Home

The Complete Works of Venerable Bede, in the original Latin, collated with the Manuscripts, and various printed editions, and accompanied by a new English translation of the Historical Works, and a Life of the Author. By the Rev. J.A. Giles (London: Whittaker and Co., 1843). * 8 vols.

Author: Saint Bede
Translator: Rev. J.A. Giles

Part of: The Complete Works of Venerable Bede, 8 vols.

About Liberty Fund:

Liberty Fund, Inc. is a private, educational foundation established to encourage the study of the ideal of a society of free and responsible individuals.

Copyright information:

The text is in the public domain.

Fair use statement:

This material is put online to further the educational goals of Liberty Fund, Inc. Unless otherwise stated in the Copyright Information section above, this material may be used freely for educational and academic purposes. It may not be used in any way for profit.

HISTORIA ECCLESIASTICA GENTIS ANGLORUM.

LIBER TERTIUS.

CAP. I.—

UT PRIMI SUCCESSORES EDWINI REGIS ET FIDEM SUÆ GENTIS PRODIDERUNT, ET REGNUM PORRO OSWALDUS CHRISTIANISSIMUS REX UTRUMQUE RESTAURAVIT.

At interfecto in pugna Edwino, suscepit pro illo regnum Deirorum, (de qua provincia ille generis prosapiam et primordia regni habuerat,) filius patrui ejus Elfrici, vocabulo Osricus, qui, ad prædicationem Paulini, fidei erat sacramentis imbutus. Porro regnum Berniciorum, (nam in has duas provincias gens Northanhumbrorum antiquitus divisa erat,) suscepit filius Ethelfridi, qui de illa provincia generis et regni originem duxerat, nomine Eanfridus. Siquidem tempore toto, quo regnavit Edwinus, filii præfati Regis Ethelfridi, qui ante eum regnaverat, cum magna nobilium juventute apud Scotos sive Pictos exsulabant, ibique ad doctrinam Scotorum catechizati et baptismatis sunt gratia recreati. Qui ut, mortuo rege inimico, patriam sunt redire permissi, accepit primus eorum, quem diximus, Eanfridus, regnum Berniciorum. Uterque rex, ut terreni regni infulas sortitus est, sacramenta regni cœlestis, quibus initiatus erat, anathematizando prodidit; ac se priscis idololatriæ sordibus polluendum perdendumque restituit.

Nec mora, utrumque rex Britonum Cadwalla impia manu, sed justa ultione, peremit. Et primo quidem proxima æstate Osricum, dum se in oppido municipio temerarie obsedisset, erumpens subito cum suis omnibus imparatum cum toto exercitu delevit. Dein cum anno integro provincias Northanhumbrorum non ut rex victor possideret, sed quasi tyrannus sæviens disperderet ac tragica cæde dilaceraret, tandem Eanfridum inconsulte ad se cum duodecim lectis militibus, postulandæ pacis gratia, venientem, simili sorte damnavit. Infaustus ille annus et omnibus bonis exosus usque hodie permanet, tam propter apostasiam regum Anglorum, qua se fidei sacramentis exuerant, quam propter vesanam Britonici regis tyrannidem. Unde cunctis placuit regum tempora computantibus, ut, ablata de medio regum perfidorum memoria, idem annus sequentis regis, id est, Oswaldi, viri Deo dilecti, regno assignaretur; quo, post occisionem fratris Eanfridi, superveniente cum parvo exercitu, sed fide Christi munito, infandus Britonum dux cum immensis illis copiis, quibus nihil resistere posse jactabat, interemtus est, in loco, qui lingua Anglorum Denisesburna, id est Rivus Denisi, vocatur.

CAP. II.—

UT DE LIGNO CRUCIS, QUOD IDEM REX CONTRA BARBAROS PUGNATURUS EREXERAT, INTER INNUMERA SANITATUM MIRACULA, QUIDAM A DOLENTIS BRACHII SIT LANGUORE CURATUS.

Ostenditur autem usque hodie et in magna veneratione habetur locus ille, ubi venturus ad hanc pugnam Oswaldus signum sanctæ crucis erexit, ac flexis genibus Dominum deprecatus est, ut in tanta rerum necessitate suis cultoribus cœlesti succurreret auxilio. Denique fertur, quia facta citato opere cruce, ac fovea præparata, in qua statui deberet, ipse fide fervens hanc arripuerit, ac foveæ imposuerit, atque utraque manu erectam tenuerit, donec aggesto a militibus pulvere, terræ figeretur. Et hoc facto, elata in altum voce, cuncto exercitui proclamaverit, “Flectamus omnes genua, et Dominum omnipotentem vivum ac verum in commune deprecemur, uti nos ab hoste superbo ac feroce sua miseratione defendat; scit enim Ipse quia justa pro salute gentis nostræ bella suscepimus.” Fecerunt omnes ut jusserat; sic incipiente diluculo in hostem progressi juxta meritum suæ fidei victoria potiti sunt. In cujus loco orationis innumeræ virtutes sanitatum noscuntur esse patratæ, ad indicium videlicet ac memoriam fidei regis; nam et usque hodie multi de ipso ligno sacrosanctæ crucis astulas excidere solent, quas cum in aquas miserint eisque languentes homines aut pecudes potaverint sive asperserint, mox sanitati restituuntur.

Vocatur locus ille lingua Anglorum Hefenfeld, quod dici potest Latine “Cœlestis Campus,” quod certo utique præsagio futurorum antiquitus nomen accepit; significans nimirum quod ibidem cœleste erigendum tropæum, cœlestis inchoanda victoria, cœlestia usque hodie forent miracula celebranda. Est autem locus ille juxta murum, ad aquilonem, quo Romani quondam ob arcendos barbarorum impetus, totam a mari ad mare præcinxere Britanniam, ut supra docuimus. In quo videlicet loco consuetudinem multo jam tempore fecerant fratres Hagulstadensis ecclesiæ, quæ non longe abest, advenientes omni anno, pridie quam postea idem Rex Oswaldus occisus est, vigilias pro salute animæ ejus facere, plurimaque psalmorum laude celebrata, victimam pro eo mane sacræ oblationis offerre. Qui etiam, crescente bona consuetudine, nuper ibidem ecclesia constructa atque dedicata, sacratiorem et cunctis honorabiliorem locum omnibus fecere. Nec immerito, quia nullum, ut comperimus, fidei Christianæ signum, nulla ecclesia, nullum altare in tota Berniciorum gente erectum est, priusquam hoc sacræ crucis vexillum novus militiæ ductor, dictante fidei devotione, contra hostem immanissimum pugnaturus statueret.

Nec ab re est unum e pluribus, quæ ad hanc crucem patrata sunt, virtutis miraculum narrare. Quidam de fratribus Hagulstadensis ecclesiæ, nomine Bothelmus, qui nunc usque superest, ante paucos annos dum incautius forte noctu in glacie incederet, repente corruens brachium contrivit, ac gravissima fracturæ ipsius cœpit molestia fatigari; ita ut ne ad os quidem adducere ipsum brachium ullatenus, dolore arcente, valeret. Qui cum die quadam mane audiret unum de fratribus ad locum ejusdem sanctæ crucis ascendere disposuisse, rogavit, ut aliquam sibi partem de illo ligno venerabili rediens afferret, credere se dicens quia per hoc, donante Domino, salutem posset consequi. Fecit ille ut rogatus est, et reversus ad vesperam, sedentibus jam ad mensam fratribus, obtulit ei aliquid de veteri musco, quo superficies ligni erat obsita. Qui cum sedens ad mensam non haberet ad manum ubi oblatum sibi munus reponeret, misit hoc in sinum sibi; et dum iret cubitum, oblitus hoc alicubi deponere, permisit suo in sinu permanere. At medio noctis tempore, cum evigilaret, sensit nescio quid frigidi suo lateri adjacere, admotaque manu requirere quid esset, ita sanum brachium manumque reperit ac si nihil unquam tanti languoris habuisset.

CAP. III.—

UT IDEM REX, POSTULANS DE GENTE SCOTORUM ANTISTITEM, ACCEPERIT AIDANUM, EIDEMQUE IN INSULA LINDISFARNENSI SEDEM EPISCOPATUS DONAVERIT.

Idem ergo Oswaldus mox ubi regnum suscepit, desiderans totam, cui præesse cœpit, gentem fidei Christianæ gratia imbui, cujus experimenta permaxima in expugnandis barbaris jam ceperat, misit ad majores natu Scotorum, inter quos exsulans ipse baptismatis sacramenta, cum his, qui secum erant, militibus, consecutus erat; petens, ut sibi mitteretur antistes, cujus doctrina ac ministerio gens, quam regebat, Anglorum, Dominicæ fidei et dona disceret, et susciperet sacramenta. Neque aliquanto tardius, quod petiit, impetravit; accepit namque pontificem Aidanum, summæ mansuetudinis et pietatis ac moderaminis virum, habentemque zelum Dei, quamvis non plene secundum scientiam. Namque diem Paschæ Dominicum more suæ gentis, cujus sæpius mentionem fecimus, a quarta decima luna usque ad vicesimam observare solebat. Hoc etenim ordine septentrionalis Scotorum provincia et omnis natio Pictorum illo adhuc tempore Pascha Dominicum celebrabat, æstimans se in hac observatione sancti ac laude digni patris Anatolii scripta secutum; quod an verum sit, peritus quisque facillime cognoscit. Porro gentes Scotorum, quæ in australibus Hiberniæ insulæ partibus morabantur, jamdudum ad admonitionem apostolicæ sedis antistitis, Pascha canonico ritu observare didicerunt.

Venienti igitur ad se episcopo, rex locum sedis episcopalis in insula Lindisfarnensi, ubi ipse petebat, tribuit. Qui videlicet locus, accedente ac recedente rheumate, bis quotidie instar insulæ maris circumluitur undis, bis renudato littore contiguus terræ redditur; atque ejus admonitionibus humiliter ac libenter in omnibus auscultans ecclesiam Christi in regno suo multum diligenter ædificare ac dilatare curavit. Ubi pulcherrimo sæpe spectaculo contigit, ut, evangelizante antistite, qui Anglorum linguam perfecte non noverat, ipse rex suis ducibus ac ministris interpres verbi exsisteret cœlestis; quia nimirum tam longo exsilii sui tempore linguam Scotorum jam plene didicerat. Exin cœpere plures per dies de Scotorum regione venire Britanniam, atque illis Anglorum provinciis, quibus regnavit Rex Oswaldus, magna devotione verbum fidei prædicare et credentibus gratiam baptismi, quicunque sacerdotali erant gradu præditi, ministrare. Construebantur ergo ecclesiæ per loca, confluebant ad audiendum verbum Dei populi gaudentes, donabantur munere regio possessiones et territoria ad instituenda monasteria, imbuebantur præceptoribus Scotis parvuli Anglorum, una cum majoribus studiis et observatione disciplinæ regularis.

Nam monachi erant maxime, qui ad prædicandum venerant. Monachus ipse episcopus Aidanus, utpote de insula, quæ vocatur Hii, destinatus; cujus monasterium in cunctis pene septentrionalium Scotorum et omnium Pictorum monasteriis non parvo tempore arcem tenebat, regendisque eorum populis præerat. Quæ videlicet insula ad jus quidem Britanniæ pertinet, non magno ab ea freto discreta, sed donatione Pictorum, qui illas Britanniæ plagas incolunt, jamdudum monachis Scotorum tradita, eo quod, illis prædicantibus, fidem Christi perceperint.

CAP. IV.—

QUANDO GENS PICTORUM FIDEM CHRISTI PERCEPERIT.

SIQUIDEM anno incarnationis Dominicæ quingentesimo sexagesimo quinto, quo tempore gubernaculum Romani imperii post Justinianum Justinus minor accepit, venit de Hibernia presbyter et abbas habitu et vita monachi insignis, nomine Columba, Britanniam; prædicaturus verbum Dei provinciis septentrionalium Pictorum, hoc est, eis, quæ arduis atque horrentibus montium jugis ab australibus eorum sunt regionibus sequestratæ. Namque ipsi australes Picti, qui intra eosdem montes habent sedes, multo ante tempore, ut perhibent, relicto errore idololatriæ, fidem veritatis acceperant, prædicante eis verbum Ninia episcopo reverendissimo et sanctissimo viro, de natione Britonum, qui erat Romæ regulariter fidem et mysteria veritatis edoctus; cujus sedem episcopalem, (Sancti Martini episcopi nomine et ecclesia insignem, ubi ipse etiam corpore una cum pluribus sanctis requiescit,) jam nunc Anglorum gens obtinet. Qui locus, ad provinciam Berniciorum pertinens, vulgo vocatur “Ad Candidam Casam,” eo quod ibi ecclesiam de lapide, insolito Britonibus more, fecerit.

Venit autem Britanniam Columba, regnante Pictis Bridio filio Meilochon, rege potentissimo, nono anno regni ejus, gentemque illam verbo et exemplo ad fidem Christi convertit; unde et præfatam insulam ab eis in possessionem monasterii faciendi accepit. Neque enim magna est, sed quasi familiarum quinque, juxta æstimationem Anglorum; quam successores ejus usque hodie tenent, ubi et ipse sepultus est, cum esset annorum septuaginta septem, post annos circiter triginta et duos ex quo ipse Britanniam prædicaturus adiit. Fecerat autem, priusquam Britanniam veniret, monasterium nobile in Hibernia, quod a copia roborum “Dearmach” lingua Scotorum, hoc est, “Campus Roborum,” cognominatur. Ex quo utroque monasterio perplurima exinde monasteria per discipulos ejus et in Britannia et in Hibernia propagata sunt; in quibus omnibus idem monasterium insulanum, in quo ipse requiescit corpore, principatum tenet.

