeret {ea} praestantiorum conservatio. Haec omnia satis docent et confirmant jus illud humani generis commune, ad omnem ex rebus inferioribus, etiam animatis, fructum capiendum. Omnis tamen in bruta animalia saevities, hominibus inutilis, est omninò vituperanda.

IV. Dominii vero privati alia est ratio. Dominium primum et integrum [illibatum], “Jus omnem rei usum capiendi, eamque domini arbitratu alienandi,” notat. Insitae sunt cuique solertia quaedam et vires, ad res aliquas occupandas idoneae; atque ad agendum proclives sunt homines. Arctiores animi affectus benigni, una cum philautia, quemque incitant, ad res, sibi et suis necessarias, anquirendas et occupandas: in istiusmodi solertia et industria delectatur gnavus quisque, et strenuus; et in eo sibi plaudit, quod suo labore, amicorum officiorum materiam comparavit. Docet etiam recti honestique sensus, inhumani esse et maligni, alteri, res ejus labore partas aut excultas eripere, cum possit quisque suo se labore sustentare. In promptu est, fructus sponte nascentes ne vel centesimum quemque alere posse: omnium igitur labore et diligentia conservandum est humanum genus. Quod igitur est diligentiae fovendae necessarium, est et humano generi conservando necessarium: citra vero dominium, ex labore in rebus occupandis et excolendis impenso, oriundum, non amplius philautia, aut arctioris caritatis stimuli, homines ad labores perferendos incitabunt; neque quidem ipsa quae latissimè patet benevolentia: quum omnium intersit, ut omnes, pro virili, labores vitae necessarios ferant. Nemo autem impenderet labores, nisi ipsi proprius esset rerum suo labore partarum usus; aliter enim, ignavis et nebulonibus, operum patientes omnes et strenui, praedae essent et ludibrio.

Neque quidem alia ratione jucunda erit hominum vita, aut vigebit omnium diligentia et patientia, quam cuique permisso omni, rerum, quas suo labore paravit et excoluit, usu; et facultate libera, iis quos habet carissimos, de eo quod ipsi superest, gratificandi. Hinc et jucundi fient labores et honesti; vigebunt amicitiae, et mutua bonorum officia; atque suâ inopia, et {ipsi} ignavi, ad labores perferendos cogentur. Neque sperari poterit in vita civili, ea continua magistratuum cura et fides, quae cunctos, ad labores debitos in commune conferendos, adigat, atque res communes, cuique, pro indigentia et meritis, sine gratia aut odio, distribuat. Neque, si ita se res haberet, in imperantium fide et prudentiâ ea esse posset civium fiducia, quae aeque jucundos redderet labores, ac si cuique, [suo arbitratu,] [pro suo judicio] res suo labore partas, suis impertire permittatur.

CAPUT VI

De Dominii Acquirendi Rationibus.

I. Dominium est vel primum, vel derivatum. Primum, quod ex rerum antea communium occupatione oritur et culturâ. Derivatum, quod a priore domino, ad novum est translatum.

Qui res sua sponte, sine culturâ, homini utiles aut jucundas, sive pro naturali sui conservandi appetitu, sive animo in alios benevolo, primus occupavit, primus eas oculo cernendo, manu aut instrumento quovis mox arrepturus; vel sua solertia et labore includendo; aut quacunque ratione, humanis usibus propius admovendo; ideo censetur earum dominus, quoniam si alius quispiam, qui suo se labore sustentare posset, res ita occupatas huic eriperet, ipsiusque spes et conatus redderet irritos, ab omni humanitate recederet, societatem vitae abrumperet, et perpetuis contentionibus materiam esset praebiturus. Si quis enim, huic aliquid occupanti, illud rectè nunc posset eripere; simili jure poterit et aliud denuò. Quodque huic eripienti est jus, alii cuivis, in simili competet causâ: qua ratione omnis occupantium labor irritus fieri posset, ipsique ab omni rerum usu excludi, nisi perpetuis se bellis defenderent.

Nugantur illi, qui somniantes rerum dominia physicas quasdam esse qualitates, aut vincula inter res et dominum, in eo disputant, non tantam esse primò videndi, tangendi, feriendi, aut includendi vim, ut sancta constituat dominii jura; quique quaestionem movent, quaenam harum rationum vim habeat maximam. Etenim dominii causas investigantes, non aliud quaerimus, quam ut cognoscatur, in quibus causis et adjunctis, {quove rerum statu,} humanum sit, et erga singulos aequum, et simul hominum consociationi tuendae idoneum et necessarium, ut uni permittatur omnis quarundam rerum usus, caeterique ab eo arceantur; quo ipso cognito, munitur via facilis, ad dominii acquirendi rationes et regulas cognoscendas.

II. De diversis occupandi rationibus, ita statuendum videtur; inhumanum esse et iniquum, nulla premente necessitate, aliorum innocuos labores, inchoatos, nec dum intermissos, impedire; eorumve fructus, praematura nostra occupatione, intervertere. Si quis igitur res sibi anquirens necessarias, rem aliquam prior vidit, confestim arrepturus, aut persecuturus; qui in simili non fuerat causa, inique ageret et inhumaniter, si celerius currendo rem prius arriperet, quam antea non quaerebat. Si plures simul, res sibi necessarias anquirentes, eandem rem viderint, {quam eorum quisque facile capere posset,} ea erit his omnibus communis, quamvis unus primus {attigerit vel} arripuerit, nisi legibus civilibus, aut moribus, aliter sit constitutum. Si unus prior viderit, confestim arrepturus, alter vero prioris consilii gnarus, similes tamen ipse res anquirens, rem prior arripuerit, ea res videtur communis. Nullae enim stant ab una parte causae magis humanae, quam quae ab alterâ. Si quis suo labore aut solertia feras incluserit, irretiverit, aut captu faciliores fecerit, eas huic eripere, nulla premente graviore necessitate, iniquum esset et inhumanum; licet neque primus eas vidisset, neque attigisset. Si pluribus innotuerit rem quandam esse dominio vacuam, et cuivis occupaturo patere; pluresque, non hujus consilii sibi mutuo conscii, eam occupare simul statuerint, et conati fuerint; eo quidem more, qui communi hominum consensu invaluit, dominus erit qui primus advenerit: ubi autem nihil in mores est inductum, {istiusmodi} res omnibus citius aut serius occupantibus, erit communis, aut communiter habenda, aut inter hos plures, pro ratione operarum et impensarum, quas prudenter et bona fide, in ea occupanda singuli contulerunt, dividenda; siquidem eorum nulli defuit bona fides, aut justa diligentia. Immo, etsi plures consilii hujus mutuo sibi conscii fuerant, recte tamen omnes occupant, et dominium obtinent commune. Neque tardioribus citra culpam; aut iis qui strenuam navantes operam, casu quodam impediebantur, aditus ad rem communem est praecludendus.

In causis hujusmodi spectandum, primo, si quae humaniores suadeant rationes, ut uni prae caeteris faveatur; haec imprimis, ne innocuorum aut honestorum laborum fructus intervertantur, aut probi et industrii spes et conatus fiant irriti. Si omnibus faveat haec ratio, res debet esse omnibus communis. Si qui casus rariores ancipiti ansam praebeant disceptationi; atque res quaedam neque communiter haberi, neque sine dispendio dividi, aut commode distrahi possint, hominum conventione aut <pro> more instituto, dominium illi assignandum, cui favent istiusmodi adjuncta, quorum ea est vis, ut lites inextricabiles et bella praecavere valeant. Atque ideo tantus ubique favor comitatur prius occupantem, aut qui rem palam emerat, et cui palam fuit tradita: atque haec publica exigit utilitas.

Si inter se plures pacti fuerint, rem fore illius qui primo occupaverit; et de occupandi modo etiam pacisci oportebat: de quo si nihil convenerat, plures occupandi rationes censeri possunt pares, et commune erit dominium. Haec ad pacem tuendam sunt aptissima.

{De eo quidem quod in variis istiusmodi causis, singuli summo jure sibi arrogare possint, lites fortè incident inextricabiles: semper tamen qui virtuti student, quid postulet aequitas et humanitas, quidque viro bono dignum, nisi se nimium amaverint, facile perspicient. Neque querendum, quod in his aliisque causis quibusdam, non satis clare docuerit natura, quam propè ad injurias et fraudes, sine tamen turpitudine et infamia accedere possimus; quum tam clarâ voce nos ad omnem honestatem, liberalitatem, et beneficientiam cohortetur.}

III. Quum autem homo sit naturâ sagax et futuri providus, non solum in praesentem sui aut suorum usum, recte res occupabit, verum et in futurum, ubi alii gravi non premuntur necessitate. Quumque res plurimae, ut hominum usui uberius et diutius inserviant, longa egeant et laboriosa cultura; ut ad eam adhibendam incitentur homines, ipsis perpetuus earum rerum permittendus est usus, sive dominium perpetuum, laboris et solertiae naturale et justum praemium. Quâ in causa sunt arva, pascua, vineae, oliveta, pomaria, horti, jumenta, et his similia plurima.

Inchoatur autem dominium, inchoatâ rerum prius communium cultura; plenum est, quum designavit occupator quousque, per se, vel per alios sibi adsciscendos, excolere et velit et possit. Iniquum enim est aut impedire labores innocuos, aut eorum fructus intervertere.

Terminatur vero dominium, aut occupandi jus, occupantis, eorumque, quos sibi adsciscere potest, excolendi viribus. Neque primo appulsu in vastam insulam, plurium familiarum capacem, pluriumque cultura egentem, fieri potest unus paterfamilias totius insulae dominus. Quisque recte occupat quantum poterit excolere: inculta manent communia. Neque primo classis suae appulsu domina sit civitas vastae continentis, plurium civitatum capacis, cui excolendae unius civitatis coloniae neutiquam sufficerent. Recte occupat haec civitas quantum spes est se posse modico et justo tempore excolere; suosque jure porrigunt coloni limites, ultra id quod possunt quinquennio primo aut decennio mitigare; neutiquam vero ultra [quam ulla est excolendi spes] [omnem regionis occupatae excolendae spem]. Justum autem excolendi tempus, primis occupantibus concedendum, virorum prudentium arbitrio definiri debet, vicinarum, aeque ac hujus civitatis, habita ratione, prout numerosiores sunt, novisque magis indigentes sedibus; aut minus numerosae, civesque laxius habitantes. Ubi novis plures indigent sedibus, rectè istius continentis partes incultas, a cultis remotiores, occupabunt aliae civitates, ea inconsultâ, aut invitâ, quae prima partem occupaverat. Neque ea exigere potest, ut hi advenae civili ipsius imperio se subjiciant. Satis est si aequae pacis legibus consentiant. Veruntamen prout in libero populo justae aliquando sunt leges agrariae, paucorum opes nimias, et civitati periculosas, cohibentes; civitatibus ita vicinis jus est, mature praepedire eas unius occupationes, ex quibus, ipsi earum libertati aut majestati, periculum imminere videatur; nisi alia ratione satis sibi cavere poterint. Communi enim utilitati adversatur quam maximè, ut unius civitatis superbiae, avaritiae, ambitioni, aut luxui, aliarum jura, majestas, libertasque, permittantur pessundanda.

Singulis tamen hominibus, ut et hominum coetibus, permittenda sunt rerum quarundam dominia jure acquisita, supra eum modum, quem exigit ipsorum usus; quum eae commerciis praebeant materiam, cum aliis rebus quibus indigent commutandae.

IV. Ex his dominii causis patebit, res usus inhexausti, ita occupari non posse, ut ab earum usu alii arceantur; praecipue etiam, quod nullo hominum labore res istiusmodi meliores fieri possint. Si quidem ad tutiorem earundem usum, sumptus exigantur aut labores, recte hoc exigunt hi, qui utiles eos sumptus aut labores impenderant, ut iis compensandis caeteri, pro rata parte, aliquid conferant. Aer igitur, lumen solis, aqua profluens, et oceanus, omnibus manent communia; quin et freta. Transeuntibus autem recte imponi potest tributum aliquod, ab ea civitate, cujus propugnaculis, aut navibus armatis arcentur piratae, tutumque omnibus per ea freta munitur iter: quod tamen tributum non est augendum, ultra rationem sumptuum, omnibus transeuntibus utilium. Cunctis autem permittendus omnis rerum communium usus, qui non etiam vicini soli, ab aliis occupati, usum includit.

Hinc constat, res a Deo hominibus fuisse relictas, in ea communione quae dicitur negativa, non positiva. Illa est “status rerum in medio positarum, ut occupationi pateant”: haec vero “status rerum quae sunt in plurium dominio indiviso,” ad quas nempe sibi sumendas, sine dominorum omnium consensu, nemini jus est. Recte igitur quivis, caeteris inconsultis, res prius {negative} communes occupabit; neque in dominio primo constituendo, omnium de rebus dividendis conventionibus opus fuit.

Quae nullius dicuntur res, occupationi tamen non patentes, neque omnibus communes, sunt in dominio coetus, aut universitatis: ut res sacrae, <et> sanctae, [et religiosae; quarum nonnullae quidem sunt] [Religiosae sunt aliquando inter] res familiares; quamvis legibus quibusdam superstitiosis, prohibeatur aliquando, ne quis res istiusmodi ad alios usus convertat. Neque enim res istae usum aliquem Deo praestare possunt; neque ipsius jus dominii in omnia, ullo hominum facto augeri potest, vel imminui.

Res publicae, quamvis extra singulorum patrimonia et commercia, veniunt tamen in populorum commercia, sive inter se, sive cum privatis: ut theatra, porticus, viae, balnea.

Res olim occupatae, communes fieri possunt, si a domino sint projectae, aut postquam vindicare eas poterat diu neglectae; quod etiam animum abdicandi satis indicare potest. Diuturna earum possessio quemvis constituet dominum. Ubi dominus rei, invitè licet amissae, non apparet, cedit possessori. Sunt autem aliae causae, haud iniquae, cur alia usucapio, legibus civilibus, in communem utilitatem, et ad fraudes praecavendas constituatur.

Cum solo occupato, occupantur et ea, quorum nullus aliis potest esse usus, sine usu soli; ut lacus, stagna, et flumina ripas occupatas interfluentia: immo et ea, quorum ex usu promiscuè permisso, rebus nostris periculum immineret; ut sinus, longius a mari in agros occupatos recedentes, partesque maris littoribus propiores, unde bellicis tormentis laedi possint res nostrae. Non tamen occupantur fera animalia, quae sponte se subducere possunt, et in quibus custodiendis, aut includendis, nullus est impensus labor. Licet recte alios ab aucupio, venatione, aut piscatu, in solo nostro, possimus arcere.

V. Accessiones appellantur, omnes fructus, incrementa, alluviones, commixtiones, confusiones, specificationes, quae dicuntur, et meliorationes: de quibus hae regulae facillimae.

1. Rei nostrae accessiones omnes, quae nullam alterius rem aut operam includunt, sunt nostrae; nisi quis alius jus aliquod recte acquisivit, nostro derogans aliquid dominio.

2. Ubi citra dolum malum, aut culpam, plurium res aut operae, ad rem aliquam conficiendam, aut conflandam concurrerunt, aut rem fecerunt meliorem; dominium est hisce pluribus commune, pro rerum aut operarum quas singuli contulerunt ratione. Res igitur ipsa est his communiter, aut vicibus alternis, in eadem ratione, utenda; aut inter hos ita dividenda, si sine dispendio hoc fieri possit.

3. Quorum si nullum possit fieri, qui minore cum incommodo, re communi carere possunt, eam cedere debent magis indigenti, acceptâ compensatione, a viro probo definiendâ.

4. Ubi dolo malo, aut culpa lata, res aut opera aliena rei meae est immista, unde mihi sit minus utilis; ejus pretium ab eo, qui dolo aut culpâ, rem meam contrectavit, est mihi praestandum; immo praestandum quod mea interesset, salvam habuisse rem meam et intactam: atque rem meam mihi inutilem ipse sibi habeat. Si vero res mea mihi facta fuerit utilior, mea erit; tantumque illi a me praestandum, quantum ipsius opera factus sum locupletior.

Plenum igitur Dominium continet haec quatuor. (1.) Jus rei possidendae. (2.) Jus omnem ejus usum capiendi. (3.) Jus alios ab eo arcendi. (4.) Jus, prout domino libuerit, eam transferendi, vel absolutè, vel sub conditione quavis licita, et in quemcunque eventum; sive totam, sive mutilam; aut quemcunque ejus licitum usum, alteri permittendi. Jure saepe civili imminuuntur dominii jura, saepe priorum dominorum factis aut contractibus.

CAPUT VII

De Jure Derivato, ejusque Causis.

I. Derivata jura adventitia sunt vel realia vel personalia. Juris realis materia, sunt ipsa rerum dominia; personalis materia est libertas naturalis, jus scil. cujusque pro sua voluntate et judicio agendi, suasque res administrandi. Hujusmodi juris parte aliqua, ad alterum translata, subnascitur eidem jus personale.