Habere autem solet ipsa insula rectorem semper abbatem presbyterum, cujus juri et omnis provincia, et ipsi etiam episcopi, ordine inusitato, debeant esse subjecti, juxta exemplum primi doctoris illius, qui non episcopus, sed presbyter, exstitit et monachus; de cujus vita et verbis nonnulla a discipulis ejus feruntur scripta haberi. Verum qualiscunque fuerit ipse, nos hoc de illo certum tenemus, quod reliquit successores magna continentia ac divino amore regularique institutione insignes. In tempore quidem summæ festivitatis dubios circulos sequentes, utpote quibus longe ultra orbem positis nemo synodalia Paschalis observantiæ decreta porrexerat; tantum ea, quæ in propheticis, evangelicis et apostolicis literis discere poterant, pietatis et castitatis opera diligenter observantes. Permansit autem hujusmodi observantia Paschalis apud eos tempore non pauco, hoc est, usque ad annum Dominicæ incarnationis septingentesimum decimum quintum, per annos centum quinquaginta.

At tuno, veniente ad eos reverendissimo et sanctissimo patre et sacerdote Egberto, de natione Anglorum, qui in Hibernia diutius exsulaverat pro Christo, eratque et doctissimus in Scripturis et longe vitæ perfectione eximius, correcti sunt per eum et ad verum canonicumque Paschæ diem translati; quem tamen et antea non semper in luna quarta decima cum Judæis, ut quidam rebantur, sed in die quidem Dominica, alia tamen quam decebat hebdomada, celebrabant. Sciebant enim, ut Christiani, resurrectionem Dominicam, quæ prima Sabbati facta est, prima Sabbati semper esse celebrandam; sed ut barbari et rustici, quando eadem prima Sabbati, ea quæ nunc Dominica dies cognominatur, veniret, minime didicerant. Verum quia gratia caritatis fervere non omiserunt, et hujus quoque rei notitiam ad perfectum percipere meruerunt, juxta promissum apostoli dicentis, [Phil. iii. 15,] Et si quid aliter sapitis, et hoc quoque vobis Deus revelabit. De quo plenius in sequentibus suo loco dicendum est.

CAP. V.—

DE VITA AIDANI EPISCOPI.

AB hac ergo insula, ab horum collegio monachorum, ad provinciam Anglorum instituendam in Christo, missus est Aidanus, accepto gradu episcopatus; quo tempore eidem monasterio Segenius abbas et presbyter præfuit. Unde, inter alia vivendi documenta, saluberrimum abstinentiæ vel continentiæ clericis exemplum reliquit; cujus doctrinam id maxime commendabat omnibus, quod non aliter quam vivebat cum suis ipse docebat. Nihil enim hujus mundi quærere, nil amare, curabat; cuncta, quæ sibi a regibus vel divitibus seculi donabantur, mox pauperibus, qui occurrerent, erogare gaudebat. Discurrere per cuncta et urbana et rustica loca, non equorum dorso, sed pedum incessu vectus, nisi si major forte necessitas compulisset, solebat; quatenus ubicunque aliquos vel divites vel pauperes incedens aspexisset, confestim ad hos divertens, vel ad fidei suscipiendæ sacramentum, si infideles essent, invitaret, vel si fideles, in ipsa eos fide confortaret, atque ad eleemosynas operumque bonorum exsecutionem et verbis excitaret et factis.

In tantum autem vita illius a nostri temporis segnitia distabat, ut omnes, qui cum eo incedebant, sive attonsi, seu laici, meditari deberent; id est, aut legendis Scripturis, aut psalmis discendis, operam dare. Hoc erat quotidianum opus illius et omnium, qui cum eo erant, fratrum, ubicunque locorum devenissent; et si forte evenisset, quod tamen raro evenit, ut ad regis convivium vocaretur, intrabat cum uno clerico, aut duobus, et ubi paululum reficiebatur, accelerabat ocius ad legendum cum suis, sive ad orandum, egredi. Cujus exemplis informati tempore illo religiosi quique viri ac feminæ consuetudinem fecerunt per totum annum, excepta remissione quinquagesimæ Paschalis, a quarta et sexta Sabbati jejunium ad nonam usque horam protelare. Nunquam divitibus honoris sive timoris gratia, si qua deliquissent, reticebat; sed aspera illos invectione corrigebat. Nullam potentibus seculi pecuniam, excepta solummodo esca, si quos hospitio suscepisset, unquam dare solebat, sed ea potius, quæ sibi a divitibus donaria pecuniarum largiebantur, vel in usus pauperum, ut diximus, dispergebat, vel ad redemtionem eorum, qui injuste fuerant venditi, dispensabat. Denique multos, quos, pretio dato, redemerat, redemtos postmodum suos discipulos fecit, atque ad sacerdotalem usque gradum erudiendo atque instituendo provexit.

Ferunt autem quia cum de provincia Scotorum Rex Oswaldus postulasset antistitem, qui sibi suæque genti verbum fidei ministraret, missus fuerit primo alius austerioris animi vir, qui cum aliquandiu genti Anglorum prædicans nihil proficeret, nec libenter a populo audiretur, redierit patriam, atque in conventu seniorum retulerit, quia nil prodesse docendo genti, ad quam missus erat, potuisset, eo quod essent homines indomabiles et duræ ac barbaræ mentis. At illi, ut perhibent, tractatum magnum in concilio, quid esset agendum, habere cœperunt; desiderantes quidem genti quam petebantur, saluti esse, sed de non recepto, quem miserant, prædicatore dolentes. Tunc ait Aidanus, nam et ipse concilio intererat, ad eum, de quo agebatur, sacerdotem, “Videtur mihi, frater, quia durior justo indoctis auditoribus fuisti, et non eis juxta apostolicam disciplinam primo lac doctrinæ mollioris porrexisti, donec paulatim enutriti verbo Dei ad capienda perfectiora, et ad facienda sublimiora Dei præcepta, sufficerent.” Quo audito, omnium, qui consedebant, ad ipsum ora et oculi conversi, diligenter quid diceret discutiebant, et ipsum esse dignum episcopatu, ipsum ad erudiendos incredulos et indoctos mitti debere, decernunt, qui gratia discretionis, quæ virtutum mater est, ante omnia probatur imbutus; sicque illum ordinantes ad prædicandum miserunt. Qui ubi tempus accepit, sicut prius moderamine discretionis, ita postmodum et ceteris virtutibus ornatus apparuit.

CAP. VI.—

DE RELIGIONE AC PIETATE MIRANDA OSWALDI REGIS.

Hujus igitur reverendissimi antistitis doctrina Rex Oswaldus cum ea, cui præerat, gente Anglorum institutus, non solum incognita progenitoribus suis regna cœlorum sperare didicit; sed et regna terrarum plus quam ulli majorum suorum, ab eodem uno omnipotente Deo, qui fecit cœlum et terram, consecutus est. Denique omnes nationes et provincias Britanniæ, quæ in quatuor linguas, id est, Britonum, Pictorum, Scotorum et Anglorum, divisæ sunt, in ditione accepit. Quo regni culmine sublimatus, nihilominus, quod mirum dictu est, pauperibus et peregrinis semper humilis, benignus et largus fuit.

Denique fertur quod tempore quodam, cum die sancto Paschæ cum præfato episcopo consedisset ad prandium, positusque esset in mensa coram eo discus argenteus regalibus epulis refertus, et jam jamque essent manus ad panem benedicendum missuri, intrasse subito ministrum ipsius, cui suscipiendorum inopum erat cura delegata, et indicasse regi quia multitudo pauperum undecunque adveniens maxima per plateas sederet, postulans aliquid eleemosynæ a rege; qui mox dapes sibimet appositas deferri pauperibus, et discum confringi, atque eisdem minutatim dividi, præcepit. Quo viso, pontifex, qui adsidebat, delectatus tali facto pietatis, apprehendit dexteram ejus, et ait, “Nunquam inveterascat hæc manus;” quod et ita juxta votum benedictionis ejus provenit. Nam cum, interfecto illo in pugna, manus cum brachio a cetero essent corpore resectæ, contigit ut hactenus incorruptæ perdurent. Denique in urbe regia, quæ a regina quondam vocabulo Bebba cognominatur, loculo inclusæ argenteo in ecclesia Sancti Petri servantur, ac digno a cunctis honore venerantur. Hujus industria regis Deirorum et Berniciorum provinciæ, quæ eatenus ab invicem discordabant, in unam sunt pacem et velut unum compaginatæ in populum. Erat autem nepos Edwini regis ex sorore Acha, dignumque fuit, ut tantus prædecessor talem haberet de sua consanguinitate et religionis heredem et regni.

CAP. VII.—

UT PROVINCIA OCCIDENTALIUM SAXONUM VERBUM DEI, PRÆDICANTE BIRINO, SUSCEPERIT; ET DE SUCCESSORIBUS EJUS AGILBERTO ET ELEUTHERIO.

Eo tempore gens Occidentalium Saxonum, qui antiquitus Gewissæ vocabantur, regnante Cynegilso, fidem Christi suscepit, prædicante illis verbum Birino episcopo, qui cum consilio Papæ Honorii venerat Britanniam; promittens quidem se, illo præsente, in intimis ultra Anglorum partibus, quo nullus doctor præcessisset, sanctæ fidei semina esse sparsurum. Unde et jussu ejusdem pontificis, per Asterium Genuensem episcopum, in episcopatus consecratus est gradum. Sed Britanniam perveniens, ac primum Gewissarum gentem ingrediens, cum omnes ibidem paganissimos inveniret, utilius esse ratus est ibi potius verbum prædicare, quam ultra progrediens eos, quibus prædicare deberet, inquirere.

Itaque evangelizante illo in præfata provincia, cum rex ipse catechizatus fonte baptismi cum sua gente ablueretur, contigit tunc temporis sanctissimum ac victoriosissimum regem Northanhumbrorum Oswaldum adfuisse, eumque de lavacro exeuntem suscepisse, ac pulcherrimo prorsus et Deo digno consortio, cujus erat filiam accepturus in conjugem, ipsum prius secunda generatione Deo dedicatum sibi accepit in filium. Donaverunt autem ambo reges eidem episcopo civitatem, quæ vocatur Dorcic, ad faciendam inibi sedem episcopalem; ubi, factis dedicatisque ecclesiis, multisque ad Dominum pio ejus labore populis advocatis, migravit ad Dominum, sepultusque est in eadem civitate, et post annos multos, Hedde episcopatum agente, translatus inde in Ventam civitatem, atque in ecclesia beatorum apostolorum Petri et Pauli positus est.

Defuncto autem et rege, successit in regnum filius ejus Coinwalch, qui et fidem et sacramenta regni cœlestis suscipere renuit, et non multo post etiam regni terrestris potentiam perdidit. Repudiata enim sorore Pendæ regis Merciorum, quam duxerat, aliam accepit uxorem; ideoque bello petitus ac regno privatus ab illo, secessit ad regem Orientalium Anglorum, cui nomen erat Anna, apud quem triennio exsulans fidem cognovit ac suscepit veritatis. Nam et ipse, apud quem exsulabat, rex erat vir bonus, et bona ac sancta sobole felix, ut in sequentibus docebimus.

Cum vero restitutus esset in regnum Coinwalch, venit in provinciam de Hibernia pontifex quidam, nomine Agilbertus, natione quidem Gallus, sed tunc legendarum gratia Scripturarum in Hibernia non parvo tempore demoratus, conjunxitque se regi, sponte ministerium prædicandi assumens; cujus eruditionem atque industriam videns rex rogavit eum, accepta ibi sede episcopali, suæ genti manere pontificem, qui precibus ejus annuens multis annis eidem genti sacerdotali jure præfuit. Tandem rex, qui Saxonum tantum linguam noverat, pertæsus barbaræ loquelæ, subintroduxit in provinciam alium suæ linguæ episcopum, vocabulo Wini, et ipsum in Gallia ordinatum; dividensque in duas parochias provinciam, huic in civitate Venta, quæ a gente Saxonum Vintancestir appellatur, sedem episcopalem tribuit; unde offensus graviter Agilbertus, quod hæc, ipso inconsulto, ageret rex, rediit Galliam, et accepto episcopatu Parisiacæ civitatis, ibidem senex ac plenus dierum obiit. Non multis autem annis post abscessum ejus a Britannia transactis, pulsus est Wini ab eodem rege de episcopatu; qui secedens ad regem Merciorum, vocabulo Wulfhere, emit pretio ab eodem sedem Londoniæ civitatis, ejusque episcopus usque ad vitæ suæ terminum mansit. Sicque provincia Occidentalium Saxonum tempore non pauco absque præsule fuit.

Quo etiam tempore rex præfatus ipsius gentis, gravissimis regni sui damnis sæpissime ab hostibus afflictus, tandem ad memoriam reduxit quod eum pridem perfidia regno depulerit, fides agnita Christi in regnum revocaverit; intellexitque quod etiam tunc destituta pontifice provincia recte pariter divino fuerit destituta præsidio. Misit ergo legatarios in Galliam ad Agilbertum, submissa illum satisfactione deprecans ad episcopatum suæ gentis redire. At ille se excusans, et eo venire non posse contestans, quia episcopatu propriæ civitatis ac parochiæ teneretur adstrictus, ne tamen obnixe petenti nil ferret auxilii misit pro se illo presbyterum Eleutherium, nepotem suum, qui ei, si vellet, ordinaretur episcopus; dicens quod ipse eum dignum esse episcopatu judicaret. Quo honorifice a populo et a rege suscepto, rogaverunt Theodorum, tunc archiepiscopum Dorovernensis ecclesiæ, ipsum sibi antistitem consecrari; qui consecratus in ipsa civitate multis annis episcopatum Gewissarum ex synodica sanctione solus sedulo moderamine gessit.

CAP. VIII.—

UT REX CANTUARIORUM EARCONBERTUS IDOLA DESTRUI PRÆCEPERIT; ET DE FILIA EJUS ERCONGOTA ET PROPINQUA ETHELBERGA, SACRATIS DEO VIRGINIBUS.

Anno Dominicæ incarnationis sexcentesimo quadragesimo, Eadbaldus rex Cantuariorum transiens ex hac vita Earconberto filio regni gubernacula reliquit; quæ ille suscepta viginti quatuor annis et aliquot mensibus nobilissime tenuit. Hic primus regum Anglorum in toto regno suo idola relinqui ac destrui, simul et jejunium quadraginta dierum observari, principali auctoritate præcepit. Quæ ne facile a quopiam posset contemni, in transgressores dignas et competentes punitiones proposuit. Cujus filia Earcongota, ut condigna parenti soboles, magnarum fuit virgo virtutum, indesinenter semper serviens Domino in monasterio, quod in regione Francorum constructum est ab abbatissa nobilissima, vocabulo Fara, in loco qui dicitur “In Brige.” Nam eo tempore, necdum multis in regione Anglorum monasteriis constructis, multi de Britannia, monachicæ conversationis gratia, Francorum vel Galliarum monasteria adire solebant; sed et filias suas eisdem erudiendas, ac sponso cœlesti copulandas, mittebant, maxime in Brige et in Cale, et in Andilegum monasterio; inter quas erat Sethrida, filia uxoris Annæ regis Orientalium Anglorum, cujus supra meminimus, et filia naturalis ejusdem regis Ethelberga; quæ utraque cum esset peregrina, præ merito virtutum ejusdem monasterii Brigensis est abbatissa constituta. Cujus regis filia major Sexberga, uxor Earconberti regis Cantuariorum, habuit filiam Earcongotam, de qua sumus dicturi.

Hujus autem virginis Deo dicatæ multa quidem ab incolis loci illius solent opera virtutum et signa miraculorum usque hodie narrari. Verum nos de transitu tantum illius, quo cœlestia regna petiit, aliquid breviter dicere sufficiat. Imminente ergo die suæ vocationis, cœpit circuire in monasterio casulas infirmarum Christi famularum, earumque maxime, quæ vel ætate provectæ, vel probitate erant morum insigniores; quarum se omnium precibus humiliter commendans obitum proxime suum, quem revelatione didicerat, non celavit esse futurum. Quam videlicet revelationem hujusmodi esse perhibebat,—vidisse se albatorum catervam hominum idem monasterium intrare, hosque a se interrogatos, quid quærerent, aut quid ibi vellent, respondisse, quod ob hoc illo fuerint destinati, ut aureum illud numisma, quod eo de Cantia venerat, secum assumerent. Ipsa autem nocte, in cujus ultima parte, id est, incipiente aurora, præsentis mundi tenebras transiens supernam migravit ad lucem, multi de fratribus ejusdem monasterii, qui aliis erant in ædibus, jam manifeste se concentus angelorum psallentium audiisse referebant, sed et sonitum quasi plurimæ multitudinis monasterium ingredientis; unde mox egressi dignoscere quid esset, viderunt lucem cœlitus emissam fuisse permaximam, quæ sanctam illam animam carnis vinculis absolutam ad æterna patriæ cœlestis gaudia ducebat. Addunt et alia, quæ in ipsa nocte in monasterio eodem divinitus fuerint ostensa miracula, sed hæc nos ad alia tendentes suis narrare permittimus. Sepultum est autem corpus venerabile virginis et sponsæ Christi in ecclesia beati protomartyris Stephani; placuitque post diem tertium, ut lapis, quo monumentum tegebatur, amoveretur, et altius ipso in loco reponeretur; quod dum fieret, tantæ fragrantia suavitatis ab imis ebullivit, ut cunctis, qui adstabant, fratribus ac sororibus, quasi opobalsami cellaria esse viderentur aperta.

Sed et matertera ejus, de qua diximus, Ethelberga, et ipsa Deo dilectam perpetuæ virginitatis gloriam in magna corporis continentia conservavit; quæ, cujus esset virtutis, magis post mortem claruit. Cum enim esset abbatissa, cœpit facere in monasterio suo ecclesiam in honorem omnium apostolorum, in qua suum corpus sepeliri cupiebat. Sed cum opus idem ad medium ferme esset perductum, illa, ne hoc perficeret, morte prærepta est, et in ipso ecclesiæ loco, ubi desiderabat, condita. Post cujus mortem, fratribus alia magis curantibus, intermissum est hoc ædificium annis septem, quibus completis, statuerunt ob nimietatem laboris hujus structuram ecclesiæ funditus relinquere; ossa vero abbatissæ illo de loco elevata in aliam ecclesiam, quæ esset perfecta ac dedicata, transferre. Et aperientes sepulcrum ejus ita intemeratum corpus invenere, ut a corruptione concupiscentiæ carnalis erat immune; et ita denuo lotum atque aliis vestibus indutum, transtulerunt illud in ecclesiam beati Stephani Martyris; cujus videlicet natalis ibi solet in magna gloria celebrari die nonarum Juliarum.

CAP. IX.—

UT IN LOCO, IN QUO OCCISUS EST REX OSWALDUS, CREBRA SANITATUM MIRACULA FACTA; UTQUE IBI PRIMO JUMENTUM CUJUSDAM VIANTIS, AC DEINDE PUELLA PARALYTICA SIT CURATA.

Regnavit autem Oswaldus Christianissimus rex Northanhumbrorum novem annis, annumerato etiam illo anno, quem et feralis impietas regis Britonum et apostasia demens regum Anglorum detestabilem fecerat. Siquidem, ut supra docuimus, unanimo omnium consensu firmatum est, ut nomen et memoria apostatarum de catalogo regum Christianorum prorsus aboleri deberet, neque aliquis regno eorum annus annotari. Quo completo annorum curriculo, occisus est, commisso gravi prœlio, ab eadem pagana gente paganoque rege Merciorum, a quo et prædecessor ejus Edwinus peremtus fuerat, in loco, qui lingua Anglorum nuncupatur Maserfeld, anno ætatis suæ trigesimo octavo, die quinto mensis Augusti.

Cujus quanta fides in Deum, quæ devotio mentis fuerit, etiam post mortem virtutum miraculis claruit. Namque in loco, ubi pro patria dimicans a paganis interfectus est, usque hodie sanitates infirmorum et hominum et pecorum celebrari non desinunt. Unde contigit, ut pulverem ipsum, ubi corpus ejus in terram corruit, multi auferentes et in aquam mittentes suis per hoc infirmis multum commodi afferrent; qui videlicet mos adeo increbuit, ut paulatim, ablata exinde terra, fossam ad mensuram staturæ virilis reddiderit. Nec mirandum in loco mortis illius infirmos sanari, qui semper, dum viveret, infirmis et pauperibus consulere, eleemosynas dare, opem ferre, non cessabat. Et multa quidem in loco illo, vel de pulvere loci illius, facta virtutum miracula narrantur; sed nos duo tantum, quæ a majoribus audivimus, referre satis duximus.

Non multo post interfectionem ejus exacto tempore contigit, ut quidam equo sedens iter juxta locum ageret illum; cujus equus subito lassescere, consistere, caput in terram declinare, spumas ex ore demittere, et, augescente dolore nimio, in terram cœpit ruere. Desiluit eques et, stramine substrato, cœpit exspectare horam, qua aut melioratum reciperet jumentum, aut relinqueret mortuum. At ipsum diu gravi dolore vexatum cum diversas in partes se torqueret, repente volutando devenit in illud loci, ubi rex memorabilis occubuit. Nec mora, quiescente dolore, cessabat ab insanis membrorum motibus, et, consueto equorum more, quasi post lassitudinem, in diversum latus vicissim sese volvere; statimque exsurgens, quasi sanum per omnia, virecta herbarum avidius carpere cœpit. Quo ille viso, ut vir sagacis ingenii, intellexit aliquid miræ sanctitatis huic loco, quo equus est curatus, inesse; et, posito ibi signo, non multo post ascendit equum atque ad hospitium, quo proposuerat, accessit. Quo dum adveniret, invenit puellam ibi, neptem patrisfamilias, longo paralysis morbo gravatam; et cum familiares domus illius de acerba puellæ infirmitate, ipso præsente, quererentur, cœpit dicere ille de loco, ubi caballus suus esset curatus. Quid multa? imponentes eam carro duxerunt ad locum, ibidemque deposuerunt; at illa posita in loco obdormivit parumper, et ubi evigilavit sanatam se ab illa corporis dissolutione sentiens, postulata aqua, ipsa lavit faciem, crines composuit, caput linteo cooperuit, et cum his, qui se adduxerant, sana pedibus incedendo reversa est.

CAP. X.—

UT PULVIS LOCI ILLIUS CONTRA IGNEM VALUERIT.

Eodem tempore venit alius quidam de natione Britonum, ut ferunt, iter faciens juxta ipsum locum, in quo præfata erat pugna completa, et vidit unius loci spatium cetero campo viridius ac venustius; cœpitque sagaci animo conjicere quod nulla esset alia causa insolitæ illo in loco viriditatis, nisi quia ibidem sanctior cetero exercitu vir aliquis fuisset interfectus. Tulit itaque de pulvere terræ illius secum illigans in linteo, cogitans quod futurum erat, quia ad medelam infirmantium idem pulvis proficeret; et pergens itinere suo pervenit ad vicum quendam vespere, intravitque in domum, in qua vicani cœnantes epulabantur, et susceptus a dominis domus, resedit et ipse cum eis ad convivium, appendens linteolum cum pulvere, quem attulerat, in una posta parietis. Cumque diutius epulis atque ebrietati vacarent, accenso grandi igne in medio, contigit, volantibus in altum scintillis, culmen domus, quod erat virgis contextum ac fœno tectum, subitaneis flammis impleri. Quod cum repente convivæ terrore confusi conspicerent, fugerunt foras, nil ardenti domui, jam jamque perituræ, prodesse valentes. Consumta ergo domo flammis, posta solummodo, in qua pulvis ille inclusus pendebat, tuta ab ignibus et intacta remansit. Qua visa virtute, mirati sunt valde; et perquirentes subtilius, invenerunt quod de illo loco assumtus erat pulvis, ubi regis Oswaldi sanguis fuerat effusus. Quibus patefactis ac diffamatis longe lateque miraculis, multi per dies locum frequentare illum, et sanitatum ibi gratiam capere sibi suisque cœperunt.

CAP. XI.—

UT SUPER RELIQUIAS EJUS LUX CŒLESTIS TOTA NOCTE STETERIT; ET UT PER EAS SINT DÆMONIACI CURATI.

Inter quæ nequaquam silentio prætereundum reor, quid virtutis ac miraculi cœlestis fuerit ostensum, cum ossa ejus inventa atque ad ecclesiam, in qua nunc servantur, translata sunt. Factum est autem hoc per industriam reginæ Merciorum Ofthridæ quæ erat filia fratris ejus, id est Oswii, qui post illum regni apicem tenebat, ut in sequentibus dicemus.

Est monasterium nobile in provincia Lindissi, nomine Peardaneu, quod eadem regina cum viro suo Ethelredo multum diligebat, venerabatur, excolebat, in quo desiderabat honoranda patrui sui ossa recondere. Cumque venisset carrum, in quo eadem ossa ducebantur, incumbente vespera, in monasterium præfatum, noluerunt ea, qui erant in monasterio, libenter excipere; quia etsi sanctum eum noverant, tamen quia de alia provincia ortus fuerat et super eos regnum acceperat, veteranis eum odiis etiam mortuum insequebantur. Unde factum est, ut ipsa nocte reliquiæ allatæ foris permanerent, tentorio tantum majore supra carrum, in quo inerant, extenso. Sed miraculi cœlestis ostensio, quam reverenter eæ suscipiendæ a cucntis fidelibus essent, patefecit. Nam tota ea nocte columna lucis, a carro illo ad cœlum usque porrecta, omnibus pene ejusdem Lindissi provinciæ locis conspicua stabat. Unde, mane facto, fratres monasterii illius, qui pridie abnuerant, diligenter ipsi petere cœperunt, ut apud se eædem sanctæ ac Deo dilectæ reliquiæ conderentur. Lota igitur ossa intulerunt in thecam, quam in hoc præparaverant, atque in ecclesia juxta honorem congruum posuerunt; et, ut regia viri sancti persona memoriam haberet æternam, vexillum ejus super tumbam auro et purpura compositum apposuerunt, ipsamque aquam, in qua laverunt ossa, in angulo sacrarii fuderunt. Ex quo tempore factum est, ut ipsa terra, quæ lavacrum venerabile suscepit, ad abigendos ex obsessis corporibus dæmones gratiæ salutaris haberet effectum.