Ad hanc distinctionem, cui et in lege naturali est locus, explicandam, primo monendum, quod mutua officia, et junctos plurium labores, saepe communis exigat utilitas: quodque, aucto hominum numero, multò foelicius suppetent cunctis res utiles, ubi quisque sibi artem aliquam eligens, in ea se exercet; ejusque peritus, magnam comparat rerum quarundam copiam, quas rebus aliorum, diversas artes exercentium, commutare poterit; quàm si quisque, per vices, omnes artes utcunque exerceret, in earum nullâ ad insignem perventurus solertiam.

Constat etiam, post homines multiplicatos, agros omnes ferè, brevi ita fuisse occupatos, ut non paucis, unde se alere possint, nulli restarent occupandi. Illis igitur relictae erant vires suae et artes, ut suis operis, vulgaribus aut artificiosis, pro aliis rebus commutatis, sibi res compararent necessarias. Locupletiores vero aliorum operis et artificiis, plerumque maxime indigent; quae salvo pudore, ab aliis gratis expectare haud possunt: crebris igitur {semper} opus erat pactis, (quorum natura deinceps plenius explicanda,) quibus et dominia {sive jura realia} transferrentur; et jura personalia, ad certam mensuram aut quantitatem ab aliis exigendam, sive debita, constituerentur.

Conveniret autem non raro inter paciscentes, ut dominus, omni rei suae dominio neutiquam translato, eam creditori ita subjiceret, ut nisi ad diem praestitutum aliunde solutum fuerit debitum, ex ea re distracta, aut vendita, solveretur: hac ratione constituebatur creditori jus reale. Aliquando patrifamilias assiduo et industrio, ita fidem haberet creditor, ut nullam posceret hypothecam, contentus jure personali, non unam aliquam debitoris rem, prae alia, respiciente. Ex damno item dato, simile oriretur jus tantummodò personale. Commerciorum vero gliscentium fides sanctissimè servanda, formulas quasdam semper exigebat solennes et publicas; quibus adhibitis, plena intelligebatur dominii fieri translatio, contractu nullo priore, qui latuerat, eludenda. Quod nisi obtineretur, nemo quicquam emere vellet, sibi forte, ex contractu aliquo latente, cum tertio quodam prius inito, mox eripiendum. Obligationes suas quascunque, vir bonus sanctissime spectabit, etiam personales: commerciorum autem fides necessario servanda hoc exigit, ut pactis, bona fide et publicè, ad jura realia transferenda initis, jura cedant personalia, quamvis priora.

II. Jura realia derivata, sunt vel pleni dominii partes quaedam, a reliquis separatae, vel ipsa dominia [ab uno ad alterum translata] [nova]. Partes quae separatae solent manere, sunt quatuor; scil. 1. Jus possidendi rem alienam, quae sine vi aut dolo, ad aliquem pervenerat. 2. Jus haereditarium, 3. Jus pignoris aut hypothecae, (4)1 et servitutes.

Qui rem alienam, sine vi aut dolo possidet, vel novit eam esse alienam; vel ex causa probabili, credit eam esse suam: atque hic proprie dicitur bonae fidei possessor.

Qui vi aut dolo, sine justa causa rem alienam possidet, ei nullum est jus: quum domino, aut ejus nomine reposcenti cuilibet, jus sit eam possessori injusto eripiendi, ut domino reddatur. Qui tamen sine vi aut dolo possidet quod novit esse alienum; ut qui res amissas aut naufragas invenit; ei jus est eas retinendi, quod valebit contra omnes praeter dominum, [per se, aut per alium,] [ad ejus mandatarium] reposcentem. Qui si nullus vindicet, res cedit possessori. Tenetur autem possessor publicè denunciare, res eas apud se esse, domino repetenti reddendas: eas enim celasse, crimen habet furti. Recte tamen a domino exigit impensas, in iis conservandis aut denunciandis, prudenter erogatas.

Bonae fidei possessor, primo, rem tenetur cum fructibus extantibus domino reddere. 2. Dein si res, ejusve fructus sint consumpti, tenetur domino praestare quantum ex rei alienae usu factus est locupletior, quòd rebus suis interea pepercerat; vel quantum, pro sua conditione, ipsius interfuit tam diu lautius vixisse. Iniquum enim est hominem, hominis non consentientis incommodo, suum augere aut commodum aut voluptatem.

3. Ubi res ipsae, earumve fructus periere; ea praestare non tenetur bonae fidei possessor, aut fructus quos percipere neglexerat; utebatur enim rebus tanquam suis. Cessat autem bona fides, ubi primum possessori innotuit probabilis suspicandi causa, rem esse alienam: eaque cessante, omnia latâ culpa, neglecta aut omissa, praestare tenetur.

4. Quum rem oneroso partam titulo, domino reddit bonae fidei possessor, pretium ab auctore suo recte reposcit.

5. Ubi auctor solvendo non est, haud aequior est domini causa, quam bonae fidei possessoris. Neque enim sanctius est domini jus, quam quo res emptione, successione, testamentis, aut donationibus {partae} tenentur; quippe quibus plerumque constituuntur ipsa dominia. Quumque certum alteri aut utrique damnum sit ferendum, neque ulla publicae utilitatis ratio, uni prae altero faveat; nisi quid aliter suadeant humanitatis aut liberalitatis rationes, {damnum} inter eos dividendum videtur: {idque eo magis, quod saepè bonae fidei possessor rem alienam sibi parando, domino negotium gesserat utile, quippe cui aliter nulla rei suae vindicandae fuisset copia}. Si quis dixerit hoc esse utile, ut caveant emptores, ne res emant furtivas. Res suas, contra, diligentius custodiant domini; ne in eas, ipsorum negligentia amissas, aut raptui expositas, incidant viri probi, tanquam in laqueos.

6. Rem suam, a bonae fidei possessore alteri donatam, a donatario recte vindicat dominus, neque illi ullum est repetendi jus.

III. De jure haereditario certum est, eum qui pleno jure est dominus, posse rem suam ad quemvis, in quemcunque eventum, et sub conditionibus quibusvis licitis transferre. Haeredis igitur cujusque substituti non minus sanctum est jus, quam donatarii. Neque minus inhumanum est, cohibere dominum, ne ad haeredem substitutum, sibi carum, rem suam in certum eventum transferat; quam prohibere ne amico vivus donet, aut ad haeredem proximum, in mortis eventum transferat. Non minus inhumanum est, haeredis secundi aut tertii spem, sine justa causa praecidere, quam amici dona intervertere. Rectè tamen leges civiles, in communem utilitatem, [vetant in infinitum porrigere] [vetare possunt, ne in infinitum porrigantur] haec jura, possessoribus fortè gravia futura, aut ipsae civitati: prout prodigae et inconsultae donationes, aequi judicis sententia, rescindi possunt.

IV. Ad eorum jura quibus aliquid debetur confirmanda {et munienda} dantur pignora, ea lege, ut res oppignorata, nisi ante statum diem solutum fuerit debitum, cedat creditori; quae est lex commissoria, nihil iniqui continens, si modo debitori reddendum sit quod superest pretii, ex re vendita, post solutionem illius quod debebatur. Saepe vero non traditur res creditori; sed ipsi in eam, per formulas quasdam publicas, constituitur jus reale, quod hypotheca dicitur. Quod cum sit, huic creditoris juri, cedunt omnia jura adversus debitorem personalia, quamvis priora, quae ante hypothecam constitutam non publice innotuerant. Neque recte queruntur isti, quorum jura personalia juri cedunt reali subsequenti: sibi enim imputent quod posthabeantur <ipsi>, minore cautione contenti, iis quos prioris sui juris non monuerant, quique majorem impetrarunt cautionem, citra quam, fidem debitoris haud fuissent sequuti.

V. Inter jura realia, denique, sunt servitutes: “jura scil. certi usus ex re aliena percipiendi”; quae ex contractu nascuntur; aut ex eo quod, in dominio transferendo, haec sibi prior dominus retinuit; aut denique ex lege civili. Servitutes omnes sunt jura realia, definitam rem spectantia; pro variis tamen, ut vocantur, subjectis quibus competere videntur, non objectis quae spectant, dividuntur in reales et personales. Hae in certi hominis gratiam constituuntur, eo defuncto interiturae. Illae in praedii vicini commoditatem constitutae, cuicunque ejus domino competent. Personales sunt, ususfructus, usus, habitatio, et similes quaedam aliae. Reales sunt vel urbanae, vel rusticae. Urbanae sunt oneris ferendi, tigni immittendi, altius tollendi, aut non tollendi, luminum, prospectus, &c. Rustica, contra, spectant praedia, iter, actus, via, &c. de quibus jureconsulti uberius.

CAPUT VIII

De Dominii transferendi Rationibus, per Contractus, Successiones, aut Testamenta.

I. Ab uno ad alterum transit plenum dominium, vel facto domini voluntario; vel absque eo, vi legis naturalis aut civilis. Atque utroque modo transit, vel inter vivos, vel in eventum mortis.

Facto prioris domini inter vivos voluntario, transit dominium, vel gratis, donationibus; vel ex causa onerosa, in commerciis, ubi pro re datur res pretio aequalis, aut jus aliquod remittitur. Hoc transferendi [donandi] jus in dominio includi antea monuimus. De pactis erit posthac agendum.

II. Facto prioris domini {voluntario}, in eventum mortis, transit dominium per testamentum, quod jure naturali, est “quaevis voluntatis domini, de bonis suis, in eventum mortis transferendis, declaratio, quae dilucidè probari potest”; de iis enim quae probari nequeunt, et de iis quae non sunt, idem est judicium.

Aequum esse ut testamenta valeant, quum nihil continent iniqui, ostendit ipsum dominii jus, et commune omnibus ferè consilium, in rebus ultra suos usus comparandis; ut iis, nempe, gaudeant illi quos quisque habet carissimos. Durum esset et inhumanum, atque industriae inimicum, prohibere ne [suo arbitratu] [pro suo arbitrio] quisque res suo labore innocuo partas, ad quos velit, in quemcunque eventum, transferre possit. Grave <foret>, atque admodum incommodum, homines vivos et validos {eo} adigere, ut jus aliquod in res suas, ad cognatos aut amicos <transferant>, plenum et irrevocabile {ipsis sit transferendum}: crudele foret, morientibus illud qualecunque cognatis aut amicis benefaciendi solatium praeripere; crudele et iniquum <amicis> superstitibus, haeredibus institutis aut legatariis, amicorum morientium beneficia, ipsis destinata, intervertere. Spreta igitur metaphysicorum subtilitate, dicentium, absurdum esse hominem tunc velle aut agere, quum amplius velle aut agere nequeat; testamenta recte censentur jure naturali confirmari.

Quum vero ex bonis nostris plurima sint praestanda, quae alii jure perfecto, vel perfectis proximo, postulant; aes {scil:} alienum dissolvendum, {damna sarcienda,} soboles conservanda, parentes egeni alendi; irrita erunt testamenta juri istiusmodi contraria. Immo, ubi desunt parentes et liberi, par est ut propinquis inopia laborantibus, nisi manifesta obstet causa, detur testamenti inofficiosi querela. Leges naturales, non minus quam civiles, <recte> etiam prospiciunt, ne quid testamento contra communem utilitatem sanciatur: atque jubent eas, quibus falsariorum artes praecaveantur, in testamentis, ubi fieri potest, adhiberi formulas solennes; citra quas testamenta confirmari nequeunt.

III. Legis naturalis vi, vel invito priore domino, inter vivos transfertur dominium, ad id praestandum quod alter suo jure postulare poterat, quodque dominus praestare detrectaverat. Haec plenius erunt explicanda, ubi dicemus de jure quod ex contractu oritur, aut ex damno, sive injuriâ dato, sive absque injuriâ.

Legis item naturalis vi, sine facto prioris domini, in eventum mortis transit dominium, in successionibus ab intestato. Cujus sunt hae causae apertissimae; quod certum sit homines, in bonis ultra suos usus congerendis, semper hoc spectare, ut iis prosint quos maxime diligunt. Hoc hominum propositum omnibus notum, continua est voluntatis testatio, ubi nihil contrarium disertè sunt testati. Liberi autem et cognati, pro communi hominum ingenio, caeteris fere omnibus sunt multo cariores: atque his praecipue comparare student, non solum necessaria vitae praesidia, verum et quae ad vitae copiam, et ornatum pertinent. Quin et liberis et cognatis egenis, ab ipsa natura, quae sanguinis junctionem benevolentiae et caritatis vinculum esse voluit, tributum est jus, si non perfectum, certe perfecto proximum, ad necessaria vitae praesidia, et ad ea etiam quae faciunt ad uberiorem copiam, et vitae prosperitatem, a parentibus et cognatis consequenda, nisi justam iis dederint offensionis causam. Durum est igitur, hominibus eripere hoc mortis inopinae, quam nemo satis cavere potest, qualecunque solatium, quod soboli et cognatis profutura sint, quae suâ industria paraverunt. Haec liberorum et cognatorum, ex sanguinis conjunctione, atque ipsa naturâ orta jura violare, et aequissimas, ex cognatorum benevolentia, spes intervertere, durum est et iniquum.

Quid; quod, ubi certus de cognatorum successione mos invaluit, recte colligitur, defunctum, si modo nihil contra testatus sit, bona eo more descendere voluisse: ea igitur succedendi ratio eodem nititur juris fundamento quo et testamenta.

Ubi nulli sunt liberi aut cognati propinquiores, eadem fere argumenta humaniora suaderent, ad successionem vocandos esse amicos, si qui fuerant defuncto caeteris longe cariores. Ubi tamen, more aut lege, cognati vel remotissimi, amicis praetermissis, {semper} vocantur; ex <praesumenda> defuncti voluntate {satis manifesta}, illorum jus est potius; nisi ostendi possit, cognatos hosce defunctum fuisse perosum. Moris {hujus} a majoribus traditi, hae praecipuae sunt causae, quod natura plerumque caros faciat cognatos: quod cognationis facillimè cernantur gradus, amicitiae vero difficillimè: quodque videamus eos, qui vitam habuerant victumque communem, cum amicis, magis quam cognatis, his tamen prae illis, bonorum haereditates testamentis plerumque relinquere.

Cognati ad succedendum recte vocantur pro cognationis gradibus, et gradu pares pariter. Primo veniunt liberi, inter quos rectè vocantur nepotes, saltem secundum stirpes; humanitas et aequitas aliquando vocarent secundum capita, ubi gravi plures orphani premuntur inopia. Una cum liberis rectè vocarentur parentes egeni, ad necessaria saltem vitae praesidia; non inique una cum his vocarentur fratres probi et egeni. Ubi desunt liberi parentesque, vocandi sunt fratres et sorores {superstites}; <una> cum {quibus} defunctorum liberi in stirpes vocandi, si non aliquando in capita: qui ubi desunt, consobrini recte vocantur sobrinique; iisque non superstitibus, eorum liberi, atque ita deinceps.

IV. Quamvis vitae civilis ratio non raro exigat, ut bonorum intestati pars melior maribus deferatur, quam quae foeminis, in eodem gradu; aut inter mares, seniori, major, quam quae juniori: haud tamen inter gradu pares, ingens, his de causis, ponet discrimen. Jus autem naturale, <nullum facit discrimen> inter gradu pares, [sexu aut aetate] [sexus causa aut aetatis] {antecedentibus nihil praecipui tribuit}: neque novit successionem linealem; ubi uni, prae reliquis gradu paribus, defuncti persona est gerenda, eique bonorum longe pars maxima tribuenda. Ea successio est tota juris civilis, a natura et humanitate saepius longissime recedens. In primo enim gradu, sexus praestantiae cedunt omnia alia; in secundo gradu et remotioribus, et ea {sexûs et aetatis inter gradu pares} praestantia, et sanguinis etiam proximitas posthabetur; [idque ante omnia spectatur, cujusnam parens defunctus sexu primum, deinde aetate antecesserit] [de defunti olim parentis aetati, aut sexui]. Nepti enim, pronepti, aut abnepti infanti, ex filio seniore defuncto, posthabebitur non solum nepos aut pronepos ex filio juniore; verum et ipse filius secundus, annis et prudentia maturus. Atque similia omnia fiunt inter fratrum et sororum liberos, ad successionem vocandos.

CAPUT IX

De Contractibus.

I. Quum ad hominum salutem, ne de vitae jucunditate dicatur, necessariae sint rerum permutationes et mutua auxilia; data est iis a Deo benigno, non ratio solum, sed et oratio, sive usus sermonis, quo sententias, desideria, voluntates, consilia, proposita, possint aliis declarare. Facultatis hujus comes est et moderator sensus quidam subtilior, ex veri etiam cognoscendi appetitione naturali non parum confirmatus, quo vera omnia, simplicia, fidelia, comprobamus; falsa, ficta, fallacia odimus. Veritas autem et fides, non solum suâ propriâ nobis se commendant pulchritudine; mendacia vero et fraudes, sua nos turpitudine offendunt; verum et manifesta communis utilitatis ratio ad veritatem et fidem, tanquam communi saluti necessarias, bene sanos invitabit; atque mendacia et fraudes ostendet esse hominum generi pestifera.

In operis aut rebus permutandis, in rebus communi plurium opera gerendis, sententiae, voluntates, consilia, sunt mutuò declaranda: atque ubi alteri affirmamus nos aliquid [ideo daturos, facturos,] [praestituros, daturus eo fine] ut ille vicissim aliquid det aut praestet, pacisci dicimur. Est enim pactum, “duorum aut plurium consensus in idem placitum, obligationis constituendae aut tollendae causa datus.” Quod et contractus dicitur, jure enim naturali non distinguuntur.