Denique, tempore sequente, cum præfata regina in eodem monasterio moraretur, venit ad salutandam eam abbatissa quædam venerabilis, quæ usque hodie superest, vocabulo Ethelhilda, soror virorum sanctorum Ethelwini et Aldwini, quorum prior episcopus in Lindissi provincia, secundus erat abbas in monasterio, quod vocatur Peartaneu, a quo non longe et illa monasterium habebat. Cum ergo veniens illo loqueretur cum regina, atque inter alia, sermone de Oswaldo exorto, diceret quod et ipsa lucem nocte illa supra reliquias ejus ad cœlum usque altam vidisset, adjecit regina quod de pulvere pavimenti, in quo aqua lavacri illius effusa est, multi jam sanati essent infirmi. At illa petiit sibi portionem pulveris salutiferi dari; et accipiens illigatam panno condidit in capsella et rediit. Transacto autem tempore aliquanto, cum esset in suo monasterio, venit illuc quidam hospes, qui solebat nocturnis sæpius horis repente ab immundo spiritu gravissime vexari; qui, cum benigne susceptus, post cœnam in lecto membra posuisset, subito a diabolo arreptus inclamare, dentibus frendere, spumare, et diversis motibus cœpit membra torquere. Cumque a nullo vel teneri vel ligari potuisset, cucurrit minister, et pulsans ad ostium nunciavit abbatissæ. At illa aperiens januam monasterii exivit ipsa cum una sanctimonialium feminarum ad locum virorum; et evocans presbyterum rogavit secum venire ad patientem. Ubi cum venientes viderent multos adfuisse, qui vexatum tenere et motus ejus insanos comprimere conati nequaquam valebant, dicebat presbyter exorcismos, et quæcunque poterat prosedando miseri furore agebat. Sed nec ipse, quamvis multum laborans, proficere aliquid valebat. Cumque nil salutis furenti superesse videretur, repente venit in mentem abbatissæ pulvis ille præfatus, statimque jussit ire ministram et capsellam, in qua erat, adducere. Et cum illa afferens, quæ jussa est, intraret atrium domus, in cujus interioribus dæmoniosus torquebatur, conticuit ille subito, et quasi in somnum laxatus deposuit caput, membra in quietem omnia composuit. Conticuere omnes intentique ora tenebant, [Vir. Æ. II. 1,] quem res exitum haberet solliciti exspectantes. Et post aliquantum horæ spatium resedit qui vexabatur, et graviter suspirans, “Modo,” inquit, “sanum sapio, recepi enim sensum animi mei.” At illi sedulo sciscitabantur quomodo hoc contigisset. Qui ait, “Mox ut virgo hæc cum capsella, quam portabat, appropinquavit atrio domus hujus, discessere omnes, qui me premebant, spiritus maligni, et, me relicto, nusquam comparuerunt.” Tunc dedit ei abbatissa portiunculam de pulvere illo; et sic, data oratione a presbytero, noctem quietissimam illam duxit; neque aliquid ex eo tempore nocturni timoris aut vexationis ab antiquo hoste pertulit.

CAP. XII.—

UT AD TUMBAM EJUS SIT PUERULUS E FEBRE CURATUS.

Sequente dehinc tempore fuit in eodem monasterio puerulus quidam longo febrium incommodo graviter vexatus; qui cum die quodam sollicitus horam accessionis exspectaret, ingressus ad eum quidam de fratribus, “Vis,” inquit, “mi nate, doceam te quomodo cureris ab hujus molestia languoris? Surge, ingredere ecclesiam, et accedens ad sepulcrum Oswaldi, ibi reside, et quietus manens adhære tumbæ. Vide ne exeas inde, nec de loco movearis, donec hora recessionis febrium transierit. Tunc ipse intrabo, et educam te inde.” Fecit ut ille suaserat, sedentemque eum ad tumbam sancti infirmitas tangere nequaquam præsumsit; quin in tantum timens aufugit, ut nec secunda die, nec tertia, neque unquam exinde, eum auderet contingere. Quod ita esse gestum, qui referebat mihi frater inde adveniens adjecit, quod eo adhuc tempore, quo mecum loquebatur, superesset in eodem monasterio jam juvenis ille, in quo tunc puero factum erat hoc miraculum sanitatis. Nec mirandum preces regis illius jam cum Domino regnantis multum valere apud eum, qui temporalis regni quondam gubernacula tenens magis pro æterno regno semper laborare ac deprecari solebat.

Denique ferunt, quia a tempore matutinæ laudis sæpius ad diem usque in orationibus perstiterit, atque ob crebrum morem orandi, sive gratias agendi, Domino semper ubicunque sedens supinas super genua sua manus habere solitus sit. Vulgatum est autem, et in consuetudinem proverbii versum, quod etiam inter verba orationis vitam finierit. Nam cum armis et hostibus circumseptus jam jamque videret se esse perimendum, oravit ad Dominum pro animabus exercitus sui. Unde dicunt in proverbio, “Deus miserere animabus, dixit Oswaldus cadens in terram.” Ossa igitur illius translata et condita sunt in monasterio, quod diximus; porro caput et manus cum brachiis a corpore præcisas jussit rex, qui occiderat, in stipitibus suspendi. Quo post annum veniens cum exercitu successor regni ejus Oswius abstulit ea, et caput quidem in cœmeterio Lindisfarnensis ecclesiæ; in regia vero civitate manus cum brachiis condidit.

CAP. XIII.—

UT IN HIBERNIA SIT QUIDAM PER RELIQUIAS EJUS A MORTIS ARTICULO REVOCATUS.

Nec solum inclyti fama viri Britanniæ fines lustravit universos, sed etiam trans oceanum longe radios salutiferæ lucis spargens Germaniæ simul et Hiberniæ partes attigit. Denique reverendissimus antistes Acca solet referre, quia cum Romam vadens apud sanctissimum Fresonum gentis archiepiscopum Wilbrordum cum suo antistite Wilfrido moraretur, crebro eum audierit de mirandis, quæ ad reliquias ejusdem reverendissimi regis in illa provincia gesta fuerint, narrare. Sed et in Hibernia cum presbyter adhuc peregrinam pro æterna patria duceret vitam, rumorem sanctitatis illius in ea quoque insula longe lateque jam percrebuisse ferebat; e quibus unum, quod inter alia retulit miraculum, præsenti nostræ Historiæ inserendum credidimus.

“Tempore,” inquit, “mortalitatis, quæ Britanniam Hiberniamque lata strage vastavit, percussus est ejusdem clade pestis inter alios scholasticus quidam de gente Scotorum, doctus quidem vir studio literarum, sed erga curam perpetuæ suæ salvationis nihil omnino studii et industriæ gerens. Qui cum se morti proximum videret, timere cœpit et pavere, ne mox mortuus ob merita scelerum ad inferni claustra raperetur; clamavitque me, cum essem in vicino positus, et inter ægra tremens suspiria flebili voce talia mecum querebatur, ‘Vides,’ inquit, ‘quia jam jamque crescente corporis molestia, ad articulum subeundæ mortis compellor; nec dubito me post mortem corporis statim ad perpetuam animæ mortem rapiendum ac infernalibus subdendum esse tormentis, qui tempore non pauco inter studia divinæ lectionis vitiorum potius implicamentis, quam divinis solebam servire mandatis. Inest autem animo, si mihi pietas superna aliqua vivendi spatia donaverit, vitiosos mores corrigere, atque ad imperium divinæ voluntatis totam ex integro mentem vitamque transferre. Verum novi non hoc esse meriti mei, ut inducias vivendi vel accipiam, vel me accepturum esse confidam, nisi forte misero mihi et indigno veniam, per auxilium eorum, qui illi fideliter servierunt, propitiari dignatus fuerit. Audivimus autem, et fama celeberrima, quod fuerit in gente vestra rex mirandæ sanctitatis, vocabulo Oswaldus, cujus excellentia fidei et virtutis, etiam post mortem, virtutum frequentium operatione claruerit; precorque, si aliquid reliquiarum illius penes te habes, afferas mihi, si forte mihi Dominus per ejus meritum misereri voluerit.’ At ego respondi, ‘Habeo quidem de ligno, in quo caput ejus occisi a paganis infixum est; et, si firmo corde credideris, potest divina pietas per tanti meritum viri, et hujus vitæ spatia longiora concedere, et ingressu te vitæ perennis dignum reddere.’ Nec moratus ille, integram se in hoc habere fidem respondebat. Tunc benedixi aquam, et astulam roboris præfati immittens obtuli ægro potandum. Nec mora, melius habere cœpit, et convalescens ab infirmitate multo deinceps tempore vixit; totoque ad Deum corde et opere conversus omnibus ubicunque perveniebat clementiam pii Conditoris et fidelis ejus famuli gloriam prædicabat.”

CAP. XIV.—

UT, DEFUNCTO PAULINO, ITHAMAR PRO EO RHOFENSIS ECCLESIÆ PRÆSULATUM SUSCEPERIT; ET DE HUMILITATE MIRABILI REGIS OSWINI, QUI AB OSWIO CRUDELI CÆDE PEREMTUS EST.

Translato ergo ad cœlestia regna Oswaldo, suscepit regni terrestris sedem pro eo frater ejus Oswius, juvenis triginta circiter annorum, et per annos viginti octo laboriosissime tenuit. Impugnatus videlicet a pagano rege Penda, et ab ea, quæ fratrem ejus occiderat, pagana gente Merciorum, et a filio quoque suo Alfredo, necnon et a fratruo, id est, fratris sui, qui ante eum regnavit, filio Ethelwaldo. Cujus anno secundo, hoc est, ab incarnatione Dominica anno sexcentesimo quadragesimo quarto, reverendissimus pater Paulinus, quondam quidem Eboracensis, sed tunc Rhofensis episcopus civitatis, transivit ad Dominum, sexto iduum Octobrium die, qui decem et novem annos, menses duos, dies viginti unum, episcopatum tenuit; sepultusque est in secretario beati apostoli Andreæ, quod rex Ethelbertus a fundamentis in eadem Rhofi civitate construxit. In cujus locum Honorius archiepiscopus ordinavit Ithamar, oriundum quidem de gente Cantuariorum, sed vita et eruditione antecessoribus suis æquandum.

Habuit autem Oswius primis regni sui temporibus consortem regiæ dignitatis, vocabulo Oswinum, de stirpe regis Edwini, hoc est, filium Osrici, de quo supra retulimus, virum eximiæ pietatis et religionis; qui provinciæ Deirorum in maxima omnium rerum affluentia, et ipse amabilis omnibus, præfuit. Sed nec cum eo ille, qui ceteram Transhumbranæ gentis partem ab aquilone, id est, Berniciorum provinciam, regebat, habere pacem potuit; quin potius, ingravescentibus causis dissensionum, miserrima hunc cæde peremit. Siquidem, congregato contra invicem exercitu, cum videret se Oswinus cum illo, qui plures habebat auxiliarios, non posse bello confligere, ratus est utilius tunc, dimissa intentione bellandi, servare se ad tempora meliora. Remisit ergo exercitum, quem congregaverat, ac singulos domum redire præcepit, a loco qui vocatur Wilfares-dun, id est, Mons Wilfari, et est a vico Cataractone decem ferme millibus passuum contra solstitialem occasum secretus; divertitque ipse cum uno tantum milite sibi fidelissimo, nomine Tondhere, celandus in domo comitis Hunwaldi, quem etiam ipsum sibi amicissimum autumabat. Sed, heu, proh dolor! longe aliter erat; nam ab eodem comite proditum eum Oswius cum præfato ipsius milite per præfectum suum Ethelwinum detestanda omnibus morte interfecit. Quod factum est die decimo tertio kalendarum Septembrium, anno regni ejus nono, in loco qui dicitur “Ingethlingum;” ubi postmodum castigandi hujus facinoris gratia, monasterium constructum est; in quo pro utriusque regis, (et occisi, videlicet, et ejus, qui occidere jussit,) animæ redemtione, quotidie Domino preces offerri deberent.

Erat autem rex Oswinus et aspectu venustus, et statura sublimis, et affatu jucundus, et moribus civilis, et manu omnibus, id est, nobilibus simul atque ignobilibus, largus; unde contigit, ut ob regiam ejus et animi, et vultus, et meritorum, dignitatem ab omnibus diligeretur, et undique ad ejus ministerium de cunctis prope provinciis viri etiam nobilissimi concurrerent. Cujus inter ceteras virtutis et modestiæ, et, ut ita dicam, specialis benedictionis, glorias, etiam maxima fuisse fertur humilitas, et uno probare sat erit exemplo.

Donaverat equum optimum antistiti Aidano, in quo ille, quamvis ambulare solitus, vel amnium fluenta transire, vel si alia quælibet necessitas insisteret, viam peragere posset; cui cum, parvo interjecto tempore, pauper quidam occurreret eleemosynam petens, desiliens ille præcepit equum, ita ut erat stratus regaliter, pauperi dari, erat enim multum misericors et cultor pauperum, ac velut pater miserorum. Hoc cum regi esset relatum, dicebat episcopo, cum forte ingressuri essent ad prandium, “Quid voluisti, domine antistes, equum regium, quem te conveniebat proprium habere, pauperi dare? Nunquid non habuimus equos viliores plurimos, vel alias species, quæ ad pauperum dona sufficerent, quamvis illum eis equum non dares, quem tibi specialiter possidendum elegi?” Cui statim episcopus, “Quid loqueris,” inquit, “rex? Nunquid tibi carior est ille filius equæ, quam ille filius Dei?” Quibus dictis, intrabant ad prandendum, et episcopus quidem residebat in suo loco. Porro rex, venerat enim de venatu, cœpit consistens ad focum calefieri cum ministris, et repente inter calefaciendum recordans verbum, quod dixerat illi antistes, discinxit se gladio suo, et dedit illum ministro, festinusque accedens ante pedes episcopi corruit, postulans, ut sibi placatus esset, “Quia nunquam,” inquit, “deinceps aliquid loquar de hoc, aut judicabo quid, vel quantum, de pecunia nostra filiis Dei tribuas.” Quod videns episcopus multum pertimuit, ac statim exsurgens levavit eum, promittens se multum illi esse placatum, dummodo ille residens ad epulas tristitiam deponeret. Dumque rex, jubente ac postulante episcopo, lætitiam reciperet, cœpit e contra episcopus tristis usque ad lacrymarum profusionem effici. Quem dum presbyter suus lingua patria, quam rex et domestici ejus non noverant, quare lacrymaretur interrogasset, “Scio,” inquit, “quod non multo tempore victurus est rex; nunquam enim antehac vidi humilem regem. Unde animadverto illum citius ex hac vita rapiendum, non enim digna est hæc gens talem habere rectorem.” Nel multo post dira antistitis præsagia tristi regis funere, de quo supra diximus, impleta sunt. Sed et ipse antistes Aidanus non plus quam duodecimo post occisionem regis, quem amabat, die, id est, pridie kalendarum Septembrium, de seculo ablatus perpetua laborum suorum a Domino præmia recepit.

CAP. XV.—

UT EPISCOPUS AIDANUS NAUTIS ET TEMPESTATEM FUTURAM PRÆDIXERIT, ET OLEUM SANCTUM, QUO HANC SEDARENT, DEDERIT.

Qui cujus meriti fuerit, etiam miraculorum signis internus arbiter edocuit, e quibus tria memoriæ causa ponere satis sit. Presbyter quidam nomine Utta, multæ gravitatis ac veritatis vir, et ob id omnibus, etiam ipsis principibus seculi, honorabilis, cum mitteretur Cantiam ob adducendam inde conjugem regi Oswio, (filiam videlicet Edwini regis, Eanfledam,) quæ, occiso patre, illuc fuerat adducta; qui terrestri quidem itinere illo venire, sed navigio cum virgine redire, disponebat, accessit ad episcopum Aidanum, obsecrans eum, pro se suisque, qui tantum iter erant aggressuri, Domino supplicare. Qui benedicens illis ac Domino commendans, dedit etiam oleum sanctificatum, “Scio,” inquiens, “quia, ubi navem ascenderitis, tempestas vobis et ventus contrarius superveniet; sed tu memento, ut hoc oleum, quod tibi do, mittas in mare; et statim, quiescentibus ventis, serenitas maris vos læta prosequetur, ac cupito itinere domum remittet.”

Quæ cuncta, ut prædixerat antistes, ex ordine completa sunt. Et quidem imprimis, furentibus undis pelagi, tentabant nautæ, ancoris in mare missis, navem retinere, neque hoc agentes aliquid proficiebant. Cumque, verrentibus undique et implere incipientibus navem fluctibus, mortem sibi omnes imminere, et jam jamque adesse viderent, tandem presbyter reminiscens verba antistitis, assumta ampulla, misit de oleo in pontum, et statim, ut prædictum erat, suo quievit a fervore. Sicque factum est, ut vir Dei et per prophetiæ spiritum tempestatem prædixerit futuram, et per virtutem ejusdem spiritus hanc exortam, quamvis corporaliter absens, sopiverit. Cujus ordinem miraculi non quilibet dubius relator, sed fidelissimus mihi nostræ ecclesiæ presbyter, Cynemundus vocabulo, narravit, qui se hoc ab ipso Utta presbytero, in quo et per quem completum est, audiisse perhibebat.

CAP. XVI.—

UT IDEM ADMOTUM AB HOSTIBUS URBI REGIÆ IGNEM ORANDO AMOVERIT.

Aliud ejusdem patris memorabile miraculum ferunt multi, qui nosse potuerunt. Nam tempore episcopatus ejus, hostilis Merciorum exercitus, Penda duce, Northanhumbrorum regiones impia clade longe lateque devastans pervenit ad urbem usque regiam, quæ ex Bebbæ quondam reginæ vocabulo cognominatur, eamque quia neque armis, neque obsidione, capere poterat, flammis absumere conatus est; discissisque viculis, quos in vicinia urbis invenit, advexit illo plurimam congeriem trabium, tignorum, parietum, virgeorum, aliarumque rerum, et his urbem in magna altitudine circumdedit a parte quæ terræ est contigua, et dum ventum opportunum cerneret, illato igne, comburere urbem nisus est.

Quo tempore reverendissimus antistes Aidanus in insula Farne, quæ duobus ferme millibus passuum ab urbe procul abest, morabatur, illo enim sæpius secretæ orationis et silentii causa secedere consueverat; denique usque hodie locum sedis illius solitariæ in eadem insula solent ostendere. Qui cum, ventis ferentibus, globos ignis ac fumum supra muros urbis exaltari conspiceret, fertur, elevatis ad cœlum oculis manibusque, cum lacrymis dixisse, “Vide, Domine, quanta mala facit Penda.” Quo dicto, statim mutati ab urbe venti in eos, qui accenderant, flammarum incendia retorserunt, ita ut aliquot læsi, omnes territi, impugnare ultra urbem cessarent, quam Divinitus juvari cognoverant.

CAP. XVII.—

UT APPOSTA ECCLESIÆ, CUI IDEM ACCUMBENS OBIERAT, ARDENTE CETERA DOMO, FLAMMIS ABSUMI NEQUIVERIT; ET DE INTERNA VITA EJUS.

Hunc cum dies mortis egredi e corpore cogeret, completis annis episcopatus sui sexdecim, erat in villa regia, non longe ab urbe, de qua præfati sumus. In hac enim habens ecclesiam et cubiculum, sæpius ibidem diverti ac manere, atque inde ad prædicandum circumquaque exire, consueverat; quod ipsum et in aliis villis regis facere solebat, utpote nil propriæ possessionis, excepta ecclesia sua et adjacentibus agellis, habens. Tetenderunt ergo ei ægrotanti tentorium ad occidentalem ecclesiæ partem, ita ut ipsum tentorium parieti hæreret ecclesiæ. Unde factum est, ut acclivis destinæ, quæ extrinsecus ecclesiæ pro munimine erat apposita, spiritum vitæ exhalaret ultimum. Obiit autem septimo decimo episcopatus sui anno, pridie kalendarum Septembrium. Cujus corpus mox inde translatum ad insulam Lindisfarnensium, atque in cœmeterio fratrum sepultum est. At interjecto tempore aliquanto, cum fabricata esset ibi basilica major, atque in honorem beatissimi apostolorum principis dedicata, illo ossa ejus translata atque ad dexteram altaris, juxta venerationem tanto pontifice dignam, condita sunt.

Successit vero ei in episcopatum Finanus, et ipse illo ab Hii Scotorum insula ac monasterio destinatus, ac tempore non pauco in episcopatu permansit. Contigit autem post aliquot annos, ut Penda Merciorum rex cum hostili exercitu hæc in loca perveniens, cum cuncta, quæ poterat, ferro flammaque perderet, vicus quoque ille, in quo antistes obiit, una cum ecclesia memorata, flammis absumeretur. Sed mirum in modum sola illa destina, cui incumbens obiit, ab ignibus circum cuncta vorantibus absumi non potuit. Quo clarescente miraculo, mox ibidem ecclesia restaurata, et hæc eadem destina in munimentum est parietis, ut ante fuerat, forinsecus apposita. Rursumque, peracto tempore aliquanto, evenit per culpam incuriæ, vicum eundem, et ipsam pariter ecclesiam, ignibus consumi. Sed ne tunc quidem eandem tangere flamma destinam valebat, et cum magno utique miraculo ipsa ejus foramina ingrediens, quibus ædificio erat affixa, perederet, ipsam tamen lædere nullatenus sinebatur. Unde tertio ædificata ibi ecclesia, destinam illam, non ut antea deforis in fulcimentum domus apposuerunt, sed intro ipsam ecclesiam in memoriam miraculi posuerunt, ubi intrantes genu flectere, ac misericordiæ cœlesti supplicare, deberent. Constatque multos ex eo tempore gratiam sanitatis in eodem loco consecutos, quin etiam, astulis ex ipsa destina excisis et in aquam missis, plures sibi suisque languorum remedia conquisivere.

Scripsi autem hæc de persona et operibus viri præfati, nequaquam in eo laudans vel eligens hoc, quod de observatione Paschæ minus perfecte sapiebat, imo hoc multum detestans, sicut in libro, quem De Temporibus composui, manifestissime probavi; sed quasi verax historicus simpliciter ea, quæ de illo, sive per illum, sunt gesta, describens, et quæ laude sunt digna in ejus actibus laudans, atque ad utilitatem legentium memoriæ commendans: studium videlicet pacis et caritatis, continentiæ et humilitatis; animum iræ et avaritiæ victorem, superbiæ simul et vanæ gloriæ contemtorem; industriam faciendi simul et docendi mandata cœlestia, solertiam lectionis et vigiliarum, auctoritatem sacerdote dignam redarguendi superbos ac potentes, pariter et infirmos consolandi, ac pauperes recreandi vel defendendi clementiam. Qui, ut breviter multa comprehendam, quantum ab eis, qui illum novere didicimus, nil ex omnibus, quæ in Evangelicis, vel Apostolicis, sive Propheticis literis facienda cognoverat, prætermittere, sed cuncta pro suis viribus operibus explere, curabat.

Hæc in præfato antistite multum complector et amo, quia nimirum hæc Deo placuisse non ambigo. Quod autem Pascha non suo tempore observabat, vel canonicum ejus tempus ignorans, vel suæ gentis auctoritate ne agnitum sequeretur devictus, non approbo, nec laudo. In quo tamen hoc approbo, quia in celebratione sui Paschæ non aliud corde tenebat, venerabatur, et prædicabat, quam quod nos, id est, redemtionem generis humani per passionem, resurrectionem, et ascensionem in cœlos, mediatoris Dei et hominum hominis Jesu Christi. Unde et hanc non, ut quidam falso opinantur, quarta decima luna in qualibet feria cum Judæis, sed die Dominica, semper agebat, a luna quarta decima usque ad vicesimam; propter fidem videlicet Dominicæ resurrectionis, quam una Sabbati factam, propterque spem nostræ resurrectionis, quam eadem una Sabbati, quæ nunc Dominica dies dicitur, veraciter futuram cum sancta ecclesia credebat.

CAP. XVIII.—

DE VITA VEL MORTE RELIGIOSI REGIS SIGEBERTI.

His temporibus regno Orientalium Anglorum post Earpwaldum, Redwaldi successorem, Sigebertus frater ejus præfuit, homo bonus ac religiosus; qui dudum in Gallia, dum inimicitias Redwaldi fugiens exsularet, lavacrum baptismi percepit, et patriam reversus, ubi regno potitus est, mox ea, quæ in Galliis bene disposita vidit, imitari cupiens, instituit scholam, in qua pueri literis erudirentur; juvante se episcopo Felice, quem de Cantia acceperat, eisque pædagogos ac magistros juxta morem Cantuariorum præbente.

Tantumque rex ille cœlestis regni amator factus est, ut ad ultimum, relictis regni negotiis et cognato suo Ecgrico commendatis, qui et ante partem ejusdem regni tenebat, intraret monasterium, quod sibi fecerat, atque accepta tonsura, pro æterno magis regno militare curaret. Quod dum multo tempore faceret, contigit gentem Merciorum, duce rege Penda, adversus Orientales Anglos in bellum procedere, qui dum se inferiores in bello hostibus conspicerent, rogaverunt Sigebertum ad confirmandum militem secum venire in prœlium. Illo nolente ac contradicente, invitum de monasterio eruentes duxerunt in certamen, sperantes minus animos militum trepidare, minus, præsente duce quondam strenuissimo et eximio, posse fugam meditari. Sed ipse, professionis suæ non immemor, dum optimo esset vallatus exercitu, nonnisi virgam tantum habere in manu voluit; occisusque est una cum rege Ecgrico, et cunctus eorum, insistentibus paganis, cæsus sive dispersus exercitus.

Successor autem regni eorum factus est Anna, filius Eni, de regio genere, vir optimus, atque optimæ genitor sobolis, de quibus in sequentibus suo tempore dicendum est; qui et ipse postea ab eodem pagano Merciorum duce, a quo et prædecessores ejus, occisus est.

CAP. XIX.—

UT FURSEUS APUD ORIENTALES ANGLOS MONASTERIUM FECERIT; ET DE VISIONIBUS VEL SANCTITATE EJUS, CUI ETIAM CARO POST MORTEM INCORRUPTA TESTIMONIUM PERHIBUERIT.

Verum, dum adhuc Sigebertus regni infulas teneret, supervenit de Hibernia vir sanctus, nomine Furseus, verbo et actibus clarus, sed egregiis insignis virtutibus, cupiens pro Domino, ubicunque sibi opportunum inveniret, peregrinam ducere vitam. Qui, cum ad provinciam Orientalium pervenisset Anglorum, susceptus est honorifice a rege præfato; et solitum sibi opus evangelizandi exsequens multos et exemplo virtutis et incitamento sermonis, vel incredulos, ad Christum convertit, vel jam credentes amplius in fide atque amore Christi confirmavit.