Pactorum usus est omnino necessarius; nec minus necessaria rerum contractarum fides. Egent et locupletiores rebus tenuiorum et operis, quas gratis poscere nequeunt. Colloquiis igitur et pactis opus est, ut de rebus aut operis mutuo praestandis conveniat. Fingantur omnes ad mutuam opem vicinis amicè praestandam vel paratissimi; sine pacto tamen non potero mihi cujusvis opem polliceri. Quum enim ego vicini cujusdam opera indigeo, fieri potest ut ille aliis officiis sanctioribus, alii praestandis, distineatur; aut operâ iis praebenda, qui sibi commodius paria [vicem] rependere possunt.

Sanctissima esse fidei servandae jura, non solum ostendit fidei lumen per se elucens, verum et gravissima quae vitam humanam vexant mala, ex perfidia orta. Fidem enim datam fallere, caeteris paribus, magis est contra naturam, graviorque injuria, et turpior; quam par officium <humanum>, alia debitum ratione, omittere aut denegare. Fide quippè violatâ, aliorum rationes ea innixae, gravissime turbantur; ipsique damno afficiuntur [datur] et contumelia, quod fidem nostram fuerint secuti, quum alia ratione sibi prospicere [cavere] potuissent, Ex commerciorum necessitate patet, jura quae ex pacto aut contractu oriuntur, esse perfecta, et per vim asserenda. Perfidus quantum in se est, omnia socia hominum officia è vita tollit.

II. Praeterea, quamvis vir bonus nullum sibi ex alterius inscitia aut temeritate, commodum captaret; immo, {saepe alium} quemvis a pacti, magis illi incommodi, quam sibi commodi, obligatione liberaret, si modo damnum sibi datum sarciatur; tanta tamen est fidei in commerciis conservandae necessitas, atque cavillationes excludendi, quae sub levioris cujuslibet incommodi obtentu nascerentur; ut, circa res quae sunt commerciorum materia, hominumque prudentiae et potestati lege naturali subjectae, pactis quamvis temerariis constituantur jura quaedam externa; quibus etsi uti nollet vir bonus, communis tamen utilitatis causa, ea sunt eousque confirmanda, ut, ubi in iis persequendis perstat is cui quid inde debetur, vim etiam adhibiturus, nemo ei recte vim opponere possit. De pactis hisce tenet haec regula; “Plurima fieri non debent quae facta valent.”

Commerciorum materia sunt operae nostrae, aut res illae, quarum commutationes crebras exigit vitae communis ratio, quibusque commutatis, neque violatur reverentia quae Deo debetur, neque cujusquam jus perfectum; quarum denique administratio, nulla lege speciali nobis praeripitur.

III. A pactis diversae sunt nudae propositi nostri declarationes, quae neque in alterum jus transferunt, neque ad perstandum in eo consilio nos obligant. Ad pacta propius accedunt quae dicuntur promissa imperfecta; ubi intelligitur, vel ex verbis, vel ex more instituto, nullum nos cogendi jus in alterum transferri; solâ verò probitate, aut pudore nos obligari; atque ea solum lege, nisi is cui promissum est, suâ culpâ, nobis mutandi consilii causam dederit, ita se gerendo, ut beneficio destinato fuerit indignus. Qua etiam de re judicium sibi reservasse intelligitur promissor; tantumque teneri ad damnum sua inconstantia datum sarciendum, quamvis sine causa consilium mutasse videatur.

IV. In contractuum obligatione, et exceptionibus legitimis explicandis, tria sunt spectanda; intellectus, nempe, et voluntas, actionum humanarum duo principia interna; atque ipsa materia in qua versantur.

De intellectu patet, communem hoc exigere utilitatem, atque ipsam humanitatem, ne cui fraus inferatur, ex ipsius circa res suas inscitia quae culpa vacat. Unde contractus [juniorum, qui minores dicuntur,] [minorum] quique ob judicii imbecillitatem, negotiorum suorum naturam nondum intelligunt, rarius [neutiquam] obligant: quod de mente captorum, aut delirantium pactis est dicendum; atque etiam de pactis ebriorum, {quamdiu omnis consilii et prudentiae expertes sunt}. Quamvis enim ebrietas, non sine gravi culpa, poenis coercenda, arcessatur; dolosis tamen, ea occasione lucrum sibi captare, haud permittendum. {De ebriorum criminibus aut injuriis dissimilis est ratio: licet enim non teneantur homines, se semper rebus suis curandis et administrandis idoneos conservare, se tamen semper praestare tenentur innocuos et justos.} Ubi alterum latuerat alterius ebrietas; tenebitur ebrius, discussa crapula, damnum, sua culpa alteri datum, praestare. Ebrietatis vero plures sunt gradus: quorum quidam, licet homines magis solitò incautos, aut temerarios faciant, non tamen eos omni rationis usu spoliant. Si quidem ex his omnibus darentur exceptiones, incertum foret omne inter homines commercium. De hisce vero causis, non aliter quam viri probi arbitrio interposito, sigillatim judicari poterit.

De immaturo juniorum [minorum] judicio, ante legis civilis definitionem, idem <foret> dicendum: cum aliis citiùs, aliis feriùs, efflorescat commerciis idonea prudentia. Ne vero pacta omnia aut pleraque maneant dubia, et cavillationibus obnoxia; certa aetas, in omni hominum coetu est determinanda, ad quam qui pervenerit, is sui juris censendus est, et idoneus rerum suarum administrator. Haec aetas ita est definienda [determinanda], ut quam paucissimi animo maturi, a rebus suis gerendis cohibeantur, et quam paucissimi improvidi ad eas gerendas admittantur. Non malè ex jure civili receptum est, ut ante annum quartum decimum exactum, in maribus, et duodecimum in foeminis, impuberes, qui et pupilli vocantur, a rebus gerendis arceantur; sintque in naturali parentum tutela; aut, his defunctis, in eorum tutela quos vel testamento parentes, vel leges civiles tutores constituerunt, ad aetatem usque pupillarem [finitam: atque dein] [qua elapsa] ad annum vicesimum primum, aut vicesimum quintum, ut olim jure civili, ita sint sub curatoribus, ut sine eorum consensu nihil paciscendo agere possint minores, unde alteri jus nascatur, aut res ipsorum obligentur.

Contractu quidem minores non sunt laedendi; neque tamen aliorum damnis sunt locupletandi. Ubi [tamen quicquam] [quid] cum iis pactum fuerit, atque ab altera parte praestitum, si ipsorum intersit ut pactum confirmetur, tenentur postquam adoleverit ratio, promissa et conventa praestare: si non intersit; quicquid ex pacto ab altero acceperant, aut ejus pretium reddendum; aut denique quantum ulla ratione eo facti sunt locupletiores; aut quantum ipsorum interfuit, pro sua conditione, id olim accepisse. Non raro quidem, ante annos legitimos, res suas satis commodè administrare possunt minores; [quumque ita se res habet, neque ab altera parte] [atque, ubicunque nullus] intervenerat dolus malus, aut culpa, in foro Dei et conscientiae, quod actum est, aeque ac inter adultos, valet.

Ubi quidem adsunt parentes, tutores, aut curatores publicè constituti; iis inconsultis vix sine culpa aut dolo, de re graviori, cum minoribus poterit quisquam pacisci: qui nempe vehementi feruntur impetu et improvido, ad promittendum faciles, cupidi, utilium tardi provisores [provisiores], liberales, spei pleni, et diffidere nescii.

V. Qui ad paciscendum permotus fuerat errore aliquo circa rem ipsam, ejusve qualitates aestimabiles, quarum {scil.} plerumque praecipua in pactis istiusmodi habetur ratio, pacto non tenebitur; eique, errore deprehenso, quicquid ex pacto solverit reddendum. Non tamen ita censetur errasse, qui alias expectabat qualitates quam prae se tulerat, quaeque in rebus istiusmodi reperiri non solent. Si vero tantum erratum fuerat de re alia, aut eventu diverso, quo tamen errore aliquis ad paciscendum permotus erat: deprehenso errore, debet alter, ex humanitate, poenitendi locum dare ei qui erraverat, si is omne damnum inde oriturum, praestare sit paratus. Non vero hoc pleno jure postulandum; nisi is qui erravit, illud de quo erratum fuit tanquam pacti conditionem diserte pronunciaverit.

Rei, de qua initur pactum, natura, ejusque qualitates aestimabiles, earumque defectus quarum causâ pacta {istiusmodi} solent iniri, pacti essentiam, ut dicitur, attingunt. Ubi de his erratum est, errore deprehenso, non tenebitur qui erraverat. Ubi tantum de pretio erratum est; deceptus jure suo exigere potest, ut quod sibi deest suppleatur; aut quod ultra pretium dederat, reddatur: aut, altero hoc nolente, ut pactum sit nullum.

Qui culpa sua, aut temeritate, de rebus pacti praecipuis erravit, causamve alterius errori dedit, alteri damnum datum tenetur praestare. Qui vero dolum malum adhibuit, tenetur praestare quantum alterius interest ut pactum bona fide expleatur. {Neque eorum quae, dolo decepti, isti qui dolum adhibuit promisimus, ulla est obligatio: quia istius dolo, nobis defuit ea rei quae agitur notitia, quae ad paciscendum aut promittendum est necessaria; atque iste ad damnum injuria datum sarciendum tenetur.}

Ubi tertius aliquis dolum adhibuit, eo non colludente, sed inscio, quo cum paciscor; pactum erit ratum. Ab eo tamen, qui dolum adhibuit, exigendum est quantum mea interfuisset, non deceptum fuisse.

VI. In pactis semper intelligitur, voluntatem adesse se obligandi, ubi ejus sit significatio. Neque ulla esset fides, si valeret exceptio ex arcana voluntate, sermoni aut signis editis contrariâ.

Vocibus et scriptis paciscendi animus commodissimé declaratur; sufficit tamen signum quodcunque, de quo inter paciscentes convenit, aut quod pro more consueto consensum indicat. Immo et actionum quarundam ea est natura, ut nemo nisi insanus aut improbus eas suscipiat, qui non certis pacti legibus etiam consentit. Ex hisce igitur, quemvis consensisse merito colligitur, [nisi cunctis quorum interest praemonitis, contrarium testatus fuerit] [si non contra intervenerat praemonitio, aut aperta testatio]. Ubi per eas actiones consensus indicatur, pactum dicitur tacitum. Quod eo indicio secernitur ab obligatione quasi ex contractu orta, de qua alias, quod in hac, nulla obligationem tollere potest denunciatio [praemonitio] contraria, in illo potest.

Primariis et expressis pacti legibus, ex rei natura {saepe} intelligitur, leges et conditiones tacitas esse adjectas [tacitae saepe adjici], quales negotiis istiusmodi adjici, ex rei natura, aut more, intelligunt omnes sanâ mente praediti.

Ad rerum dominia aut alia jura transferenda, sive gratis, sive ex causa onerosa, exigitur et accipientis et dantis consensus. Quum rem transferendi, aut amico donandi animus, haud indicet, aut rei suae projiciendae, aut alteri nolenti obtrudendae, voluntatem. Levioribus tamen indiciis colligitur, adesse rei utilis accipiendae voluntatem; et semper quidem ex praecedente rogatione, si quod oblatum est ei respondeat.

Quum autem in pleno dominio includatur jus, rem, sub licita quavis conditione, aut in quemvis eventum, transferendi, aut amicorum fidei committendi, donec de sperato eventu constiterit; de haereditatibus et legatis patet, valere testatoris voluntatem, eo usque ut manere debeant haereditates, et res legatae, apud fidei-commissarios, donec de haeredum eas adeundi, aut legatariorum accipiendi voluntate constiterit. Quin et recte servantur res in eorum gratiam qui nondum sunt nati. Iniquum enim est impedire testatorem, ne res suas {cognatorum aut} amicorum soboli, si qua suscepta fuerit, conservet. Iniquum est, beneficia, a parentibus, cognatis, aut amicis destinata, nascentibus praeripere. Haeredi tamen aut legatario nolenti, nihil recte obtrudi potest. Infantium [item, perinde ac] [vero et] nondum natorum, habenda est omnino ratio, et res haereditariae, quamvis nullus sit fidei commissarius, iis, ab humano genere, aut a quovis occasione oblata, sunt conservandae.

VII. Pendet contractuum vis ex contrahentium voluntate aut consensu; qui si tantum sub conditione dabatur, eâ deficiente, nulla erit obligatio. Debet autem de conditione adjecta utrinque constare, ne commercia omnia fiant incerta. Solae igitur valent conditiones, quas aut alteruter diserte pacto adjecerat, aut ex negotii natura, utrinque intellectum iri, bona fide putaverat; non eae quas tacite alter in animo fovebat, in hujusmodi negotiis non semper intelligendae. Si quid alter inter paciscendum, praestare susceperit, aut alteri affirmaverit, quo ad paciscendum alliceretur, id quidem conditionis vim habere censebitur.

Quum contractus dividuntur in absolutos et conditionales; conditio propriè est “eventus quidam, alteri, aut utrique paciscentium, incertus, atque a pactis praestationibus diversus; qui si non accidat, nullus erit contractus.” Conditio apertè impossibilis adjecta, ostendit nihil actum esse. De rebus illicitis, (quae aliquando dicuntur moraliter impossibilia,) ab alterutra parte praestandis, sive de facinore turpi, mox erit dicendum. Facinus quidem turpe, a tertio quopiam, sine ulla [ullo] paciscentium conspiratione [concursu] peragendum, potest esse justa conditio; si modo nullae ex pacto proponantur facinoris illecebrae.

Conditiones, si sint penes alterum paciscentium, dicuntur voluntariae, sive potestativae; si non sint, dicuntur fortuitae, sive non potestativae; sunt et quaedam mixtae. Ad voluntarias aut mixtas praestandas, neuter obligari censetur.

VIII. Consensum voluntarium impedire potest metus: cujus duplex est natura. {Vel} enim est suspicio probabilis, alterum, postquam meam partem explevero, me decepturum: vel [alias] denotat timorem ex gravi malo intentato ortum. De priore haec tenenda videntur. 1. Qui cum improbis et sceleratis, quorum mores antea noverat, sponte paciscitur, omnino tenetur. 2. At ubi post contractum innotescit alterius improbitas aut scelus; non quidem eo ipso abrumpitur contractus; quod tamen a me praestandum est tantisper differre licebit [potero], donec contra istius perfidiam, mihi, pro viri prudentis arbitrio, satis sit cautum. Omnis quidem fides tolleretur, si nulla cum improbis et sceleratis, {iisve qui diversa tenent de religione dogmata,} esset servanda; [quum nullae sint notae manifestae, aut signa satis certa, quibus honestos a turpibus secernere queamus;] [cum nulla sint de moribus & virtute hominum indubitata criteria] atque pro mentis humanae caecitate, [adeo diversae, immo contrariae semper fuerint de religione, atque etiam de hominum] [, diversissimae, de aliorum] moribus, apud diversos, sententiae.

De secundo metus genere, ubi metu mali mihi injuste intentati, ad paciscendum impulsus fui, duplex est quaestio, prout intentatum fuit malum ab eo quocum paciscor, vel ab altero. Ubi ab altero, atque pacto inito contra mala mihi intentata, viri cujusquam probi auxilium arcesso; pactum omnino valebit nisi alia de causa, aliquid iniqui contineat. Auxilium enim in periculis avertendis praestitisse, officium saepe utilissimum est, et mercede dignissimum.

Si quidem {ab altero} mihi immerito malum intentatum fuerat, ni cum tertio non colludente quiddam paciscar, ego verò ei tertio metum meum celare cogar: pactum irritum erit, postquam ostendero, metu injustè incusso, mihi ademptam fuisse libertatem, negotiis gerendis necessariam; omne tamen damnum huic tertio a me datum, ut a me avertantur pericula, praestare teneor. Idem etiam dicendum, ubi, pro mea timiditate, metus nimius erat et temere conceptus.

Quae quispiam promittit aut paciscitur legitimae potestatis metu, ea etiam praestare tenetur: quum huic potestati jure subjectus esse intelligatur.

IX. At ubi metu mali injustè intentati, aliquid illi qui metum incusserat promissum est; hoc omnino spectandum utrum sub juris specie aliqua probabili, qua vir caetera probus aliquando decipi potest{, malum fuerit intentatum}; an contra, nulla juris specie obtentâ, quae hominem istiusmodi fallere posset. In priore causâ, quamvis qui metum incussit, nullum re vera jus acquirat, quo recte uti possit; remotiore tamen communis utilitatis ratione habita, quod actum est jure externo nonnunquam valebit. De jure suo aliquando errare humanum est. Hinc et inter homines haud improbos saepè nascuntur bella, quae aut pactis, aut alterius internecione, finienda {sunt}: ut pactis finiantur longe satius est: eorum tamen nullus esset usus, si semper valeret vis injustae et metus exceptio, quae utrique parti semper pateret. Contra foedera igitur pacem reducentia, non admittenda est haec exceptio, ubi speciosae utrinque fuerant bellandi causae, et bellum sub juris tuendi specie {probabili} susceptum erat. Si quidem foederis leges sint omnino iniquae, humanitati omni contrariae, parti devictae, vitae conditionem miseram omnino et servilem rediturae; haec, nulla juris specie munita, non valent; justa manebit exceptio.

Sin autem, nullâ juris specie, vis scelerata ad pacta extorquenda intentetur; pacta nihil valent. Vi enim istiusmodi adhibitâ, omnia hominum jura abdicantur: omnia quae ex lege naturali, aut hominum aequitate, poterant a quopiam flagitari, repudiantur et remittuntur. Qui {istiusmodi} vim adhibet, se humani generis hostem profitetur, nullaque juris societate devinctum. Postulat {igitur} communis utilitatis ratio, ut haec hominum monstra, quacunque ratione exscindantur. {Fingamus insuper haec promissa obligare. Quantumcumque tamen ei qui vim adhibuit ex promisso debeatur, tantundem et ipse damni injuriâ dati nomine alteri debebit: per compensationem igitur, promissi obligatio tolletur.} Neque dixeris promissorem, ex ipsâ negotii naturâ, huic vis et metus exceptioni tacito pacto renunciasse{: nam ipsum id renunciasse coactum, in damnum deputandum esset}. Tacitonè insuper pacto, is acquiret jus, qui ne pacto quidèm, diserte enunciato, in ea causa acquirere poterat; quique hìc ea agit, quae omnis humani juris abdicationem planissime continent?

Quamvis autem istorum hominum, in omni aliorum jure pessundando, nulla habenda sit ratio; ubi tamen ad saniorem mentem redituri videntur, praeteritorum veniam petentes, ex locis munitis descensuri, arma tradituri, atque in posterum satisdare volentes; et ubi non sine innocentium strage, aut sanguine multo, coerceri aut deleri possunt; communis aliquando exigit utilitas, ut pacta cum iis inita, [malis gravioribus avertendis] [hisce finibus] inservientia, sanctissime serventur: civibusque, quibus damnorum pensationem ab iis exigere, aut res suas vindicare, non permittitur, publicè praestandum est damnum.

X. Ut pacta aut promissa valeant, ipsorum materia, aut res utrinque praestandae, intra paciscentium vires esse debent. Unde ad ea, quae a nobis volentibus fieri non possunt, quae dicuntur impossibilia, nulla est obligatio. Si quid promissum fuerat, quod postea casu, aut sine paciscentium culpa existit impossibile, omnia istâ causâ data, sunt reddenda, aut pensando [compensanda]. Ubi alterutrius dolus, aut lata culpa, in rei impossibilitate celanda, aut efficiunda, intervenerit, hic quod interest praestare tenebitur.

Debet etiam pactorum materia esse licita; id est, de iis tantum rebus aut operis {paciscendum} quae, commerciis aptae, alienari possunt, quarumque administratio humanae committitur prudentiae, neque lege speciatim homini praeripitur. Ad ea enim praestanda quae vel reverentiam Deo debitam, vel alterius jus perfectum, violant, quaeve lege prohibentur speciali, neque nostrae subjiciuntur potestati, nulla ex pacto nasci potest obligatio.

1. Si igitur paciscentium uterque, rem esse ita illicitam noverat, aut nosse debuerat, nulla erit pacti obligatio: conductori, ante facinus patratum poenitenti, quicquid ex pacto dederat reddendum est. Facinore autem patrato, neque patratori dandum est praemium, neque datum conductor reposcere poterit: ab utroque poenae gravissimae expetendae.

Si post pactum initum, facinoris turpitudo, quae inter paciscendum latuerat, alterutri innotescat; ei, facinore nondum patrato, poenitentiae locus est: qui conductus est acceptam mercedem reddere tenetur. Neque facinore patrato, mercedem exigere poterit patrator, nisi ipsius ignorantia culpâ caruit: si modo ipsi, aequè ac conductori, turpe fuit facinus. Sin autem conductori soli adhaerebat turpitudo, patrator rectè mercedem exigit. Humani generis interest, ut nulla sint {ex pactis} scelerum invitamenta; nullaque in istiusmodi pactis fides.

Sin autem, eo tantum illicita sit rei cujuslibet {promissae} praestatio, quod aliquis incautè, et contra viri prudentis officia, res suae potestati permissas administravit; rerum contractarum fides adeò sancte est servanda, ut “quae fieri non debebant, facta saepe valeant.”

Quod de re impossibili dictum est, tenet de re aut actione aliena, si quis de iis quae potestati suae non subjiciuntur pactus fuerit. Qui in istiusmodi pactis, aut promissionibus, dolo usus est, quod interest praestare tenebitur: qui culpa quemvis decepit, illi damnum praestandum.

XI. Qui de re sua quavis aut opera pactus est, non omnem circa eam confestim amisit potestatem; nisi istiusmodi pactum fuit, quod totum rei dominium transtulit, jus alteri constituens reale et plenum, omnemve de operis suis in posterum paciscendi, facultatem sibi adimens. Unde, licet pactum jus tantum personale constituens antecesserat, tertio cuivis, prioris pacti inscio, constitui poterit jus reale, contra jus prius personale valiturum. Interveniente verò hujus tertii haud inscii dolo, pactum erit irritum. Dolis enim confirmandis, pacto* itidem qualicunque, ad eludenda quaevis officia humana, planè excogitato, quum id neutrum contrahentium latere poterat, lex naturalis maxime adversatur. In aliis autem causis, “pactorum, quae cum eodem ineuntur, priori posterius derogabit.” In pactis autem quae eadem de re cum diversis conficiuntur, “quae jura tantum personalia constituunt, iis cedent quae jura constituunt realia”; si modo abfuerat illius dolus, aut lata culpa, ad quem transferendum erat jus reale. In pactis denique uniusmodi quae cum diversis ineuntur, “qui tempore prior, jure potior.”

XII. Paciscimur etiam per legatos et internuncios, sive mandatarios. Ubi {plena ipsis permissa potestas, neque} ulla [nulla] sunt mandata mutuò declaranda, legatorum potestatem ejusque potestatis fines monstrantia; ad ea obligari censemur, quae legati pro sua prudentia gesserint: nisi ostendi possit legatos dolosè egisse, aut praemii spe fuisse corruptos; aut pactum adeò manifestè iniquum sit, ut, viro prudente arbitro, doli mali det indicia. Quas leviores, legati culpa, patimur injurias, eae in ipsum legatum vindicandae. Potestatis autem legato permissae finibus apertè declaratis, quod ultrà a legato actum fuerit neutiquam obligabit.

CAPUT X

De Sermocinantium Officiis.

I. Doctrinae de contractibus affinis est illa quae de usu sermonis versatur. Quum caeteris animalibus eo praestent homines, quod non rationis solum, verum et orationis facultate ornantur, qua praecipuè hominum societas continetur, vigentque commercia, atque officia omnia amica; eo Dei dono eximio ita utendum est, ut exigit officii nostri, communisque utilitatis ratio.

Qua de re haud sanè levi, in ipsa naturae nostrae structura, non desunt divini consilii indicia. Sensu enim cujusque proxime commendatur is sermonis usus, quem communis exigit utilitas. In prima et tenella aetate, proclives sunt pueri ad omnia quae norunt palam declaranda. Simulationi omni et dissimulationi natura repugnat; donec rerum usu, incommoda non levia sequi observantur simplicem eam et apertam, omnium quae animo insunt, declarationem, quam proxime et per se essemus comprobaturi. Suadebit quidem recta ratio, communis utilitatis cura, eaque quâ sibi quisque consulit prudentia, ut nonnulla tegamus, taceamus, eumque primum animi impetum cohibeamus: hoc vero stabile consilium, eo tantum utendi sermone, qui cum animi sententia congruit, quique alios non decipiet, {non solum} animi sensus per se <& utilitatis communis ratio> comprobat [comprobant], sive de nostris, sive de aliorum moribus judicemus{; verum etiam recta ratio, communisque utilitatis cura, idem ab omnibus postulat}.

Quum enim non solum cognitionis nostrae pars magna, aliorum sermonibus innitatur; verum etiam vitae negotia et consilia, eâ regantur rerum humanarum notitia, quam ex aliorum sermonibus comparamus, [etiam eorum qui] [quorum plures] nullo proprio juris vinculo, animi sui his de rebus sententias, nobiscum communicare tenebantur; [non aliter quam servatâ in sermone fide et veritate,] [nisi in sermone servavetur fides et veritas, omnia] haec vitae sociae commoda <tollerentur>, omnisque ea <vitae> jucunditas, quae ex mutua in aliorum verbis fiducia oritur, {conservari potest}.

Quae de sermone sunt dicta, ad alia etiam signa pertinent, quae ad animi sententias declarandas adhibentur; scripturam, nempe, vel vulgarem, vel hieroglyphicam, aut symbola.

II. Signorum autem, quorum significatio sive ex ipsorum natura, sive ex instituto aut consuetudine pendet,* duplex est usus: unus, ubi is qui signis utitur, neutiquam profiteri intelligitur, se animi sui sententiam cum aliis communicaturum; {iste verò} qui ea signa cernit, pro sua solertia, quaedam colligit esse vera, quamvis nihil causae sit cur credatur, alterum eo animo signa dedisse, ut se rei cujusvis faceret certiorem. Alter signorum usus eam in se habet vim, ut justam det causam colligendi, istum qui signa dederat, eo fecisse animo, ut nobis rem aliquam indicaret: quod et ipso signorum usu, prae se ferre videtur.

In signorum usu prius memorato, nulla propria est obligatio: ne quis enim, sine justa causa, alterum laedat, est obligatio communis. Ubi tamen justa est laedendi causa, ut in bello justo, nihil prohibet, quo minus his utamur dolis, quae {consilia imperatoria, sive} strategemata dicuntur. Immo, si nemini noceatur, hoc signorum usu, vel amicissimum fallere licebit.

De altero signorum usu longe aliter statuendum: nullo enim sive inter omnes, sive inter eos qui colloquuntur, praeeunte pacto, hic signorum usus, pacti taciti vim {in se} continet. Qui enim ea alteri dat signa, cum eo recte intelligitur pacisci, se animi sui sententiam, per haec signa, ei declaraturum, secundum interpretandi modum, vel naturalem, vel usu institutum, nisi subsit causa aliqua utrinque cognita, cur ab eodem deflectat. Si enim nulla istiusmodi subsit pactio, frustra quisquam alterum alloqueretur, frustra alloquenti auscultaret. {Atque idem de aliis signis tenendum, sive naturalibus sive institutis, quorum similis est usus.}

Hae igitur de sermone scriptisque leges. 1. Prima; “Ubi aliis est jus qualecunque, veras loquentium sententias sciendi, non solum vera sunto quae dicuntur, verûm nihil celanto.” Quae testium in judiciis est causa, eorumque qui artem aliquam totam, aliis tradere sunt polliciti.

2. Altera lex est. “Quamvis aliis nullum sit jus proprium, ubi tamen eos alloquimur, nihil dicendum, quod non animi sententiis [congruat] [sit consonum], secundum interpretandi modum, qui apud probos et prudentes invaluit.” A mendacii igitur crimine non est immunis, qui sermonem ab animi sententia discrepantem [sententiae dissonum] profert, quamvis insolita quadam interpretandi ratione, aut per adjectionem quandam in mente suppressam, [inter se congruere possint] [consonus effici possit]. Permissâ enim artium istiusmodi licentia, omni dolo et fraudi patebit via.

III. Quo plenius cernatur hac in re officium, haec sedulò observanda: 1. Signa omnia, verba praecipue et scripta, ea ratione quae in morem abiit, adhibenda esse, non spectata etymologia, aut antiqua quavis significatione, et inusitata. Verborum formulis, honoris aut urbanitatis causa vulgò usurpatis, nemo decipitur; neque enim ea significare intelliguntur, quae in aliis rebus adhibita significarent.

2. Si omnibus quorum interest innotuerit, in quibusdam rebus concessam esse fallendi licentiam; neque eum qui decipitur, ubi verum resciverit, de injuria queri solere; [quae in iisdem versantur] [plurimae sunt] simulandi, aut dissimulandi artes, <quae> omni vitio carent. Quod non solum in rebus ludicris, verum et seriis quibusdam, obtinetur; ubi nos aliorum prudentiae regendos permisimus; ut medicis, aegroti; imperatori, milites.

3. Quin etiam, si mos inductus fuerit, ut hostes fictis sermonibus se invicem, ubi possunt, decipiant; neque decepti ea de causa querantur, jura gentium humaniora, fuisse ab hoste violata; censeri potest, nova quadam pactione tacita, remissum esse jus illud ortum ex pactione ea tacita, quam in se continet ipsum alloquium. Haud tamen, sine causa gravissima, vir animi candidi et probi, ea arte uti vellet; quum turpitudinis non levis speciem habere videatur.

4. Pactis autem vel foederibus quibusvis hostem decipere, neque unquam receptum fuit, nec recipi debet. <Non> Absque foederibus enim, {neque} conservari possunt mitiores et humaniores belli gerendi rationes; nec [aut] maxima hominum saevitia praecaveri; nec [aut] denique, sine alterutrius partis internecione, vel miserrima servitute, pax bello mutari potest.

5. Haec vero, in sermone, verborum obligatio, ut et caeterae omnes in conventione tacita fundatae, tempestivè omnes quorum interest praemonendo, tolli potest aut praecaveri.

6. Praeter exceptionem vis et metus, antea memoratam, aliam dandam volunt nonnulli, hinc ortam, quod nonnunquam non alia ratione quam mendacio, a viris innocentibus et optimis, aut a populo fortè universo, averti possunt mala gravissima. Qualiscunque sit hujus exceptionis vis, patet eam non huic loco soli convenire, quum in aliis fere cunctis legibus, quae dicuntur speciales, ut postea{* } docebitur, ei itidem sit locus.

7. Ubi insidioso et maligno consilio, explorantur hominis cujusquam de certa re sententiae, easque captiosis quaestionibus eliciunt inimici, nullo suo utentes jure; ubi et ipsum silentium totam rem aperiret, et malis gravioribus causam praeberet; si quidem homini occurrat istiusmodi responsio, quae viris probis, nullo praejudicio aut affectu pravo in ea interpretanda occaecatis, veram indicaret sententiam, quae tamen responsio aliud longe insidiosis hisce significare videbitur; eâ licebit viro bono uti, quamvis inimicos ea ratione deceptum iri praevideat.

8. Quum fides in omni sermone conservata, tantam hominum vitae afferat utilitatem, haud levioribus de causis, quales saepe occurrunt, mendacio uti licebit: veluti ad iratos demulcendos, moestos consolandos, aut levius aliquod commodum consequendum, aut malum, minimè gravissimum, effugiendum. Alia enim ratione, verâ nimirum et simplici, istiusmodi bona comparari, eaque mala vel averti, vel fortiter ferri, plerumque possunt. Atque licet semel prosperè cedere potest mendacium, quum nondum innotuit, nos {in istiusmodi causis} nulla sermonis religione teneri; ubi tamen hoc palam factum est, passimque vagatur haec mentiendi licentia, nemini ulla erit auctoritas, omnisque tolletur fiducia. Hactenus de fide in verbis servanda.

IV. Alia autem sunt sermonis sanctissima officia. Illud inprimis, ut quisque sermone aliis prodesse studeat, verâ virtute laudanda et fovenda, vanisque hominum de foelicitate, et vitae prosperitate, opinionibus et somniis corrigendis: utque docendo, monendo, hortando, consolando, quandoque et objurgando, benefaciendi amicam exerceat voluntatem. Inter quae officia sunt haec honestissima, aversos componere amicos, inimicitias praecavere, et dissidentes {inter sese} conciliare. Neque quicquam cautiùs vitabit vir bonus, quam alterius cujusquam famam laedere. Immo non solum a falsis abstinebit criminibus; verum, ubi nulla major utilitas, aut innocentium ne a recto tramite seducantur cura, contrarium exegerit, arcana aliorum celabit vitia. Famâ enim amissâ, difficilius ad meliorem revocantur frugem, quorum vita vitiis est mendosa: et quo plures vitiis conspiciantur cooperti, eo aliorum flagitia fiunt impudentiora.

Observarunt grammatici, plurima rerum nomina, praeter rem primario loco denotatam, adsignificare etiam loquentis affectus: inde sit ut res plurimae triplici notentur nomine; uno medio, rem nudam exhibente; altero, loquentis etiam delectationem, amorem et cupidinem, notante; tertio denique, contrarios odii et offensionis motus. Hinc constabit, quamvis nullum sit Dei aut naturae opus viri boni cognitione et sermone indignum, magna tamen in ipso sermone prodi posse animi vitia, ubi de hominum agitur vitiis et libidinibus; quum scil. adhibentur voces quae loquentis indolem flagitiosam produnt, atque in audientium animis, similes incendunt libidines. Hic vero est sermo obscoenus et detestandus.

CAPUT XI

De Jurejurando et Votis.