Ubi quadam infirmitate corporis arreptus angelica meruit visione perfrui, in qua admonitus est cœpto verbi ministerio sedulus insistere, vigiliisque consuetis et orationibus indefessus incumbere; eo quod certus sibi exitus, sed incerta ejusdem exitus esset hora futura, dicente Domino, [Matth. xxiv. 42,] Vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam. Qua visione confirmatus curavit locum monasterii, quem a præfato rege Sigeberto acceperat, velocissime construere, ac regularibus instituere disciplinis. Erat autem monasterium silvarum, et maris vicinitate amœnum, constructum in castro quodam, quod lingua Anglorum “Cnobheresburg,” id est, Urbs Cnobheri, vocatur; quod deinde rex provinciæ illius Anna ac nobiles quique augustioribus ædificiis ac donariis adornaverunt. Erat autem vir iste de nobilissimo genere Scotorum, sed longe animo quam carne nobilior. Ab ipso tempore pueritiæ suæ curam non modicam lectionibus sacris simul et monasticis exhibebat disciplinis, et, quod maxime sanctos decet, cuncta, quæ agenda didicerat, sollicitus agere curabat.

Quid multa? Procedente tempore, et ipse sibi monasterium, in quo liberius cœlestibus studiis vacaret, construxit; ubi correptus infirmitate, sicut libellus de vita ejus conscriptus sufficienter edocet, raptus est e corpore, et a vespera usque ad galli cantum corpore exutus, angelicorum agminum et aspectus intueri et laudes beatas meruit audire. Referre autem erat solitus, quod aperte eos inter alia resonare audiret, “Ibunt sancti de virtute in virtutem;” et iterum, “Videbitur Deus deorum in Sion.” Qui reductus in corpore et die tertia rursum eductus vidit non solum majora beatorum gaudia, sed et maxima malignorum spirituum certamina, qui crebris accusationibus improbi iter illi cœleste intercludere contendebant; nec tamen, protegentibus eum angelis, quicquam proficiebant. De quibus omnibus si quis plenius scire vult, id est, quanta fraudis sollertia dæmones et actus ejus et verba superflua, et ipsas etiam cogitationes, quasi in libro descriptas replicaverint, quæ ab angelis, sanctisque ac viris justis sibi inter angelos apparentibus, læta vel tristia cognoverit, legat ipsum, de quo dixi, libellum vitæ ejus, et multum ex illo, ut reor, profectus spiritualis accipiet.

In quibus tamen unum est, quod et nos in hac historia ponere multis commodum duximus. Cum ergo in altum esset elatus, jussus est ab angelis, qui eum ducebant, respicere in mundum; at ille oculos in inferiora deflectens, vidit quasi vallem tenebrosam subtus se in imo positam. Vidit et quatuor ignes in aere, non multo ab invicem spatio distantes. Et interrogans angelos, qui essent hi ignes, audivit hos esse ignes, qui mundum succendentes essent consumturi. Unum mendacii, cum hoc, quod in baptismo abrenunciare nos Satanæ et omnibus operibus ejus promisimus, minime implemus; alterum cupiditatis, cum mundi divitias amori cœlestium præponimus; tertium dissensionis, cum animos proximorum, etiam in supervacuis rebus, offendere non formidamus; quartum impietatis, cum infirmiores spoliare et eis fraudem facere pro nihilo ducimus. Crescentes vero paulatim ignes usque ad invicem sese extenderunt, atque in immensam adunati sunt flammam. Cumque appropinquassent, pertimescens ille dicit angelo, “Domine, ecce ignis mihi appropinquat.” At ille, “Quod non incendisti,” inquit, “non ardebit in te; nam etsi terribilis iste ac grandis esse rogus videtur, tamen juxta merita operum singulos examinat, quia uniuscujusque cupiditas in hoc igne ardebit. Sicut enim quis ardet in corpore per illicitam voluptatem, ita solutus corpore ardebit per debitam pœnam.”

Tunc vidit unum de tribus angelis, qui sibi in tota utraque visione ductores affuerunt, præcedentem ignis flammas dividere, et duos ab utroque latere circumvolantes ab ignium se periculo defendere. Vidit autem et dæmones per ignem volantes, incendia bellorum contra justos struere. Sequuntur adversus ipsum accusationes malignorum, defensiones spirituum bonorum, copiosior cœlestium agminum visio; sed et virorum de sua natione sanctorum, quos olim sacerdotali gradu non ignobiliter potitos, fama jam vulgante, compererat; a quibus non pauca, quæ vel ipsi, vel omnibus, qui audire vellent, multum salubria essent, audivit. Qui cum verba finissent, et cum angelicis spiritibus ipsi quoque ad cœlos redirent, remanserunt cum beato Furseo tres angeli, de quibus diximus, qui eum ad corpus referrent. Cumque præfato igni maximo appropinquarent, divisit quidem angelus, sicut prius, ignem flammæ. Sed vir Dei ubi ad patefactam usque inter flammas januam pervenit, arripientes immundi spiritus unum de eis, quos in ignibus torrebant, jactaverunt in eum, et contingentes humerum maxillamque ejus incenderunt; cognovitque hominem, et quod vestimentum ejus morientis acceperit, ad memoriam reduxit, quem angelus sanctus statim apprehendens in ignem rejecit. Dicebatque hostis malignus, “Nolite repellere, quem ante suscepistis; nam sicut bona ejus peccatoris suscepistis, ita et de pœnis ejus participes esse debetis.” Contradicens angelus, “Non,” inquit, “hoc propter avaritiam, sed propter salvandam ejus animam suscepit;” cessavitque ignis. Et conversus ad eum angelus, “Quod incendisti,” inquit, “hoc arsit in te. Si enim hujus viri in peccatis suis mortui pecuniam non accepisses, nec pœna ejus in te arderet.” Et plura locutus, quid erga salutem eorum, qui ad mortem pœniterent, esset agendum, salubri sermone docuit.

Qui postmodum in corpore restitutus, omni vitæ suæ tempore signum incendii, quod in anima pertulit, visibile cunctis in humero maxillaque portavit; mirumque in modum, quod anima in occulto passa sit, caro palam præmonstrabat. Curabat autem semper, sicut et antea facere consueverat, omnibus opus virtutum et exemplis ostendere et prædicare sermonibus. Ordinem autem visionum suarum illis solummodo, qui propter desiderium compunctionis interrogabant, exponere volebat. Superest adhuc frater quidam senior monasterii nostri, qui narrare solet, dixisse sibi quendam multum veracem ac religiosum hominem, quod ipse Furseum viderit in provincia Orientalium Anglorum, illasque visiones ex ipsius ore audierit; adjiciens, quia tempus hiemis fuerit acerrimum, et glacie constrictum, cum sedens in tenui veste vir iste ita inter dicendum propter magnitudinem memorati timoris vel suavitatis, quasi in media æstatis caumate, sudaverit.

Cum ergo, ut ad superiora redeamus, multis annis in Scotia verbum Dei omnibus annuncians tumultus irruentium turbarum non facile ferret, relictis omnibus, quæ habere videbatur, ab ipsa quoque insula patria discessit; et paucis cum fratribus per Britones in provinciam Anglorum devenit, ibique prædicans verbum Dei, ut diximus, monasterium nobile construxit. Quibus rite gestis, cupiens se ab omnibus seculi hujus, et ipsius quoque monasterii, negotiis alienare, reliquit monasterii et animarum curam fratri suo Fullano, et presbyteris Gobbano et Dicullo, et ipse ab omnibus mundi rebus liber in anachoretica conversatione vitam finire disposuit. Habuit alterum fratrem, vocabulo Ultanum, qui de monasterii probatione diuturna ad eremiticam pervenerat vitam. Hunc ergo solus petens, annum totum cum eo in continentia et orationibus, in quotidianis manuum vixit laboribus.

Dein turbatam incursione gentilium provinciam videns, et monasteriis quoque periculum imminere prævidens, dimissis ordinate omnibus, navigavit Galliam, ibique a rege Francorum Clodovico, vel patricio Erconwaldo, honorifice susceptus monasterium construxit in loco Latiniaco nominato, ac non multo post infirmitate correptus diem clausit ultimum. Cujus corpus idem Erconwaldus patricius accipiens servavit in porticu quadam ecclesiæ, quam in villa sua, cui nomen est Perrona, faciebat, donec ipsa ecclesia dedicaretur. Quod cum post dies viginti septem esset factum, et corpus ipsum de porticu ablatum prope altare esset recondendum, inventum est ita illæsum, ac si eadem hora de hac luce fuisset egressus. Sed et post annos quatuor, constructa domuncula cultiore receptui corporis ejusdem, ad orientem altaris adhuc sine macula corruptionis inventum, ibidem digno cum honore translatum est; ubi merita illius multis sæpe constat, Deo operante, claruisse virtutibus. Hæc de corporis ejus incorruptione breviter attigimus, ut quanta esset viri sublimitas legentibus notius exsisteret. Quæ cuncta in libello ejus sufficientius, sed et de aliis commilitonibus ipsius, quisquis legerit inveniet.

CAP. XX.—

UT, DEFUNCTO HONORIO, PONTIFICATU SIT FUNCTUS DEUSDEDIT; ET QUI IN TEMPORE ILLO ORIENTALIUM ANGLORUM, QUI RHOFENSIS ECCLESIÆ, FUERINT ANTISTITES.

Interea, defuncto Felice, Orientalium Anglorum episcopo, post decem et septem annos accepti episcopatus, Honorius loco ejus ordinavit Thomam diaconum ejus de provincia Girviorum; et hoc, post quinque annos sui episcopatus, de hac vita subtracto, Bertgilsum, cognomine Bonifacium, de provincia Cantuariorum loco ejus substituit. Et ipse quoque Honorius, postquam metas sui cursus implevit, ex hac luce migravit, anno ab incarnatione Domini sexcentesimo quinquagesimo tertio, pridie kalendarum Octobrium; et, cessante episcopatu per annum et sex menses, electus est archiepiscopus cathedræ Dorovernensis sextus Deusdedit de gente Occidentalium Saxonum, quem ordinaturus venit illuc Ithamar, antistes ecclesiæ Rhofensis. Ordinatus est autem die septimo kalendarum Aprilium, et rexit ecclesiam annos novem, menses septem, et duos dies; et ipse, defuncto Ithamar, consecravit pro eo Damianum, qui de genere Australium Saxonum erat oriundus.

CAP. XXI.—

UT PROVINCIA MEDITERRANEORUM ANGLORUM SUB REGE PEADA CHRISTIANA SIT FACTA.

His temporibus Middilangli, id est, Mediterranei Angli, sub principe Peada filio Pendæ regis, fidem et sacramenta veritatis perceperunt; qui, cum esset juvenis optimus ac regis nomine ac persona dignissimus, prælatus est a patre regno gentis illius, venitque ad regem Northanhumbrorum Oswius, postulans filiam ejus Elfledam sibi conjugem dari, neque aliter, quod petebat, impetrare potuit, nisi fidem Christi ac baptisma, cum gente cui præerat, acciperet. At ille, audita prædicatione veritatis, et promissione regni cœlestis, speque resurrectionis ac futuræ immortalitatis, libenter se Christianum fieri velle confessus est, etiamsi virginem non acciperet; persuasus maxime ad percipiendam fidem a filio regis Oswii, nomine Alfrido, qui erat cognatus et amicus ejus, habens sororem ipsius conjugem, vocabulo Cynebergam, filiam Pendæ regis.

Baptizatus est ergo a Finano episcopo, cum omnibus, qui secum venerant, comitibus ac militibus, eorumque famulis universis, in vico regis illustri, qui vocatur “Ad Murum;” et acceptis quatuor presbyteris, qui ad docendam baptizandamque gentem illius et eruditione et vita videbantur idonei, multo cum gaudio reversus est. Erant autem presbyteri Cedda, et Adda, et Betti, et Diuma, quorum ultimus natione Scotus, ceteri fuere Angli. Adda autem erat frater Uttan, presbyteri illustris, et abbatis monasterii, quod vocatur “Ad Capræ Caput,” cujus supra meminimus. Venientes ergo in provinciam memorati sacerdotes cum principe, prædicabant verbum, et libenter auditi sunt, multique quotidie et nobilium et infirmorum, abrenunciata sorde idololatriæ, fidei sunt fonte abluti. Nec prohibuit Penda rex quin etiam in sua, hoc est, Merciorum natione, verbum si qui vellent audire, prædicaretur; quin potius odio habebat et despiciebat eos, quos fide Christi imbutos opera fidei non habere deprehendit, dicens contemnendos et miseros esse eos, qui Deo suo, in quem crederent, obedire contemnerent. Cœpta sunt hæc biennio ante mortem Pendæ regis.

Ipso autem occiso, cum Oswius rex Christianus regnum ejus acciperet, ut in sequentibus dicemus, factus est Diuma, unus ex præfatis quatuor sacerdotibus, episcopus Mediterraneorum Anglorum simul et Merciorum, ordinatus a Finano episcopo. Paucitas enim sacerdotum cogebat unum antistitem duobus populis præfici. Qui cum pauco sub tempore non paucam Domino plebem acquisisset, defunctus est apud Mediterraneos Anglos, in regione, quæ vocatur Infeppingum. Suscepit pro illo episcopatum Ceollach, et ipse de natione Scotorum, qui non multo post, relicto episcopatu, reversus est ad insulam Hii, ubi plurimorum caput et arcem Scoti habuere cœnobiorum; succedente illi in episcopatum Trumhere, viro religioso et monachica vita instituto, natione quidem Anglo, sed a Scotis ordinato episcopo; quod temporibus Wulfhere regis, de quo in sequentibus dicemus, factum est.