I. Ad hominum pacta, promissa, et testimonia de rebus gravioribus confirmanda, accedit jusjurandum. Est autem jusjurandum “actus religiosus quo ad rem dubiam confirmandam, Deus testis et vindex invocatur.” Tanta quidem est in omni pacto et sermone, viri boni fides, ut eum jurejurando adstringere non sit opus, apud eos quibus est notus: sed ubi res aguntur eorum, quibus viri probitas non est perspecta; illius et promissa et testimonia <apud eos> jurejurando sunt confirmanda; quum {in} jurejurando nulla insit in Deum impietas, sed potius pietas. Qui enim religiose jurat, Dei omnia intuentis, et regentis, providentiam simul et justitiam agnoscit.

Quum autem apud omnes gentes semper invaluit haec persuasio, justa Dei providentia mundum administrari, et improbis supplicia irrogari; Dei testis et vindicis invocatio, sensum officii hominum animis altiùs infigit, eosque poenarum metu a fraude deterret. Neque enim censendum est, ea invocatione Deum magis attentum fieri, aut acriorem perfidiae vindicem; aut consensu nostro novum puniendi jus illi tributum. Longè quidem gravius est perfidiae scelus, ubi quis promissum aut pactum juratum violaverit; aut alios testimonio juratus deceperit.

De re leviore jurare, aut nulla de causa, omnino impium est: quum numinis reverentiam, quae bonis debet esse perpetua, imminuat, summaeque majestatis contemptum prodat. Ubi autem crebra in civitate sunt perjuria, eorum crimine premuntur et rectores, si jusjurandum levibus de causis, et quum minime est necessarium, saepius exigatur: aut ubi de eo praestando quod a juratis postulamus, jurejurando caveri nequit; vel quia res ipsa fieri non poterit, vel quia juratis nonnunquam illicita videbitur: aut si exigatur ubi gravia sunt perjurii invitamenta, una cum spe homines impunè fallendi. Pessime etiam de religione merentur, qui gravem aliquam et solennem verborum formulam, ad animos hominum religionis sensu percellendos [afficiendos] idoneam, in jurejurando non adhibent.

II. Quamvis in jurejurando, frustra invocetur aliquid divina potestate destitutum, tanquam testis et vindex; sunt tamen jurandi formulae {quaedam}, non quidem satis commodae, at haud plane illicitae, ubi Dei nomine non adhibito, qui jurat, [sibi suisque aut rei alicui sibi carae admodum aut necessariae, dira quaedam a Deo precari] [in rem aliquam sibi caram admodum aut necessariam, Dei vindictam imprecari] intelligitur; aut ubi Deus ipse, per metonymiam invocatur.

Frustra autem adigeretur aliquis ad jurandum, per eum quem neque divina potestate praeditum, neque exercere in homines imperium credit. Sunt tamen Dei veri descriptiones omnibus communes, quibus utendum erit, quum a pluribus diversa de Deo sentientibus, exigendum est jusjurandum.

In jurejurando, ut de pactis dictum, is rite censetur jurasse, atque perjurii poenis, si fidem fefellerit, esse obnoxius, qui jurandi animum prae se ferens, ea quae a jurantibus solent, signa adhibuit.

Quamvis jusjurandum una cum promisso aut testimonio, in eadem sententia includi possit, est tamen jusjurandum actus ab omni pacto aut narratione diversus; Dei nempe testis et vindicis invocatio, si quid contra officium egerimus, unde patet, hominum officia jurejurando neutiquam immutari; novamve quod ad materiam attinet, obligationem constitui; nec promissum pactumve justa de causa irritum, ratum fieri, aut justam excludi exceptionem; nec conditionalia mutari in absoluta; nec ratum fieri quod contra jus alterius perfectum, aut de re aliena, potestati nostrae non commissa, factum est; neque quod pietatem Deo debitam violat, legesve definitas, quas vocant speciales, certas actiones omnino prohibentes, et paciscendi de iis omnem nobis adimentes potestatem. In rebus vero nostrae potestati permissis, ut simplici pacto, sic multo sanctiùs [magis] eo quod jurejurando confirmatum est, obligamur; etiam ubi temere, et contra prudentiae et humanitatis officia, jurati promisimus: nisi paciscentium intervenerit dolus, ad eludenda officia quaedam humaniora.

III. Sine acceptione autem, nulla erit promissionis obligatio; quin et iste cui promissum est, de suo jure cedere, et promissorem liberare potest. Quod fiet etiam, tempestive declarato ejus dissensu, cujus consensus priùs erat necessarius, quam possit vel is qui promisit se ad rem quamlibet praestandam adstringere, vel alter rem oblatam accipere.

Ubi jusjurandum quisquam suo jure a nobis exigit, {verborumque formulam praescribit}; si de ipsius sensu constet, eo sensu nobis est jurandum; si ex animi sententia fieri possit: sin minus, a jurejurando est abstinendum. Neque delegati, qui aliorum nomine, eorum forte qui summo imperio praesunt, jusjurandum exigunt, formulam praescriptam interpretandi jus habent.

Jusjurandum, pro vario usu, est vel promissorium quod vocant, vel assertorium. Hoc, judice exigente, dicitur necessarium; et litigantium alterutro, coram judice, alteri id deferente, dicitur judiciale. Si extra judicium sponte juretur, dicitur jusjurandum voluntarium. Quod in actionibus criminalibus, ad probationem imperfectam refellendam exigitur, dicitur purgatorium.

Ubi autem de capite agitur aut fama, quum tanta sint ad pejerandum invitamenta; minime commoda videtur aut justa quaestionis exercendae ratio, jusjurandum exigere purgatorium. Hac enim ratione absolventur perjuri et scelerati; convincentur illi soli, quibus tanta est pietas, ut ne vel ad famam aut vitam tuendam, se perjurio sint adstricturi: quos, viro bono satius videbitur, incerti criminis (cujus homines tali indole praeditos, mox serio plerumque poenitet,) poenas effugere <mallet>, quam ut sua ipsorum pietate teneantur.

IV. Votum est “promissio religiosa [promissum religiosum] qua ipsi Deo, ad certas res aut operas praestandas, nos adstringimus.” In votis, non intelligitur jus ad homines esse translatum, nisi et pactum intercesserit.

Votorum unicus est usus, ut Deum sanctissimum, justissimum, omniaque intuentem verentibus, pia omnia et honesta agendi consilia fiant constantiora; eoque magis officium deserere vereamur, ne nosmet etiam atroci perjurii crimine implicemus.

Quum autem sine illius consensu cui promissum est, nulla sit promissi obligatio, constetque Deum opt. max. quae quisquam contra officium quodvis, temerè, incautè, aut timidè, promiserat, accipere nolle; quumque homines incautos, meticulosos, iracundos, aut superstitiosos insidiosè captare; aut contra communem utilitatem, aut humanitatem, certis hominum ordinibus favere, et in eorum opibus augendis, se procuratorem ostendere vafrum, omnia undique corradentem, Deo minimè sit dignum; hinc satis efficitur votum non obligare, ad ea facienda aut praestanda, quae non piè et humaniter, citra votum fieri poterant aut praestari. Multo minus valent vota, quae ex odio, invidia, aut ira injusta aut nimia; aut contra cujuslibet jus perfectum, aut ipsa aequitatis et humanitatis officia, suscipiuntur. Neque igitur nova obligationis materia, per vota constitui poterit.

CAPUT XII

De Rerum Pretio.

I. Quo facilius res et operae inter homines permutari possint, earum pretia sunt aestimanda. Nemo enim res insignis et diuturni usus aut voluptatis, mutare velit iis, quarum exigua est utilitas aut voluptas: neque res quae multo parantur labore, rebus parabilibus.

Rei cujusvis pretium huic nititur fundamento, quod res ipsa ad usum aliquem aut voluptatem ministrandam est apta; absque hoc, nullum erit pretium. Hoc autem posito, rerum pretia majora erunt, prout magis [iis homines indigent] [major est hominum indigentia], ipsaeque res difficiliùs parantur. Indigentia erit major, pro ambientium numero, et majore rerum necessitate, aut usu gratiore. Acquirendi difficultas ex plurimis oritur causis; nempe ex ipsius materiae penuria; ex acquirendi labore; ex casibus iis qui proventum aliquando faciunt minus uberem; ex ingenii rarioris elegantia, quae in artibus quibusdam exigitur; ex artificum dignitate, eorumque honestiore et lautiore, pro nostratium moribus, vivendi conditione; hujus enim sumptum suppeditare debent artificiorum pretia.

Rerum autem utilissimarum saepe nullum, saepe exiguum est pretium. Ubi enim earum tanta est copia, ut ubique nullo fere labore reperiantur, nullum erit pretium: ubi labore facili et minime artificioso comparantur, exiguum. Pro insigni enim Dei bonitate, quae res sunt utilissimae, et maxime necessariae, illae copiosae sunt et parabiles.

Rebus quibusdam utilissimis, nullum est pretium, quia sunt sua natura communes; aliis, quia in commercia non aliter veniunt, quam tanquam aliarum rerum appendices, quarum pretia quidem augere possunt, non vero ipsae per se aestimari; aliis denique, quia lege, vel naturali vel positiva, prohibetur earum emptio venditio, cujusmodi sunt res {sacrae, munera item,} aut officia, aut jura sacra; eaque stipendia, quibus alendi sunt viri, his officiis obeundis destinati; aut quae illorum fidei committuntur, ut sint eleemosynarum materies. Horum emptio venditio, ex nota satis historia, simoniae nomen est consecuta.

II. Quum vero saepe incidere soleat, ut mihi suppetat quarundam rerum, ultra meos usus, copia, desint autem aliae, quarum est apud alium copia, iste vero nulla re mea indigeat: quumque ego rem mihi non necessariam, pro re alterius mutare velim, mea tamen alterius rem pretio longe superet; nec tamen, sine gravi dispendio, in partes secari possit: ad commercia expediunda, constituendum est pretium aliquod eminens: id est, res quaedam, aliarum rerum omnium mensura, ad quam earum pretia exigantur, est constituenda; cujus tanta [sit oportet] [est] indigentia, ut quisque res suas cum ea mutare velit, quoniam ejus ope res quasvis sibi comparare potest. Etenim ejus rei, ob id ipsum quod aliarum sit mensura, existet maxima indigentia.

Huic rei, quae aliarum sit mensura, hae debent esse qualitates; inprimis, ut sit pretiosa, ita ut ejus pondus exiguum, et ad portandum facile, majorem aliarum rerum molem, aestimatione aequet. 2. Ut sit aliquid stabile, neque sua sponte brevi periturum, neque multum usu deterendum. 3. Ut sine dispendio quasvis admittat divisiones. Ea verò omnia, solis metallis rarioribus, auro nempe, et argento conveniunt; quae igitur omnis pretii mensurae, apud gentes cultiores, sunt constituta.

III. Ad praecavendam vero omnem in laminis accurate dividendis molestiam, atque ut cautum sit de metallorum puritate, inventi sunt nummi; quorum excudendi potestate, viris fidis commissâ, et de metalli puri et non adulterati, quod singulis nummis inest, justo pondere cautum erit; et quaevis, de qua conventum est, summa, sine molestia persolvi poterit.

1 Vera metallorum, quin et nummorum, atque rerum ferè omnium aestimatio, pro majore eorum copia, imminuitur, pro minore augetur. Res per se ad vitam necessariae, pretia retinent stabiliora; quae tamen, pro majore aut minore anni cujusque ubertate, non parum immutantur. Ad stipendia igitur perpetua, aut reditus certos constituendos, quibus homines semper in eadem vitae conditione ali possint, certae earum rerum mensurae, quae simplici hominum labore non artificioso comparantur, sunt potius definiendae{; qualia sunt frumentum, quaeque alia simpliciori victui aut cultui inserviunt}.

{IV.} In civitate cui sunt cum vicinis commercia, nullo imperantium decreto immutari possunt vera nummorum pretia, earumve aestimatio pro ratione quam ad merces habent. Non enim nummorum nomina apud nos legitima curant exteri, metallorum {puriorum} tantummodo spectantes quantitates; iis igitur mercium pretia respondebunt. Veruntamen, post nummorum nomina lege constituta, multorumque cum multis res rationesque contractas, et pactiones, de pecuniae his nominibus definitae summis numerandis; nummorum pretio lege nova aucto, fraudantur creditores; et imminuto, fraudantur debitores.

Quin etiam eveniet, ut metallorum inter se aestimatio nonnunquam immutetur, si aut alterutrius major solito effodiatur copia; aut si alterutrius, tantum, magnus sit in vitae cultu et ornatu usus; aut si magna ejusdem vis exportetur. Et nisi in eadem ratione immutentur nummorum pretia legitima, exportabuntur nummi, quibus, pro vera metalli aestimatione, justo minus imponitur pretium, et invehentur illi quibus nimium; non sine gravi civitatis incommodo.

Sicubi pro hujusmodi nummis, fiant alii ex metallis vilioribus; quod dignitate deest pondere pensandum [compensandum]; aut secus, cessabunt cum exteris commercia. Quae nummorum vice funguntur chirographa <quaedam>, aut tesserae, eam vim ideo tantum obtinent, quod de veris nummis solvendis idoneam faciant fidem.

CAPUT XIII

De variis Contractuum Generibus Post Pretia Rerum constituta.

I. Dividuntur contractus in beneficos et onerosos. Benefici, ubi intelligitur, contrahentium alteri commodum aliquod gratis afferri: onerosi, ubi {utriusque pariter spectatur utilitas, atque} hoc agere profitentur paciscentes, ut res vel operae pretio aequales mutuo transferantur.

Beneficorum tria sunt genera decantata, mandatum, commodatum, et depositum; quibus accenseri potest mutuum gratuitum.

Mandatum est “contractus ubi quis alterius negotia sibi commissa, gratis obeunda suscipit.” In quo si rei expediundae ratio fuerit praescripta, eam observare tenetur mandatarius; aut suo periculo ab [eadem discessum erit] [ea recesserit]. Si vero negotium ipsius prudentiae permissum fuit; non perfectae obligationi aut officio defuisse censebitur, si eam adhibuit diligentiam, quam istiusmodi negotiis, et suis, adhibere solent viri probi et diligentes. Neque ad damnum culpâ quavis levissima datum, praestandum tenebitur; nisi vel summam pollicitus fuerat diligentiam; eamve plane exigat negotii natura; aut ultro se obtruserat, ubi aptiorum aderat copia.

De omni verò contractu benefico tenendum, eum qui in alterum contulit beneficium, non graviorem subire obligationem, quam vel disertè suscepit, vel suscipiendam plane monuit ipsa res: Eum autem in quem confertur beneficium, pro gratiae referendae officio, ad summam adstringi diligentiam, atque ad omne damnum culpa datum praestandum; ne quem suae beneficientiae poeniteat.

II. Commodatum est “contractus quo quis rei suae usum alteri gratis concedit.” Tenetur Commodatarius. 1. Ad summam diligentiam, et damnum vel levissimâ culpa datum praestandum. 2. Ad omnem etiam casum, cui res commodata apud dominum non fuisset obnoxia, praestandum; nisi commodator humaniter de jure suo cesserit. 3. Neque alium recte capit ejusdem usum quam qui est concessus. 4. Exacto [Elapso] deinde tempore, reddenda est res salva, neque magis detrita, quam usu concesso voluisse censendus est commodator. 5. Humanitas etiam juberet, ante tempus praestitutum [elapsum] rem domino magis ea indigenti reddere, aut damnum ex eo quod non reddatur ortum praestare.

Tenetur contra commodator, sumptus omnes in rem suam factos commodatario praestare, praeter eos qui ad rei habilis usum sunt plerumque necessarii; aut saltem persolvere quantum res sua sibi facta est utilior, et ipse ideo locupletior. A commodato distinguitur mutuum gratuitum, quod hoc in rebus constituatur fungibilibus, quae non in specie sed in genere redduntur: i. e. in aequalibus mensuris, ponderibus, aut quantitatibus.

III. Depositum, quod est mandati genus, est “contractus, quo quis rem alienam, a domino commissam, gratis custodiendam suscipit.” Depositarius ad mediam viri prudentis diligentiam tenetur, et ad damnum lata culpa datum, praestandum. 2. Neque re deposita, sine domini consensu, uti licet. 3. Eam domino reposcenti debet reddere, nisi ad facinus aliquod patrandum reposcat, quod depositarius jure suo per vim prohibere potest. 4. Depositarius ab omni sumptu et impensis in re custodienda prudenter erogatis, immunis est servandus.

In his contractibus, ut etiam in tutela et negotiis gestis, ad illud consequendum quod primo et praecipue spectabatur, datae erant actiones directae; ut contra mandatarium, ad res rationesque reddendas; contra commodatarium et depositarium, ad res reddendas. His autem dabantur actiones contrariae, ut damna sibi et sumptus praestentur.

IV. In contractibus onerosis, profitentur contrahentes, se res corporales, aut incorporales quae dicuntur, sive jura, mutuo transferre aestimatione aequales. Atque idcirco inter bonos nihil simulandum aut dissimulandum: omnes mercium aut rerum qualitates aestimabiles, earumve defectus et vitia sunt declaranda: et ubi temere ab aequalitate recessum est, minus habenti quod deest, viri prudentis arbitrio supplendum; idque jure perfecto iste exigere potest. Quamvis, ne fatigentur praetores, nisi ob injurias graviores non dantur in foro actiones.