CAP. XXII.—

UT ORIENTALES SAXONES FIDEM QUAM DUDUM ABJECERANT, SUB REGE SIGEBERTO, PRÆDICANTE CEDD, RECEPERINT.

Eo tempore etiam Orientales Saxones fidem, quam olim, expulso Mellito antistite, abjecerant, instantia regis Oswii receperunt. Erat enim rex ejusdem gentis Sigebertus, qui post Sigebertum cognomento Parvum regnavit, amicus ejusdem Oswii regis, qui cum frequenter ad eum in provinciam Northanhumbrorum veniret, solebat eum hortari ad intelligendum deos esse non posse, qui hominum manibus facti essent; dei creandi materiam lignum vel lapidem esse non posse, quorum recisuræ vel igni absumerentur, vel in vasa quælibet humani usus formarentur, vel certe despectui habita foras projicerentur, et pedibus conculcata in terram verterentur. Deum potius intelligendum majestate incomprehensibilem, humanis oculis invisibilem, omnipotentem, æternum, qui cœlum et terram et humanum genus creasset, regeret, et judicaturus esset orbem in æquitate; cujus sedes æterna non in vili et caduco metallo, sed in cœlis esset credenda: meritoque intelligendum, quia omnes, qui voluntatem ejus, a quo creati sunt, discerent et facerent, æterna ab illo præmia essent percepturi. Hæc et hujusmodi multa cum rex Oswius regi Sigeberto amicabili et quasi fraterno consilio sæpe inculcaret, tandem, juvante amicorum consensu, credidit, et facto cum suis consilio, cum exhortatione, faventibus cunctis et annuentibus fidei, baptizatus est cum eis a Finano episcopo in villa regia, cujus supra meminimus, quæ cognominatur “Ad Murum.” Est enim juxta murum, quo olim Romani Britanniam insulam præcinxere, duodecim millibus passuum a mari orientali secreta.

Igitur rex Sigebertus, æterni regni jam civis effectus, temporalis sui regni sedem repetiit, postulans ab Oswio rege, ut aliquos sibi doctores daret, qui gentem suam ad fidem Christi converterent ac fonte salutari abluerent. At ille mittens ad provinciam Mediterraneorum Anglorum, clamavit ad se virum Dei Cedd, et dato illi socio altero quodam presbytero, misit prædicare verbum genti Orientalium Saxonum. Ubi cum omnia perambulantes multam Domino ecclesiam congregassent, contigit quodam tempore eundem Cedd redire domum, ac pervenire ad ecclesiam Lindisfarnensem, propter colloquium Finani episcopi; qui ubi prosperatum ei opus evangelii comperit, fecit eum episcopum in gentem Orientalium Saxonum, vocatis ad se in ministerium ordinationis aliis duobus episcopis. Qui, accepto gradu episcopatus, rediit ad provinciam, et majore auctoritate cœptum opus explens fecit per loca ecclesias, presbyteros et diaconos ordinavit, qui se in verbo fidei et ministerio baptizandi adjuvarent, maxime in civitate, quæ lingua Saxonum Ithancestir appellatur, sed et in illa, quæ Tilaburg cognominatur: quorum prior locus est in ripa Pentæ amnis, secundus in ripa Tamesis; in quibus, collecto examine famulorum Christi, disciplinam vitæ regularis, in quantum rudes adhuc capere poterant, custodire docuit.

Cumque tempore non pauco in præfata provincia, gaudente rege, congaudente universo populo, vitæ cœlestis institutio quotidianum sumeret augmentum, contigit ipsum regem, instigante omnium bonorum inimico, propinquorum suorum manu interfici. Erant autem duo germani fratres, qui hoc facinus patrarunt; qui cum interrogarentur quare hoc facerent, nil aliud respondere potuerunt, nisi ob hoc se iratos fuisse et inimicos regi, quod ille nimium suis parcere soleret inimicis, et factas ab eis injurias mox obsecrantibus placida mente dimitteret. Talis erat culpa regis pro qua occideretur, quod evangelica præcepta devoto corde servaret; in qua tamen ejus morte innoxia, juxta prædictum viri Dei, vera est ejus culpa punita. Habuerat enim unus ex his, qui eum occiderunt, comitibus illicitum conjugium, quod cum episcopus prohibere et corrigere non posset, excommunicavit eum, atque omnibus, qui se audire vellent, præcepit, ne domum ejus intrarent neque de cibis illius acciperent. Contemsit autem hoc rex præceptum, et rogatus a comite, intravit epulaturus domum ejus; qui cum abiisset, obviavit ei antistes. At rex intuens eum mox tremefactus desiluit de equo, ceciditque ante pedes ejus, veniam reatus postulans. Nam et episcopus pariter desiluit, sederat enim et ipse in equo. Iratus autem tetigit regem jacentem virga, quam tenebat manu, et pontificali auctoritate protestatus, “Dico tibi,” inquit, “quia noluisti te continere a domo perditi et damnati illius, tu in ipsa domo mori habes.” Sed credendum est quia talis mors viri religiosi non solum talem culpam diluerit, sed etiam meritum ejus auxerit; quia nimirum ob causam pietatis, quia propter observantiam mandatorum Christi contigit.

Successit autem Sigeberto in regnum Suidhelmus, filius Sexbaldi, qui baptizatus est ab ipso Cedd in provincia Orientalium Anglorum, in vico regio, qui dicitur Rendelsham, id est, Mansio Rendili; suscepitque eum ascendentem de fonte sancto Ethelwaldus rex ipsius gentis Orientalium Anglorum, frater Annæ regis eorundem.

CAP. XXIII.—

UT IDEM EPISCOPUS CEDD LOCUM MONASTERII CONSTRUENDI AB ETHELWALDO REGE ACCIPIENS ORATIONIBUS AC JEJUNIIS DOMINO CONSECRAVERIT; ET DE OBITU IPSIUS.

Solebat autem idem vir Domini, cum apud Orientales Saxones episcopatus officio fungeretur, sæpius etiam suam, id est, Northanhumbrorum provinciam exhortandi gratia revisere; quem cum Ethelwaldus filius Oswaldi regis, qui in Deirorum partibus regnum habebat, virum sanctum et sapientem, probumque moribus videret, postulavit eum possessionem terræ aliquam a se ad construendum monasterium accipere, in quo ipse rex et frequentius ad deprecandum Dominum verbumque audiendum advenire, et defunctus sepeliri deberet. Nam et seipsum fideliter credidit multum juvari eorum orationibus quotidianis, qui illo in loco Domino servirent. Habuerat autem idem rex secum fratrem germanum ejusdem episcopi, vocabulo Celin, virum æque Deo devotum, qui et ipsi ac familiæ ipsius verbum et sacramenta fidei, erat enim presbyter, ministrare solebat, per cujus notitiam maxime ad diligendum noscendumque episcopum pervenit. Favens ergo votis regis antistes, elegit sibi locum monasterii construendi in montibus arduis ac remotis, in quibus latronum magis latibula ac lustra ferarum, quam habitacula fuisse videbantur hominum; ut, juxta prophetiam Isaïæ, in cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, oriretur viror calami et junci, id est, fructus bonorum operum ibi nascerentur, ubi prius vel bestiæ commorari, vel homines bestialiter vivere consueverant.

Studens autem vir Domini acceptum monasterii locum primo precibus ac jejuniis a pristina flagitiorum sorde purgare, et sic in eo monasterii fundamenta jacere, postulavit a rege, ut sibi per totum Quadragesimæ tempus, quod instabat, facultatem ac licentiam ibidem orationis causa demorandi concederet. Quibus diebus cunctis, excepta Dominica, jejunium ad vesperam usque juxta morem protelans, ne tunc quidem nisi panis permodicum, et unum ovum gallinaceum cum parvo lacte aqua mixto percipiebat. Dicebat enim hanc esse consuetudinem eorum, a quibus normam disciplinæ regularis didicerat, ut accepta nuper loca ad faciendum monasterium vel ecclesiam prius orationibus ac jejuniis Domino consecrent. Cumque decem dies Quadragesimæ restarent, venit, qui clamaret eum ad regem. At ille, ne opus religiosum, negotiorum regalium causa, intermitteretur, petiit presbyterum suum Cynebillum, qui etiam frater germanus erat ipsius, pia cœpta complere. Cui cum ille libenter acquiesceret, expleto studio jejuniorum et orationis, fecit ibi monasterium, quod nunc Lestingau vocatur, et religiosis moribus, juxta ritus Lindisfarnensium, ubi educatus erat, instituit.

Qui cum annis multis et in præfata provincia episcopatum administraret, et hujus quoque monasterii statutis propositis curam gereret, casu contigit, ut ad ipsum monasterium tempore mortalitatis adveniens tactus ibidem infirmitate corporis obiret; qui primo quidem foris sepultus est, tempore autem procedente, in eodem monasterio ecclesia est in honorem beatæ Dei Genitricis de lapide facta, et in illa corpus ipsius ad dexteram altaris reconditum.

Dedit autem episcopus regendum post se monasterium fratri suo Ceadda, qui postea episcopus factus est, ut in sequentibus dicemus. Quatuor siquidem hi, quos diximus, germani fratres, Cedd et Cynebil et Celin et Ceadda, quod raro invenitur, omnes sacerdotes Domini fuere præclari, et duo ex eis etiam summi sacerdotii gradu functi sunt. Cum ergo episcopum defunctum ac sepultum in provincia Northanhumbrorum audirent fratres, qui in monasterio ejus erant in provincia Orientalium Saxonum, venerunt illo de suo monasterio homines circiter triginta, cupientes ad corpus sui patris, aut vivere si sic Deo placeret, aut morientes ibi sepeliri; qui libenter a suis fratribus et commilitonibus suscepti, omnes ibidem, superveniente præfatæ pestilentiæ clade, defuncti sunt, excepto uno puerulo, quem orationibus patris sui a morte constat esse servatum. Nam cum multo post hæc tempore viveret, et Scripturis legendis operam daret, tandem didicit se aqua baptismatis non esse regeneratum, et mox fonte lavacri salutaris ablutus etiam postmodum ad ordinem presbyterii promotus est, multisque in ecclesia utilis fuit; de quo dubitandum non crediderim, quin intercessionibus, ut dixi, sui patris, ad cujus corpus dilectionis ipsius gratia venerat, sit ab articulo mortis retentus, ut et ipse sic mortem evaderet æternam, et aliis quoque fratribus ministerium vitæ ac salutis docendo exhiberet.

CAP. XXIV.—

UT PROVINCIA MERCIORUM, OCCISO REGE PENDA, FIDEM CHRISTI SUSCEPERIT: ET OSWIUS, PRO ADEPTA VICTORIA, POSSESSIONES ET TERRITORIA AD CONSTRUENDA MONASTERIA DEDERIT.

His temporibus rex Oswius (cum acerbas atque intolerabiles pateretur irruptiones sæpedicti regis Merciorum, qui fratrem ejus occiderat,) ad ultimum, necessitate cogente, promisit se ei innumera et majora, quam credi potest, ornamenta regia vel donaria in pretium pacis largiturum, dummodo ille domum rediret, et provincias regni ejus usque ad internecionem vastare desineret. Cumque rex perfidus nullatenus precibus illius assensum præberet, qui totam ejus gentem a parvo usque ad magnum delere atque exterminare decreverat, respexit ille ad divinæ auxilium pietatis, quo ab impietate barbarica posset eripi; votoque se obligans, “Si paganus,” inquit, “nescit accipere nostra donaria, offeramus ei, qui novit, Domino Deo nostro.” Vovit ergo quia, si victor exsisteret, filiam suam Domino sacra virginitate dicandam offerret, simulque duodecim possessiones prædiorum ad construenda monasteria donaret; et sic cum paucissimo exercitu se certamini dedit. Denique fertur quod tricies majorem pagani habuerint exercitum, siquidem ipsi triginta legiones ducibus nobilissimis instructas in bello habuere; quibus Oswius rex cum Alfrido filio, perparvum, ut dixi, habens exercitum, sed Christo duce confisus, occurrit. Nam alius filius ejus Egfridus eo tempore in provincia Merciorum apud reginam Cynwise obses tenebatur. Filius autem Oswaldi regis Ethelwaldus, qui eis auxilio esse debuerat, in parte erat adversariorum, eisdemque contra patriam et patruum suum pugnaturis ductor exstiterat, quamvis ipso tempore pugnandi sese pugnæ subtraxerat, eventumque discriminis tuto in loco exspectabat. Inito ergo certamine, fugati sunt et cæsi pagani, duces regii triginta, et qui ad auxilium venerant, pene omnes interfecti; in quibus Ethelhere frater Annæ regis Orientalium Anglorum, qui post eum regnavit, auctor ipse belli, perditis militibus sive auxiliis, interemtus; et quia prope fluvium Vinwed pugnatum est, qui tunc præ inundantia pluviarum late alveum suum, imo omnes ripas suas, transierat, contigit ut multo plures aqua fugientes, quam bellantes perderet ensis.