A contractibus onerosis, eo secernitur donatio reciproca, quod in hac rerum datarum non spectetur aequalitas.

Ex dictis de pretio constat, in mercium pretiis aestimandis, habendam esse rationem, non solum pecuniae in iis emendis, apportandis, custodiendis, erogatae, atque usurae cessantis; verum et laboris ab ipso mercatore impensi; cujus pretium pro hominum istiusmodi conditione honestiore est aestimandum, et mercibus imponendum. Hoc vero laboris pretium et curae, est vulgaris et quotidiani mercatorum lucri fundamentum. Quumque insuper merces invectae aut exportatae variis sint periculis obnoxiae, ad ea praestanda, mercium servatarum pretium, pro periculorum ratione, non injuriâ augetur. Quumque etiam damnis obnoxii sint mercatores, ex eo quod, mercium, quarum copiam invexerant, pretium, insperata apud alios copia imminuatur; ad haec etiam praestanda, lucrum justum sibi captant ex mercibus copiosius convectis, quum insperatâ earundem apud alios penuria pretium augetur.

V. Contractuum onerosorum haec sunt genera. 1. Permutatio, quum res re mutatur. 1 2. Emptio venditio, quum “res pecunia mutatur.” Hujus forma simplicissima est cum merces traduntur, pecunià soluta. Si vero de mercibus ad certum diem tradendis conveniat, pretiò vel soluto, vel de eo solvendo cautione data, quae venditori idonea videtur; ante diem, merces venditoris periculo manent; post diem <elapsum>, si nulla tradendi fuerat in ipso mora, in depositarii loco erit venditor; ut et ab initio fuisset si ab initio merces obtulisset paratas.

Emptioni venditioni plura adjici solent pacta aut leges; addictio scil. in diem, ubi pretii in diem differtur solutio; ante quem licet aut emptori, aut venditori, meliorem accipere conditionem: quae si non offeratur, [obligabit] [validus erit] contractus. Adjicitur etiam lex commissoria, ut si pretium ante statum diem solutum non fuerit, pactum sit irritum. Lex item retractûs, sive redemptionis, satis nota. Jus denique protimesios, ut si emptor rem rursum vendere voluerit, prior dominus pretium aequale soluturus, caeteris emptoribus praeferatur. Quae res auctione, aut sub hasta venduntur, plurimô licitanti cedunt.

Venduntur aliquando non res certae, sed earum spes incertae. Quibus contractibus non deerit aequalitas, in omni contractu oneroso conservanda, si verum rei ipsius <consequendae> pretium, ea ratione spei pretium superet, quâ metus pretii frustra perituri, spem superat rei consequendae.

VI. Locatio conductio est “contractus, in quo pro certa mercede, rei nostrae usus aut opera alteri addicitur.” Locator rem usui idoneam praestare tenetur et conservare: conductor, ea uti, ut rebus similibus et suis solent viri probi; et quicquid sua culpa lata periit praestare. Ubi nullâ conductoris culpa, res locata periit; non ulterius solvenda erit merces. Aut si casu imminuatur usus, eadem ratione imminuenda est merces. Ubi rei proventus est incertus; ut uberior conductoris lucro, ita malignior istius damno cedit: exceptis casibus rarioribus et calamitosis, quorum aleam conductorem suscepisse non [putandum] [est aestimandus]; quales sunt bella, diluvia, pestilentiae.

Qui opus faciundum conduxit, traditâ sibi materia aliena; ad eam diligentiam tenetur, quam viri probi adhibere solent; et ad damnum lata culpa datum praestandum. Qui ad certum aliquod opus brevi peragendum, conductus est; mercedem exigere nequit, si quo casu ab opere peragendo impediatur. Qui vero continuam alicujus operam conduxit, videtur breviorum morborum operas impedientium, quibus etiam robustiores obnoxii sunt, pericula subire; ita ut nihil ea de causa pensioni detrahere possit.

VII. Mutuum est “contractus, ubi datur alicui res fungibilis, ea lege, ut tempore convento reddendae sint aequales rerum similium quantitates.” Si non sit gratuitum, danda etiam est usura. Res maxime fungibiles sunt nummi.

Quamvis autem nummi non sunt per se frugiferi, neque aliae fere res fungibiles; nummis tamen emi possunt res frugiferae, eorumque ope in commerciis lucrum potest esse multo uberius: foenoris igitur aliquid, pro lucri hujus ratione, ob pecuniam mutuo datam, exigere minime est iniquum. Neque in civitatibus ubi vigent commercia, sine gravi incommodo prohiberi possunt istiusmodi pacta; licet in agricolarum [rusticorum] republica populari, {qualis Hebraeorum fuit,} non sint necessaria.

Foenoris aequi mensura major erit aut minor, prout minor est aut major nummorum qui in commerciis exercendis locantur copia. Quum major est, {atque ideo apud nostros carius emuntur merces exportandae,} minus ex data quavis summa lucrum orietur; minus igitur debet esse foenus: ubi minor est pecuniae copia, {viliùsque ideo emuntur merces exportandae;} ex data quavis summa majus orietur lucrum; majus igitur persolvi poterit foenus. Horum omnium, in legibus civilibus foenus definientibus, ratio habenda; neque aliter vim poterunt obtinere.

In societatis contractu, jura et obligationes ex sociorum conventione et arithmeticorum regulis notissimis innotescunt.

VIII. Diximus {jam antea, non omnes} contractus quibus aleae aliquid inest, <non esse omnes> inaequalitatis nomine damnandos. Immo istiusmodi quidam sunt omnino probandi, et hominum societati utilissimi; praecipue qui de naufragii, latrocinii, aut incendii periculis avertendis aut praestandis fiunt. Per hos enim strenuis plurimis et gnavis salva conservatur sors, quae aliter periisset. Continent hi contractus publici, societatis magnae de damnis communicandis initae, vim humanam et salutarem: ex mercedibus enim, ab iis solutis quorum salvae sunt merces, praestantur minus foelicium damna.

Neque reprehendendum, si plures, rem collatâ pecunia, animi causa emptam, sortium arbitrio permittant: si modo nemo tantam his periculis objecerit facultatum suarum partem, ut ejus jacturâ, sibi aut suis, vitae praesidia aut ornamenta praeripiantur.

Idem de sponsionibus, et variis ludorum generibus statuendum. Neque sunt haec ideo vituperanda quod aleam contineant; neque sunt omnia iniqua. At primo, nihil viro bono et prudente est indignius, quam, nulla premente necessitate, res sibi et suis necessarias aut utiles, incertae subjicere aleae; aut lucrum ex aliorum temeritate, immeritò sibi captare. Improbandi sunt igitur istiusmodi contractus, nisi in rebus versentur levioribus, quas locupletioribus animi causa projicere licet. Quin etiam, nihil a viro bono alienius quam se totum rebus ludicris dare, iisve multum temporis impendere; aut ita nugis se assuescere, ut ad seria minus habilis minusve propensus [proclivis] reddatur.

Quod attinet ad istiusmodi contractus celebriores quibus alea inest, quibusque plures res suas implicare solent; quum in communem utilitatem nihil conferant, paucos tantum temerè ex plurium dispendiis locupletantes; quumque ad eos ineundos proclives admodum sint homines, pro opinione vana quam de sua foelicitate fovere solent; legibus civilibus omnino sunt coercendi: ne opes, quae in opificiis aut mercatura occupatae, rei publicae prodessent, inutiliter ad haec parum honesta, et fraudibus innumeris obnoxia, convertantur; aut insociabilis, stolida, et ignava foveatur avaritia.

IX. Ad contractus firmandos accedunt fidejussiones et pignora. Fidejussor is est qui subsidiariam subit obligationem debiti praestandi, si ipse debitor solvere detrectaverit, aut non sit solvendo. Quumque creditor illi magis quam ipsi debitori saepe fidat; non minus sancta illius est obligatio. Neque ullae subterfugiendi artes fidejussori sunt licitae, quae non fuissent, si sua ipsius causa debitum contraxisset: neque recte quidem solutionem differt, nisi fraudulenta existat, inter creditorem et debitorem, contra se collusio.

Potest fidejussor vel pignore dato, vel jurejurando, firmius adstringi quam ipse debitor: ast prout est fidejussor, neque re, neque loco, tempore, aut causa, plus debere potest. Ordinis beneficium recte exigit fidejussor, ut prius nempe [debitor excutiatur, quam ipse appelletur] [cum ipso debitore lis discutiatur]; et beneficium divisionis, ubi plures fuere fidejussores; nisi hisce renunciaverit.

Qui in causa criminali subsidiariam subeunt obligationem, vades dicuntur. Ad poenas vero corporales subeundas vix recte admittuntur, nisi sceleris fuerant fautores. Jure tamen ad pecuniam, multae nomine, praestandam teneri possunt.

De pignore jam diximus{* } quaedam, et de hypotheca: ubi oppignorata est res fructuosa, a mercede aut sorte deducendi sunt fructus; neque justa est in pignoribus lex commissoria, nisi quod ex pignoris distracti pretio superest debito soluto, debitori reddatur. Custodiendum est pignus ea diligentia media, qua res suas custodit bonus paterfamilias; quum utriusque partis hac in re spectetur utilitas. A pignore differt hypotheca, quod haec, re non tradita, sed debito solvendo subjectâ, constituatur. In utroque est jus reale, cui cedunt et priora jura personalia.

CAPUT XIV

De Obligationibus quasi ex Contractu ortis.

I. Has praeter obligationes et jura, sunt et alia, quae nascuntur ex facto aliquo licito ejus adversus quem valent. De iis quae ex facto illicito oriuntur, in capite sequente agendum. Ex factis licitis [jura orta fundantur] [ortum jus omne, fundatur] vel in ipso dominii jure, vel in manifesta societatis amicae conservandae ratione. Quae hujusmodi juri respondent obligationes, ne actionum multiplicarentur formulae, eas ex contractu ortas fingunt jureconsulti. Sunt vero a pactis tacitis diversi, quod in tacitis ex facto quodam consensus vere indicari intelligitur; in his vero, propter manifestam rei aequitatem fingitur. In illis, denuntiatione [praemonitione] contraria, praecaveri [praepediri] potest quae ex solo consensu {aliàs} oriretur obligatio: in his neutiquam; quippe in aliâ fundata causâ aequissima{, neque ab illius qui obligatur consensu pendens}.

Obligationum quae quasi ex contractu oriuntur, duo sunt genera; alterum earum quae hinc oriuntur, quod quispiam rebus alienis, aut alteri quocunque modo obligatis, sine contractu se immiscuerit: alterum, quum quisquam aliquod sibi commodum, alteri nec donanti nec consentienti damnosum aut sumptuosum, derivaverit. Ad priorem classem refertur ejus obligatio qui sine vi aut dolo rem possidet alienam, ut eam cum fructibus reddat. {Huc etiam} refertur et ejus qui negotium utile gesserat, <; qui scil.> res <tractavit> alterius, vel absentis et nescii, vel ob rationis et prudentiae idoneae defectum, consentire non valentis, {tractando}: qui {scil}: tenetur ad rationes et res ipsas cum emolumentis reddendas. Quod spectatur in negotiorum gestorum et tutelae actionibus directis.

Ad hanc etiam refertur classem haeredis testamento instituti obligatio, defuncti creditores et legatarios respiciens; quae nempe oritur ex haereditatis aditione [ereditate adita]. Omnia enim defuncti bona, aeri alieno dissolvendo, et omni, quod quisquam jure suo pleno postulare potest, praestando subjiciuntur. Qui haereditatem adit, unicam unde ea praestari possunt materiam, ea omnia, quousque [sufficiunt] [pertinere possunt] bona haereditaria, deductis impensis in iis tractandis, praestare tenetur. Justum autem est inventarii beneficium{; ne ultra haereditatem haeres obligetur}. Neque, ad haec jura explicanda, opus est haeredem fingere eandem esse cum defuncto personam.

II. Quod ad alteram attinet classem, ubi [scil: quis aliquam utilitatem,] [quicquam sibi commodum] alteri nec donanti, nec gratis damnum perferre volenti damnosam, sibi [damnosum, aliquis] adscivit: ad eam referuntur ejus obligationes, cujus absentis et inscii, aut, ob rationis et prudentiae necessariae defectum, consentire non valentis, negotia sunt utiliter gesta, aut res administratae; ut eum qui negotia gesserat, aut tutorem, indemnem praestet, et labores omnes utiles compenset, eorumque contractus, bona fide, ipsius nomine initos, confirmet. Huc spectant negotiorum gestorum, et tutelae actiones contrariae. Impensarum etiam, quae in pupillis alendis, educandis, aut arte quavis imbuendis, prudenter factae sunt, eadem est ratio.

Quae quidem in liberis suis alendis erogarunt parentes non egeni, ex communi parentum affectione [affectu], donandi animo erogasse censentur, ubi contrariae voluntatis nulla fuit significatio. Quin et tenentur parentes, pro sua conditione, liberis necessaria praebere vitae praesidia, et ornamenta; et quod ex bonis superest iis potissimum relinquere. Premente vero egestate, aut si cui forte ex liberis aliunde suppetant facultates, non iniquum foret parentem liberos ad calculos vocare, ut sibi persolvantur quae erogaverit; sive ad ipsum in senectute alendum, sive ut caeteros liberos eo melius alere possit.

{III.} Si quis verò alienum aluerit inopem, id gratis factum fuisse non temerè est judicandum: immo potius eo jus esse constitutum in alumnum, ut omnia in ejus utilitatem prudenter erogata, ipsius laboribus compensentur; haud vero ea quae ad familiae altoris [herilis] ornatum pertinebant. Quumque insuper, {quae} in prima alumnorum aetate [erogata sunt omnino] [, quaedam sint erogata, quae] perirent, si immaturi obirent alumni; amplius aliquid exigere poterunt altores, pro hujus periculi ratione: quo jure ipsis concesso, haec humanitatis officia alacrius suscipient. Decrescit vero post primos alumni cujusque annos hoc periculum, atque primas tantum impensas graviore foenore onerare potest. Est igitur alumnus inops in causa debitoris, nullo suo crimine obaerati, a quo exigi saepe possunt operae, donec per eas dissolvatur aes alienum; qui tamen omnia alia retinet hominum jura: et simul ac vel laboribus suis, (quorum sibi utilissimos et maxime quaestuosos, ad viri probi arbitrium, ipsi est eli gendi jus,) vel amicorum liberalitate, debitum fuerit solutum, tollitur omne altoris jus. Ratione vero subducta pateret, neminem esse alumnum, sit {modo} ei mens sana et corpus sanum, qui [quin] ante annum trigesimum, laboribus suis, omnia quae altori debuit, praestare {non} posset: neque ex hac causa recte oriri posse servitutem haereditariam, quamvis altori, pro periculi ratione, in modum foenoris nautici, amplius esset solvendum: quod tamen exigere haud sineret humanitas, ab iis qui gravi aliqua premuntur necessitate; nulla autem gravior esse potest quam infantis inopis, omni parentum auxilio destituiti.{* }

Ad hanc etiam refertur classem ejus obligatio, qui favore necessitatis usus, alteri damnum dedit; qua de re postea erit agendum: atque ejus qui indebitum accepit tanquam debitum; aut aliquid ex pacto quovis aut promisso, cui legitima opponi poterat exceptio; aut ob rem aut operam, a se praestandam, quam non praestitit.

Quum res plurium communis, unius opera aut impensis est conservata aut exculta; caeterorum erga hunc obligatio ad posteriorem hanc classem, hujus erga caeteros, ad priorem est referenda.

Obligationes alium tenentes ab eo qui contraxerat, sunt veri contractus, ubi alterius mandato aut jussu res contractae sunt: sin secus, sunt in causa negotiorum gestorum.

CAPUT XV

Jura ex Damno dato, atque ex aliorum Injuriis orta. Jura Belli.

I. Ex iis quae saepius sunt dicta constabit, teneri quemque damnum, alteri non consentienti, a se datum praestare. Incidunt autem [Incidere possunt] causae, in quibus vir optimus ea agere possit, et debeat, quae aliis damno erunt: ubi scil. aut res suae longe pretiosiores conservari, aut mala graviora, sibi suisque imminentia, aliter averti nequeant, quam ea agendo quae aliis levia quaedam damna sunt allatura. Suo forte jure ea aget vir bonus, suscepto tamen hoc onere, damni omnis, sui aut suorum causa aliis dati, pensandi: quum et communis utilitatis et juris aequi ratio hoc exigat, ne quis ob suam utilitatem aliorum immerentium imminuat utilitates; aut si quid istiusmodi necessario factum fuerit, ut ubi primum fieri potest damnum resarciatur.

Quod et de damno injuriâ magis est manifestum. Conservari enim nequiret hominum conjunctio et societas, nisi necessaria cuique foret damni abs se injuriâ dati praestatio; quae igitur per vim recte exigetur. Frustra ferrentur leges, vim omnem vetantes et injurias, si tamen iis violatis, lucrum injustum improbi obtinere possint.

Quin et societatis humanae salus hoc exigit, ut malorum graviorum metu ab injuriis improbi coerceantur, ne perpetuam iis praedam et ludibrium se praebeant omnes probi. Quamvis igitur benevolentiam omnem, clementiam et mansuetudinem, etiam erga improbos, nobis commendet Deus et natura; majorem tamen innocuorum et proborum commendant curam et commiserationem. Citra odia etiam et malevolentiam, improbi ab injuriis per vim et poenas coerceri, atque ab iis damni pensatio, cautioque ne in posterum laedant, exigi poterint{: quae potius in beneficiis habenda}.

II. Damni nomine intelliguntur, non solum rerum nostrarum direptiones, corruptiones, detentiones injustae; verum et fructuum sive naturalium sive civilium interceptiones; atque omnia etiam incommoda quae ex primo damno promanarunt; lucrum scil. omne cessans, non minus quam damnum emergens.

Qui vel per se, vel per alios, vel faciendo vel non faciendo, secus quam obligatione perfecta tenebatur, damno causam dedit, aut occasionem citra quam non evenisset, is damnum intulisse censetur. Qui malis laetantur alienis, qui injurias laudant, aut ad eas hortantur, improbum quidem produnt animum: quum tamen citra ea, saepe eaedem illatae fuissent injuriae; ea, ut poenis coercenda sunt, rarò tamen homines, per se, [ad damna pensanda obstringunt] [damno praestando obnoxios reddunt]. Ubi plures communi consilio, injuriam intulerunt; singuli pro omnibus, et omnes pro singulis, ad damnum pensandum [compensandum] tenentur. Ubi vero unus aliquis totum compensaverit; nihil amplius eo nomine laesus a caeteris exigere potest. Is tamen, qui totum pensavit [compensavit], recte divisionis contra socios postulabit beneficium. Poenarum causa est diversa {: quippe quae communis utilitatis causa irrogandae sunt.} Inter damni auctores praecipuus habetur qui caeteros imperio adegerat. Hic igitur, ubi fieri potest, primo est appellandus: ubi non potest, a patratoribus rectè exigitur damni praestatio; quandoquidem nullam hic ab ea obligatione immunitatem, iis dare poterat. Et quantumvis patratores, {qui} ad graviora, quae ipsis imminebant, mala declinanda, damna aliis dederant tantummodò leviora, necessitatis favore ab omni [culpa sint] [vitio] excusandi; non tamen cessabit damni sarciendi obligatio; quum non teneantur vicini immerentes, mala illis imminentia, suo damno redimere.

III. Qui citra culpam, damnum casu dedit fortuito; ad id sarciendum non pleno tenetur jure. Immo ex officio communis utilitatis causa honeste suscepto, praecipue in rebus trepidis, ubi difficile est satis cavere, quamvis viri strenui incuriâ leviore damnum acceptum sit, id publicè sarciendum.

Damna data a mercenariis, sine heri mandato, ipsos solos onerant. A mancipiis data, dominum obligant, ad mancipium ea lege distrahendum, qua hominis obaerati facultates; quae cum omni aeri alieno solvendo non sufficiunt, inter creditores pro rata dividendae sunt. Hinc, mancipii pretium, quod domini jus est; et illinc, damnum datum est aestimandum, quod laesi jus est; et pro eorum ratione, mancipii pretium est dividendum, aut pensatio a domino praestanda. Quod et de pauperie a quadrupede facta, tenendum. Si quid aliter in laesorum gratiam definiverunt [determinarunt] leges* civiles, hoc secutae sunt, ut domini, in servis suis et animalibus coercendis, fiant diligentiores.

Qui sine dolo damnum dedit, se paratum ostendere tenetur ad ea danda facienda, quae viro probo videbuntur aequa; et laeso sponte testari, dolum <a se> nocendique animum abfuisse. Quem damni malo animo dati vere poenitet, hic damnum ultro sarcire, et veniam petere debet, et cautionem offerre, ad viri probi arbitrium, de non in posterum laedendo. Injuriae enim neminem verè poenitet, immo in ea perstat, qui non ad haec praestanda paratus est, aut qui lucrum injuria partum detinet. His autem oblatis, laesus veniam petenti dare, et in gratiam cum eo redire tenetur. Quod eo alacrios praestandum, quod saepius sibi quisque, si non hominum vicinorum, Dei saltem opt. max. clementiâ eget et veniâ.

IV. Quum vero animo obstinato vicinus injuriam intentat, neque monitus a proposito dimoveri potest; aut damnum a se injuriâ datum sarcire negat; aut denique quae jure nostro postulamus, praestare pertinaciter renuit: exigit non solum nostra, verum et omnium communis utilitas et salus, ut per vim depellatur injuria intentata; damnique pensatio, et quicquid nobis debetur, extorqueatur; eaque etiam {ut} improbo irrogentur mala, quorum terrore et ipse in posterum, et caeteri, ad injurias tardiores reddantur.

Haec juris violenta defensio aut vindicatio, est bellum: quod “status est per vim certantium juris tuendi causâ.” Quum autem in civitatibus constituendis praecipuè spectatum fuit, quod omnibus notum, ut civium lites ab arbitris aequis dirimantur, et praecaveantur mala ab hominum infensorum iracundia metuenda; apparebit, longe aliter juris nostri defensionem et vindicationem, in vita civili, ac in libertate naturali esse instituendam.

Bella sunt vel publica vel privata. Publica, quae a civitate aut populo suscipiuntur: privata, quae apprivatis. Publica sunt vel solemnia, vel minus solemnia. Solemnia (quae et justa vocant Romani, qualicunque de causa, nisi planè nefaria suscepta fuerint,) “quae populi nomine, eorumque jussu qui [reip. Praesunt] [summo sunt in imperio] utrinque, sub aliqua juris specie geruntur.” Publica quae minus solemnia, ab altera tantum parte, aut populi, aut rectorum jussu geruntur. Qualia praedonibus, aut civibus seditiosis et turbulentis inferuntur; vel quae civilia dicuntur, ubi de populi, aut de regni jure aliquo, inter diversas civium factiones decertatur.

De singulorum in libertate degentium privatis bellis nunc dicendum: quae tamen de his statuuntur, simili de causa, tenent in bellis publicis; quum in pari libertatis statu, inter se constituantur ipsae [diversae] civitates liberae, earumque rectores summi.

V. Bella et publica et privata nonnunquam esse licita, immo communi saluti saepe necessaria, ex dictis fatis constat: neque omnia prohibent sacrae literae; quippe quae imperii civilis jura confirmant, magistratibus jus gladii tribuunt,{* } et bellatores quosdam egregios laudant {et celebrant}.

In utroque belli genere, tria spectanda; {quaenam scil.} causae justae; quodnam belli inchoandi tempus, et {qui} petendi fines; (quae, terminus a quo, et terminus ad quem, dicuntur:) quae omnia, ubi de singulorum bellis agitur, variè definienda, prout bellantes vel in vita degunt civili, vel in libertate naturali.

Ante omnia monendum; injuriam quamvis atrocem, ab altero nobis illatam [non obstare, quo] [nihilo tamen] minus, adversus eundem colenda sit benevolentia: quinetiam ejusdem foelicitas expetenda est, quantum patitur hominum meliorum, omniumque communis utilitas. Quam haec patitur clementiam, erga vel pessimos, boni cujusque sensus comprobabit. Intentatâ igitur, aut illatâ injuriâ, ad eam avertendam, damnive pensationem, cautionemque in posterum consequendam, cuncta leniora prius tentanda. Neque omne jus suum amittit hostis quamvis injustus; neque contra eum datur licentia infinita; sed ea sola, quae vel injuriae repellendae, vel damno sarciendo, vel melioribus in posterum protegendis est necessaria. Quae horum nulli commodè inservit saevitia, turpis est et detestanda{: quum sine necessitate, hominibus quibusdam gravia invehat mala, caeteris inutilia, et saepe exemplo cunctis nocitura}.

VI. {Belli} in libertate naturali {suscipiendi} causa justa, est juris perfecti quaevis violatio. Nullum enim erit jus tutum, nulla vitae securitas, nisi contra injurias inferentem ad vim confugere liceat, ne quis injurias a se illatas impunè ferat. Levioribus injuriis nobis saepius illatis maximae collabentur opes: neque innocuis tolerabilis foret vitae conditio, improborum petulantiae inultae semper obnoxia. Injurias leviores ferendas suadebit humanitas, si modo damna reparari possint, et a viris caetera probis, per brevem iram, cujus mox eos poenitebit, inferantur: hanc tamen patientiam, ab altero nemo suo jure postulare poterit. Quae rariores et insolitae sint bellorum causae haud improbandae, nondum {aut} illatâ aut intentatâ injuriâ,* alias docebitur.

Ubi igitur violatum est jus, sive rebus nostris ereptis aut laesis, sive quae nostro petimus jure denegatis; aut ubi vicino cuivis par sit injuria; licet, immo saepe honestum est, eos quoscunque, qui juri nostro, aut vicini cujusvis, tuendo aut vindicando se opponunt, per vim cogere, ut ab injuriis desistant, nobisque et vicinis quae debentur, praestent. Res in specie debitas per vim occupare licet: aut si harum non sit copia, res quaslibet hostiles, quae iis omnibus quae debentur praestandis sufficient. In jure nostro aestimando, labores omnes et damna, quibus causam dederat injuria hostilis, sunt computanda. Immo poenae nomine, aut cautionis de non laedendo, res hostiles jure occupantur, quantum arbitro prudenti necessarium videbitur.

In statu quidem civili ea injuria sola, a cive qui in jus vocari potest, intentata, vi privata recte propulsatur, quae damnum minitatur irreparabile. Aliarum depulsionem, damnique pensationem, tutius magistratui permittimus. Quae nullo ejusdem auxilio praecaveri possunt aut reparari, illas vi omni necessaria aut commoda jure propulsamus. Si quis etiam [civium] [jure civis], civilem exuerit, conditionem, aut ita occultè injurias inferat, ut vix in jus vocari possit; contra eum* vigent omnia quae in libertate jura: quales sunt praedones furesque nocturni. Contra alios cives, juris vindicatio judicibus permittenda.

VII. Terminus a quo {in libertate} inchoanda est juris violenta defensio aut vindicatio, est, ubi alter vel denuntiatione, vel actione hostili, aliove indicio certo, nosmetipsos, aliumve innocuum laedendi consilium declaraverit, nec monitus desistat. Neque enim primus ictus est excipiendus; quippe qui lethalis esse potest: neque expectandum donec inferatur injuria, quae forté reparari nequiret; cujusve illatae pensationem infoelicius exegeris, quam nondum illatam propuleris. Injurias igitur tardius molientem maturè opprimere licebit.

In statu civili, vim cum graviore aliorum periculo conjunctam, haud recte prius adhibemus, quam aggressor nos ad eas redegerit angustias, ut neque sine periculo fugere liceat, neque a civibus, aut magistratibus auxilii sit copia.

VIII. Terminus sive finis, ultra quem in statu libero non recte producitur bellum, hic est; quum aggressor, aut injuriae auctor, vel poenitentia ultro permotus, vel vi coactus, a laedendo abstinuerit, omnisque damni a se dati pensationem, cautionemque in posterum, ad viri probi arbitrium, obtulerit. Haec si pertinaciter detrectaverit, per vim jure extorquentur. Quin et humani generis interest, ut ei qui atrocius sine ulla juris specie deliquerit, aliisque exemplo suo injuriarum et scelerum auctor fuerit, ejusmodi supplicia irrogentur, quibus non solum ipse, sed et alii omnes ab ejusmodi delictis deterreantur.

Quae causae ostendunt poenas in vita civili jure irrogari, eaedem omnes statui libero conveniunt: quamvis in eo neque adeo facilè irrogari, aut prudenter temperari possint. Neque vel poenarum causae, easve expetendi rationes, imperium civile exigunt in eo qui irrogat, neque ut is qui punitur imperio sit subditus.

In statu civili, periculo praesente depulso, non producendum est bellum. Damni enim pensatio, omnisque in posterum cautio, in judiciis, non hominum infensorum vi, est exigenda. Omnis quae jure adhibetur vis, vel jus nostrum tuendum, vel utilitatem aliquam communem, spectare debet. Quae horum neutrum spectat, quaeque cum odio et malevolentia est conjuncta, ea est vindicta, quae et lege naturali damnatur et Christiana.

Quum porro jura nostra non solum rem aliquam habendam, quam recte vi defendimus, verum et quaedam ab aliis consequenda spectent; in libertate, quae ab aliis jure sed frustra flagitavimus, per vim vindicare aut persequi licet. In vita civili {contra}, ea vindicatio omnis, actione intentata, sive de debito, sive de damno, etiam infecto, magistratuum prudentiae et judiciis est permittenda. De jure nostro in statu libero persequendo, {ubi} de belli causis agebatur [agentes] satis {ante} diximus.

IX. Hinc etiam [Ex dictis] patet, condicta privatorum certamina, quae nunc duella vocantur, ubi provocans et provocatus se ultro in loco sistunt condicto, extrema omnia invicem inferre parati, nulla {satis probabili} juris specie, vel inter homines liberos, vel cives, defendi posse. Juris nostri defendendi aut persequendi modum longe commodiorem, ostendet recta ratio; ut nempè vel arbitris compromisso <constitutis> permittatur litem dirimere; vel, ubi hoc alter detrectaverit, ut cum eorum auxiliis, quos nobis causae nostrae aequitas, aut rei communis cura, socios adjunxerit, bello aperto jus nostrum persequamur. Quod ad opprobria attinet [verbaque contumeliosa] [& calumnias], {et falsa crimina;} ea per duellum refellere, et ineptissimum est, et saepe saevissimum. Quum caeca omnino sit martis hujusmodi alea; et poena saepe major quam delictum. Si quis alterius famam falsis laeserit criminibus, aut etiam arcana ejus vitia inhumaniter divulgando, nullo hoc exigente officio: in statu libero, quo dignus est supplicium, ad viri prudentis arbitrium, ei est irrogandum; qua in re ab humanioribus vicinis auxilia petenda. Si quis in eo statu, nullâ injuria lacessitus, animum erga nos declaraverit hostilem, is quidem tutissima {potius} ratione improvisò videretur [est] opprimendus; aut, quantum exigit nostra aliorumque incolumitas, poenis {palàm} coercendus. Neque vel in vita civili, si hostilem civis contra me ostendat animum; hominum fugere congressus, aut omissis officiis quae sunt foris peragenda, intra aedes me continere teneor, nisi quatenus humanitas, aut salutis meae cura, id moneat. Atque si quis in me versantem in rebus licitis, injuste impetum fecerit; recte me cum istius caede defendero. Immo, procaces istiusmodi et petulantes occidere, officium est hominum vitae amicissimum. Haec omnia sine condicto certamine fieri possunt.

Sin autem tanta rectores civitatum ceperit rei maximae incuria, ut ad civium famam, contra opprobria aut falsa crimina, defendendam, nullae sint idoneae leges, nulla judicia; atque si invaluerit mos, a barbaris et superstitiosis deductus seculis, ut infamis, novisque semper injuriis dignus habeatur, iisque sit obnoxius, qui propter opprobria quaedam [aut maledicta in se conjecta] [accepta], auctorem ad certamen condictum non provocaverit, aut ab altero qui se laesum putat provocatus, certamen detrectaverit: Certaminum ejusmodi crimen, in civitatis rectores praecipuè est conferendum; quamvis non prorsus immunes sint ipsi qui decertant; is praecipuè qui alterum provocavit. Alia enim plerumque ratione vir bonus famam tueri, et fortitudinem {etiam} ostendere poterit, [si qua aut bellum publicum ingruerit, aut] [ubi scil.] alter ipsum per vim aggressus fuerit.

Unica forte de causa* justum esse potest, ab altera saltem parte, certamen sponte susceptum; ubi scil. hostis publicus potentior, προμαχοῦ cujusdam virtute fidens, foedus de pace conditionibus aequis reducenda, ea solum lege, nobiscum inire velit, si hic a nostrae gentis πρόμαχῳ in certamine victus fuerit. Res quidem graviores, quae solae bellorum justae sunt causae, duelli istiusmodi aleae committere dirimendas, saevum est et stolidum: quippe quae per arbitros melius dirimi poterant. Si vero hostis potentior in istiusmodi praelii eventum controversiam conjicere, neque eam leniore ratione dirimere velit; {is} maxime laudandus, qui ad majorem innocentium stragem praecavendam, patriam suo periculo defendere ea ratione conatur, quae spem ostendit maxime probabilem.

CAPUT XVI

De Jure extraordinario ex Necessitate, omniumque Jure communi.

I. Officia ferè omnia sensu proximè, cuique monstrari et commendari, saepius jam dictum: inter varias item honesti species, naturalem esse ordinem; aliasque, quamvis per se pulchras, aliis pulchrioribus, et ad communem utilitatem momentum majus afferentibus, in contentione cedere: honestique praecipuam venustatem, in iis animi affectionibus et consiliis, quae maximae omnium utilitati inserviunt, elucere. Hinc efficitur, omnia privatorum jura, omnesque leges speciales, majori plurium utilitati, aut omnium communi, posthabendas. Quam vis igitur rationis {rectae} dictata, leges speciales appellatae, quasque libero quovis tempore migrare turpissimum, officia viro bono fere semper digna jubeant; tempore tamen mutato, nonnunquam commutatur officium; casusque quidam rariores, in ipsis legibus excepti intelliguntur.

Non igitur, premente necessitate, violandae leges naturales, aut iniqua et improba facienda. Immo qui exceptione utitur legitima, sibique concessa, aut legi paret sanctiori quae minus sanctae aliquid derogat, is eo ipso legi paret. Legum aut socialium ea sanctissima, quae singulorum, aut pauciorum saluti et utilitati, omnium communem anteponit.

II. Quum vero hominis cujusque probi sensus, legum specialium vim et majestatem conservandam moneat; ab iis levi de causa minimè discedendum: neque levis est necessitas quae iis quicquam derogare [putanda est] [debet]. Non solum igitur, quae incommoda ex iis servatis continuò sequerentur, quaeque commoda praesentia ab iisdem deflectere suadeant, cautissimè circumspiciendum; verum praecipuè, sintne quaedam incommoda graviora, ex ea in causis similibus licentia omnibus permissa, <forent> in posterum metuenda. Ponamus, exempli gratia, aliquid quod latius pateat: quum tanta sit fidei et veritatis, sive in sermone, sive in commerciis rebusque contractis, religiosè observatae utilitas; et tanta pariter, ex conservato dominii jure, liberâque rerum suarum possessione et administratione cuique permissâ, oriatur vitae securitas et mutua fiducia; oportet gravissimae sint causae, ingentia mala avertenda, aut bona consequenda, quae justitiae regulis hisce quicquam derogabunt. Neque ad causas leviores extendi debet necessitatis favor: {etenim} prospicienda {etiam} graviora longê incommoda, quamvis remota, quae ex earum legum auctoritate de causa quavis leviore imminuta, sunt tandem nascitura. Excipiendi igitur casus tantùm gravissimi, ubi mala his omnibus incommodis graviora sunt avertenda; quibus casibus, qui leviores et magis consuetos annumeraret, improbus planè sit oportet et sceleratus.

Frustra dixeris, nullius utilitatis causâ facienda turpia et inhonesta. Nemo negat. Sed quaerimus, num casu quodam rariore, haec turpia sint et inhonesta? [Neque deliberandum,] [Non] an propter utilitatem deserenda sit honestas; sed, an non magnam utilitatem honestas nonnunquam sequatur? Neque magis attinet dicere, legi divinae semper adhaerendum; caetera, {rerum} eventus nempe, casusque futuros, judicii nostri non esse, eaque Deo permittenda. Haec {Philosophi} quidam minime mali, sed non satis acuti. Quaerimus enim, an in ipsa Dei lege hi casus excipiantur? et numnam exceptiones, eadem ratione, qua ipsae leges innotescant? Si nostri judicii non sint rerum eventus; neque sunt ipsae leges; quippe quas rerum eventus vitae hominum amicos aut inimicos prospiciendo indagamus. Primos enim animi impetus quosque, non esse solos vitae duces, inter omnes constat.

Hoc {quidèm} necessitatis obtentu, <forte> abutentur homines improbi, utilitati inhiantes, aut voluptatibus unicè dediti: non tamen sine ea morum pravitate et nequitia, quae nulla legum religione contineri posset. Homines itidem iracundi, ultionisque cupidiores, omni de violenta sui defensione doctrina abutentur. Non tamen idcirco vituperanda est omnis violenta sui defensio; neque magis vituperanda {igitur} omnis, a legum{, quibus plerumque parendum,} normâ, {in casibus rarioribus} declinatio. Temporibus saepius cedunt dominii privati jura: re alienâ, domino inconsulto, aut invito, uti licet, vel abuti, quum id exigit plurium conservatio; ut in jacturis faciendis, aedibusque incendii sistendi causa diruendis. Temporibus etiam nonnunquam cedunt jura sanctiora. Civibus fortissimis rectè imperatur ut, ad patriam tutandam, certae morti se objiciant. Ponte dejecto, aut portâ clausâ, quibus plerumque defendendi sunt omnes cives, hosti vel saevissimo objiciendi cives hectoridae. Splendido reique Romanae salutari mendacio nobilis est rex Hostilius. At plurimas habet lubrica haec doctrina cautiones.

III. {1.} In legibus duabus primariis de Deo colendo, et communi omnium utilitate promovenda, nullae sunt exceptiones. Immo quae in legibus specialibus valent exceptiones, in hac altera generali fundantur. Dei quidem cultus externus, nulli certo tempori necessariò alligatur.

2. Quo honestius est cujusque ingenium, eo minus ad exceptiones in leviore quavis causa sua admittendas, aut necessitatis veniam sibi arrogandam, erit proclivis.

3. Omnium quae ex juris hujusmodi insoliti usu, sive consecutione naturali, sive ex hominum pravitate et temeritate nascuntur, ratio habenda. Non tamen ut hominibus denegentur omnia jura, quorum speciem fallacem opponent improbi. Verum haec ipsa mala, ab hominum improbitate metuenda, ad calculos sunt vocanda: causisque tantum gravissimis exceptiones dandae; quibus, in rebus levioribus abutetur nemo, nisi ea sit pravitate et nequitia, ut legem quamvis notissimam violaturus esset.

4. Quo sanctior, vitaeque hominum utilior est lex, eo graviores oportet esse causas, ob quas danda exceptio.

5. Causae quae ex aliorum utilitate, aut omnium {communi} petuntur, iis quas quisquam ex sua aut suorum utilitate petit, longe sunt honestiores. De sua utilitate suoque jure aliquid remittere, viro bono saepe licet, saepe honestum est: communem vero utilitatem deserere non licet. “Temporibus igitur prudenter parendum.”

6. Nulla necessitas tanta est, ut cuivis, mala sibi imminentia, in alios immeritos conjicere, iisve avertendis, alios paribus aut gravioribus malis implicare liceat: huic enim adversatur utilitas communis.

7. Quaecunque damna, ad mala graviora a nobis nostrisque avertenda, in alios non consentientes conjicimus [damus], ea omnia praestare sanctissimè tenemur. Juri huic {mala nostra graviora aliorum levioribus redimendi} in libertate, extra ordinem singulis competenti, respondet in vita civili, imperii jus eminens; de quo aliàs.

IV. Ex communi hominum cognatione et caritate, jura quaedam communia nascuntur, quae non unius aut paucorum, sed omnium communi utilitati inserviunt [prospiciunt]: haec igitur, occasione datâ, cuique tuenda sunt et persequenda. {Ante} juris publici [explicationem haec ideo exponenda] [explicationi, horum explicatio ideo praemittenda], quod haec in libertate, ante civitates constitutas, {aequè} vigeant. Eorum pauca ponemus exempla quae latius pateant.

1. Cuique, occasione oblata, totique adeò humano generi, jus est prohibendi ne quisquam, sine justa causa e vita excedens, officia, humano generi, ejusve parti cuivis, debita defugiat. Prohibendum igitur [item], ne quis se ipse interimat; aut corpus mutilando vitae muneribus ineptum reddat.

2. Jus {omnium commune} est, perniciosos pessimique exempli mores coercendi [prohibendi], quamvis nemo quisquam, prae aliis, iis laedatur. Coercenda venus naturae repugnans et nefanda; partuum etiam abactiones, artesque omnes humano generi inimicae.

3. Impediendum {item}, ne quis res suas, quae vitae hominum plurimum prodesse possunt maligno perdat animo, aut inutiles perire sinat.

4. Omnibus et singulis jus est, injuriam alii cuivis inferendam propulsandi, illatamque vindicandi: poenas item in eos qui injuriam intentarunt irrogandi, quarum terrore isti, caeterique omnes, ad injurias tardiores reddantur.

5. Humano generi jus est prohibendi, ne, qui arcanum aliquod hominibus salutare invenerit, ejus notitiam secum interire sinat; eumque vel poenâ proposita cogendi, ut aequis legibus id cum aliis communicet, cunctisque quibus sit opus ejusdem usum impertiat.

6. Hoc etiam abs quovis hominum, cui vires suppetunt, jure exigit humanum genus, nisi ipsi suppetat etiam rerum copia; ne se ignaviae dedat, liberalium et munificorum eleemosynam, iis qui se alere nequeunt, in suos usus iniquè praerepturus. Ad victum et amictum, arte aliqua licita, aut laboribus, parandum, istiusmodi fuci cogendi.

Perfecta videntur haec {quae diximus} jura, quae humano generi tanquam populo aut universitati competunt. Alia sunt imperfecta; quibus quae respondent officia, pudori cujusque et honestati permittenda; quae satis intelligi poterunt, ex iis quae de virtutibus diximus.*

CAPUT XVII

De Juris <abolitione sive> interitu. De Litibus in Libertate dirimendis, et Interpretatione.

I. Tribus modis tolluntur obligationes: solutione illius quod debebatur; cessione in debitoris gratiam, idque vel gratis, vel ex causa onerosa; et conditionis defectu.

Rectè solvit vel ipse debitor, vel alius quilibet ipsius mandato, ipsiusve nomine, ita ut ipsius manifestè intersit, dummodo loco et tempore constituto fiat. Ubi {quidem} debitoris non interest; creditor alteri cuiquam, fortè inhumano, solvere volenti, actionem suam adversus debitorem cedere neutiquam tenetur. Haec tenenda [obtinent] ubi vel res certa, vel pecunia numeranda, vel opera quaevis vulgaris debebatur: quippe in quibus creditoris haud interest quis solvat. In iis autem, quae honoris causa praestantur operis, aut in quibus ingenii spectatur elegantia, secus se res habet.

In rebus item fungibilibus, iisve quarum pretia ad certam rei istiusmodi mensuram rediguntur, si [quidem utriusque] [modo] solutionis dies adest aut praeteriit, compensatio admittenda, ubi ad aequalem summam duo sibi mutuo creditores sunt{: immo pro concurrentis summae ratione, ex majore deducendum; ut tantum id quod reliquum est deberi censeatur}.

2. Ad cessiones pertinent transactiones omnes, et obligationes quibus lites tolluntur: delegationes item, ubi vice sua debitor alium dat reum creditori consentienti, aut cui is jusserit: Condonationes etiam expressae vel tacitae; acceptilationes itidem; dissensus que mutuus.

3. Ob conditionis defectum, tollitur obligatio alterius partis perfidiâ; si modo pactum irritum fieri mallet altera, quam perfidum cogere ut promissis maneat. Mutato item statu, quae in eo fundata erat obligatio tollitur. Tempore dein exacto [elapso], dissolvuntur obligationes ad certum temporis terminum constitutae. Morte denique solvuntur obligationes, quae certos quosdam homines aut personas solùm respicientes, neque ad haeredes erant transmittendae, neque adversus haeredes valiturae. De quibus omnibus ex rei natura, aut ipso contractu, facilè constabit.

II. In libertate lites amica litigantium disceptatione optime dirimuntur; amicorum deinde communium, aut vicinorum officiis; puro denique sive absoluto compromisso, quo res viri probati arbitrio permittitur; idque vel secundum partium jura perfecta; vel ex aequo et bono, ut inter bonos benè agier.1 Hac posteriore via vir bonus suas cum vicinis controversias dirimi volet.

Viri cordati, nulla necessitudine arctiore contendentium alterutri devincti, quibusque nihil lucri accessurum est, quoquo modo lis dirimatur, arbitri eligendi. Qui, quum nulla ipsorum utilitate, neque gratiâ aut odio, ab aequo et bono abripiantur, quamvis ipsis contendentibus neque prudentiores sint neque aequiores, facilius tamen quae vera et aequa perspicere poterunt. Eorum arbitrio litigantibus standum, nisi doli {fortè} comperta sint indicia; pactum nempe aliquod de lite in alterutrius gratiam dirimendâ; aut adeo manifesta arbitrii iniquitas, ut dolum plane prodat: qualis arbitrii Romani inter Nolanos et Neapolitanos.{* } Levior enim iniquitas [si quae existat] [quaeque], probabili juris specie sussulta, compromissi obligationem neutiquam solvit.

Quod si arbitri neque ex litigantium [partium] confessione, syngraphis, aliisve istiusmodi documentis, verum eruere valeant; citandi testes, et jurisjurandi religione astringendi. De testibus primo videndum Cassianum illud, cui bono; et duo minimùm exigendi. Quamvis enim pro testium numero non augeatur fides, uniusque probi et spectati multum valeat testimonium; unus tamen, modo malitiosus, versutus, animique fidens, narrationem falsam ita callidè contexere poterit, ut nulla judicis arbitrive solertia adduci possit, ut secum discrepet, dolumque prodat. Duo vero aut plures, de iis omnibus rei judicandae adjunctis, quae neminem qui interfuit latere solent, (qualium ingens judici solertiori occurret numerus,) seorsum interrogati, si vel contraria plura testentur; vel eadem omnia aut recordari, aut oblivisci, prae se ferant; manifesta dabunt fraudis fallaciaeque indicia.

III. In vera promissorum, contractuum, testamentorum, legumque scriptarum sententia eruenda, interpretandi regulis opus est, ex arte grammatica, aut critica praecipuè depromendis.

Imprimis monendum; qui paciscentis speciem prae se ferens, ea dedit signa, quae dare solent qui quicquam promittunt, eum ad id praestandum teneri, quamvis alia secretò secum tunc temporis agitantem. Neque aliter ulla esset commerciorum fides.

2. Verborum popularium et usitatorum ea est significatio quam usus confirmat, omissis causis aut vocum originibus; nisi adsint insuetae significationis [acceptionis] indicia.

3. Artium vocabula et nomina signata, ex peritorum definitionibus interpretanda.

4. Ubi orationis, aut scripti ejusdem, partes diversae sibi invicem lucem praeferre possunt, obscuriora [et dubia perspicuis aperienda] [per magis perspicua sunt explicanda].

5. Ubi absurdi aliquid aut secum pugnantis, verba sensu simplici et figura nudato [continere videntur] [continerent], [neutiquam verò si figurata habeantur] [quod tamen tolleretur, si figurat haberentur]: figurata omnino habenda.

6. In scripto istiusmodi, cujus partes priores nullum jus transferunt, in illum qui non et posterioribus consenserit, “posteriora prioribus derogant”: quod in testamentis, pactisque, quae cum eodem contrahuntur, obtinetur.

7. Ex materia, adjunctis, effectibus, et consequentibus, ad veram verborum sententiam dijudicandam indicia promuntur. Verus enim est sensus qui cum materia et adjunctis convenit, quique nihil absurdi secum trahit.

8. Ex paciscentium fine aut scopo cognito, atque ex legum ratione unicâ aut integra, optima petuntur ad pacta legesque interpretandas adjumenta [criteria].

9. Perinde etiam ut est materia favorabilis aut odiosa, porrigitur vel coarctatur verborum interpretatio.

IV. Ubi vero contendentium alter, aut uterque, suis fretus viribus, aut adversarii apud vicinos gratiam, aut astutiam metuens malitiosam, litem arbitris dirimendam permittere recusat; non aliud restat perfugium, quam ut jura sua [uterque cum amicorum auxilio] [quisque] per vim tueatur aut persequatur. Unde crebra in libertatis statu oriri bella necesse est, cum magno vicinorum incommodo et periculo saepe conjuncta. Quae ut praecaverentur mala, [utque] [hominum coetus] multi sub prudentiorum imperio, ad lites dirimendas, et exterorum vim ingruentem efficacius repellendam conjungerentur, credibile est homines ad civitates et imperia civilia constituenda confugisse.

[* ]{Hac de quaestione totâ legantur Cumberlandi prolegomena, et caput I. libri De lege naturae, contra Hobbesium.}

[* ]{Illae, ratione materiae, necessariae dicuntur leges; hae non necessariae.}

[1. ]Neither a new chapter, nor a new paragraph in 1742 edition.

[2. ]Here was the beginning of chapter II—with the same title—in 1742 edition.

[* ]{Lib. I. Cap. 1, 12. et Cap. praecedente Lib. II.}

[1. ]A new paragraph in 1742 edition.

[* ]Vid. Grot. de J. B. et P. I. 2. 1.

[2. ]Cicero, De officiis 1.42.

[3. ]Cicero, De officiis 1.45.

[4. ]Cicero, De officiis 1.47.

[1. ](1742 edn. more correct.)

[* ]Matth. 15.5. Mark 7.11.

[* ]Vid. Grot. de J. B. et P. l. III. 1. 8.

[* ]{Lib. II. Cap. 16.}

[1. ](In 1742 edn. there are two arts. III.)

[1. ]In 1742 edn. this is a new paragraph.

[* ]{Cap. VII.4. hujus libri.}

[* ]{Vid. Carmichael. supplem. IV. ad Puffendorfium De officio Hominis et Civis p. 281, ejusque annotationes ad lib. II. cap. 4.}

[* ]Exod. XXI.28–30. Institut. IV.t.8.9.

[* ]{Vid. Epist. ad Roman. XIII.I. &c. et ad Hebraeos. XI.32, 33, 34. I. Petri II.13, 14.}

[* ]Vid. Lib. III.9.2.

[* ]Exod. XXII.2, 3. Leg. XII. Tab.

[* ]Grot. de J. B. III.20.43.

[* ]{Vid. Lib. I. Cap. III et V.}

[1. ]Legal form used, e.g., by Cicero (De officiis 3.61.9 and 12, 3.70.3).

[* ]{Cic. de offic. I. 10.}