Tunc rex Oswius, juxta quod Domino voverat, pro collata sibi victoria gratias Deo referens, dedit filiam suam Elfledam, quæ vixdum unius anni ætatem impleverat, perpetua ei virginitate consecrandam; donatis insuper duodecim possessiunculis terrarum, in quibus, ablato studio militiæ terrestris, ad exercendam militiam cœlestem, supplicandumque pro pace gentis ejus æterna, devotioni sedulæ monachorum locus facultasque suppeteret. E quibus videlicet possessiunculis, sex in provincia Deirorum, sex in Berniciorum dedit; singulæ vero possessiones decem erant familiarum, id est, simul omnes centum viginti. Intravit autem præfata regis Oswii filia Deo dedicanda monasterium, quod nuncupatur Heruteu, id est, Insula Cervi, cui tunc Hilda abbatissa præfuit; quæ post biennium, comparata possessione decem familiarum, in loco qui dicitur Streaneshalch, ibi monasterium construxit, in quo memorata regis filia, primo discipula vitæ regularis, deinde etiam magistra exstitit, donec, completo undesexaginta annorum numero, ad complexum et nuptias Sponsi cœlestis virgo beata intraret. In quo monasterio et ipsa, et pater ejus Oswius, et mater ejus Eanfleda, et pater matris ejus Edwinus, et multi alii nobiles in ecclesia sancti Apostoli Petri sepulti sunt. Hoc autem bellum rex Oswius in regione Loidis, tertio decimo regni sui anno, decimo septimo die kalendarum Decembrium, cum magna utriusque populi utilitate confecit. Nam et suam gentem ab hostili paganorum depopulatione liberavit, et ipsam gentem Merciorum finitimarumque provinciarum, desecto capite perfido, ad fidei Christianæ gratiam convertit.

Primus autem in provincia Merciorum, simul et Lindisfarnorum ac Mediterraneorum Anglorum, factus est episcopus Diuma, ut supra diximus, qui apud Mediterraneos Anglos defunctus ac sepultus est; secundus Ceollach, qui, relicto episcopatus officio, vivens ad Scotiam rediit, uterque de genere Scotorum; tertius Trumhere, de natione quidem Anglorum, sed edoctus et ordinatus a Scotis, qui erat abbas in monasterio, quod dicitur Ingethlingum. Ipse est locus in quo occisus est rex Oswinus, ut supra meminimus. Nam regina Eanfleda propinqua illius, ob castigationem necis ejus injustæ, postulavit a rege Oswio, ut donaret ibi locum monasterium construendi præfato Dei famulo Trumhere, quia propinquus et ipse erat regis occisi; in quo videlicet monasterio orationes assiduæ pro utriusque regis, (id est, et occisi, et ejus, qui occidere jussit,) salute æterna fierent. Idem autem rex Oswius tribus annis post occisionem Pendæ regis, Merciorum genti, necnon et ceteris Australium provinciarum populis, præfuit; qui etiam gentem Pictorum maxima ex parte regno Anglorum subjecit.

Quo tempore donavit præfato Peadæ, filio regis Pendæ, eo quod esset cognatus suus, regnum Australium Merciorum, qui sunt, ut dicunt, familiarum quinque millium, discreti fluvio Treenta ab Aquilonalibus Merciis, quorum terra est familiarum septem millium. Sed idem Peada proximo vere multum nefarie peremtus est, proditione, ut dicunt, conjugis suæ, in ipso tempore festi Paschalis. Completis autem tribus annis post interfectionem Pendæ regis, rebellarunt adversus regem Oswium duces gentis Merciorum Immin, et Eafa, et Eadbert, levato in regem Wulfhere, filio ejusdem Pendæ adolescente, quem occultum servaverant; et, ejectis principibus regis non proprii, fines suos fortiter simul et libertatem receperunt: sicque cum suo rege liberi, Christo vero regi, pro sempiterno in cœlis regno, servire gaudebant. Præfuit autem rex idem genti Merciorum annis decem et septem, habuitque primum episcopum Trumhere, de quo supra diximus, secundum Jaruman, tertium Ceaddam, quartum Winfridum. Omnes hi per ordinem sibimet succedentes sub rege Wulfhere, gentis Merciorum episcopatu sunt functi.

CAP. XXV.—

UT QUÆSTIO SIT MOTA DE TEMPORE PASCHÆ ADVERSUS EOS, QUI DE SCOTIA VENERANT.

Interea, Aidano episcopo de hac vita sublato, Finanus pro illo gradum episcopatus a Scotis ordinatus ac missus acceperat; qui in insula Lindisfarnensi fecit ecclesiam episcopali sedi congruam, quam tamen, more Scotorum, non de lapide, sed de robore secto, totam composuit atque arundine texit, quam tempore sequenti reverendissimus archiepiscopus Theodorus in honore beati apostoli Petri dedicavit. Sed episcopus loci ipsius Eadbertus, ablata arundine, plumbi laminis eam totam, hoc est, et tectum et ipsos quoque parietes ejus, cooperire curavit.

His temporibus quæstio facta est frequens et magna de observatione Paschæ, confirmantibus eis, qui de Cantia, vel de Galliis, advenerant, quod Scoti Dominicum Paschæ diem contra universalis ecclesiæ morem celebrarent. Erat in his acerrimus veri Paschæ defensor, nomine Ronan, natione quidem Scotus, sed in Galliæ vel Italiæ partibus regulam ecclesiasticæ veritatis edoctus, qui cum Finano confligens multos quidem correxit, vel ad solertiorem veritatis inquisitionem accendit; nequaquam tamen Finanum emendare potuit, quin potius, quod esset homo ferocis animi, acerbiorem castigando et apertum veritatis adversarium reddidit. Observabat autem Jacobus, diaconus quondam (ut supra docuimus) venerabilis archiepiscopi Paulini, verum et Catholicum Pascha, cum omnibus, quos ad correctiorem viam erudire poterat. Observabat et regina Eanfleda cum suis juxta quod in Cantia fieri viderat, habens secum de Cantia presbyterum catholicæ observationis, nomine Romanum; unde nonnunquam contigisse fertur illis temporibus, ut bis in anno uno Pascha celebraretur, et cum rex Pascha Dominicum, solutis jejuniis, faceret, tunc regina cum suis persistens adhuc in jejunio diem Palmarum celebraret. Hæc autem dissonantia Paschalis observantiæ, vivente Aidano, patienter ab omnibus tolerabatur, qui patenter intellexerant, quia etsi Pascha contra morem eorum, qui ipsum miserant, facere non potuit, opera tamen fidei, pietatis, et dilectionis, juxta morem omnibus sanctis consuetum, diligenter exsequi curavit; unde ab omnibus, etiam his, qui de Pascha aliter sentiebant, merito diligebatur, nec solum a mediocribus, verum ab ipsis quoque episcopis, Honorio Cantuariorum, et Felice Orientalium Anglorum, venerationi habitus est.

Defuncto autem Finano, qui post illum fuit, cum Colmanus in episcopatum succederet, et ipse missus a Scotia, gravior de observatione Paschæ necnon et de aliis ecclesiasticæ vitæ disciplinis controversia nata est; unde merito movit hæc quæstio sensus et corda multorum, timentium ne forte, accepto Christianitatis vocabulo, in vacuum currerent, aut cucurrissent. Pervenit et ad ipsas principum aures, Oswii videlicet regis, et filii ejus Alfridi, qui nimirum Oswius a Scotis edoctus ac baptizatus, illorum etiam lingua optime imbutus, nihil melius quam quod illi docuissent autumabat. Porro Alfridus magistrum habens eruditionis Christianæ Wilfridum virum doctissimum, (nam et Romam prius propter doctrinam ecclesiasticam adierat, et apud Dalfinum archiepiscopum Galliarum Lugduni multum temporis egerat, a quo etiam tonsuræ ecclesiasticæ coronam susceperat,) hujus doctrinam omnibus Scotorum traditionibus jure præferendam sciebat; unde ei etiam donaverat monasterium quadraginta familiarum, in loco qui dicitur Inrhypum, quem videlicet locum paulo ante eis, qui Scotos sequebantur, in possessionem monasterii dederat. Sed quia illi postmodum, data sibi optione, magis loco cedere, quam suam mutare consuetudinem, volebant, dedit eum illi, qui dignam loco et doctrinam haberet, et vitam.

Venerat eo tempore Agilbertus, Occidentalium Saxonum episcopus, cujus supra meminimus, amicus Alfridi regis et Wilfridi abbatis, ad provinciam Northanhumbrorum, et apud eos aliquandiu demorabatur; qui etiam Wilfridum, rogatu Alfridi, in præfato suo monasterio presbyterum fecit. Habebat autem secum ipse presbyterum, nomine Agathonem. Mota ergo ibi quæstione de Pascha, vel tonsura, vel aliis rebus ecclesiasticis, dispositum est ut in monasterio, quod dicitur Streaneshalch, quod interpretatur “Sinus Phari,” cui tunc Hilda abbatissa Deo devota femina præfuit, synodus fieri et hæc quæstio terminari deberet. Veneruntque illo reges ambo, pater scilicet et filius; episcopi, Colmanus cum clericis suis de Scotia, Agilbertus cum Agathone et Wilfrido presbyteris. Jacobus et Romanus in horum parte erant; Hilda abbatissa cum suis in parte Scotorum, in qua erat etiam venerabilis episcopus Cedd, jamdudum ordinatus a Scotis, ut supra docuimus, qui et interpres in eo concilio vigilantissimus utriusque partis exstitit.

Primusque rex Oswius, præmissa præfatione, quod oporteret eos, qui una Deo servirent, unam vivendi regulam tenere, nec discrepare in celebratione sacramentorum cœlestium, qui unum omnes in cœlis regnum exspectarent; inquirendum potius, quæ esset verior traditio, et hanc ab omnibus communiter esse sequendam; jussit primo dicere episcopum suum Colmanum, qui esset ritus et unde originem ducens ille, quem ipse sequeretur. Tunc Colmanus, “Pascha,” inquit, “hoc, quod agere soleo, a majoribus meis accepi, qui me huc episcopum miserunt, quod omnes patres nostri, viri Deo dilecti, eodem modo celebrasse noscuntur. Quod ne cui contemnendum et reprobandum esse videatur, ipsum est quod beatus Evangelista Joannes, discipulus specialiter Domino dilectus, cum omnibus, quibus præerat, ecclesiis, celebrasse legitur.” Quo hæc et his similia dicente, jussit rex et Agilbertum proferre in medium morem suæ observationis, unde initium haberet, vel qua hunc auctoritate sequeretur. Respondit Agilbertus, “Loquatur, obsecro, vice mea discipulus meus Wilfridus presbyter, quia unum ambo sapimus cum ceteris, qui hic assident ecclesiasticæ traditionis cultoribus; et ille melius ac manifestius ipsa lingua Anglorum, quam ego per interpretem, potest explanare quæ sentimus.”

Tunc Wilfridus, jubente rege ut diceret, ita exorsus est. “Pascha, quod facimus,” inquit, “vidimus Romæ, ubi beati Apostoli Petrus et Paulus vixere, docuere, passi sunt et sepulti, ab omnibus celebrari; hoc in Italia, hoc in Gallia, quas discendi vel orandi studio pertransivimus, ab omnibus agi conspeximus; hoc Africam, Asiam, et Ægyptum, Græciam, et omnem orbem, quacunque Christi ecclesia diffusa est, per diversas nationes et linguas, uno ac non diverso temporis ordine gerere comperimus; præter hos tantum, et obstinationis eorum complices, Pictos dico et Britones, cum quibus de duabus ultimis oceani insulis, et his non totis, contra totum orbem stulto labore pugnant.” Cui hæc dicenti respondit Colmanus, “Mirum quare stultum appellare velitis laborem nostrum, in quo tanti apostoli, qui super pectus Domini recumbere dignus fuit, exempla sectamur; cum ipsum sapientissime vixisse omnis mundus noverit.” At Wilfridus, “Absit,” inquit, “ut Joannem stultitiæ reprehendamus, cum scita legis Mosaicæ juxta literam servaret, judaizante adhuc in multis ecclesia, nec subito valentibus apostolis omnem legis observantiam, quæ a Deo instituta est, abdicare. Quomodo simulacra, quæ a dæmonibus inventa sunt, repudiare omnes, qui ad fidem veniunt, necesse est; videlicet, ne scandalum facerent eis, qui inter gentes erant, Judæis. Hinc est enim quod Paulus Timotheum circumcidit, quod hostias in templo immolavit, quod cum Aquila et Priscilla caput Corinthi totondit; ad nihil videlicet utile, nisi ad scandalum vitandum Judæorum. Hinc quod eidem Paulo Jacobus ait, [Act. xxi. 20,] Vides, frater, quot millia sunt in Judæis, qui crediderunt; et omnes hi æmulatores sunt legis. Nec tamen hodie, clarescente per mundum Evangelio, necesse est, imo nec licitum, fidelibus vel circumcidi, vel hostias Deo victimarum offerre carnalium. Itaque Joannes, secundum legis consuetudinem, quarta decima die mensis primi ad vesperam incipiebat celebrationem festi Paschalis, nil curans utrum hæc Sabbato, an alia qualibet feria, proveniret. At vero Petrus, cum Romæ prædicaret, memor quia Dominus prima Sabbati resurrexit a mortuis ac mundo spem resurrectionis contulit, ita Pascha faciendum intellexit, ut secundum consuetudinem ac præcepta legis quartam decimam lunam primi mensis, æque sicut Joannes, orientem ad vesperam semper exspectaret; et, hac exorta, si Dominica dies, quæ tunc prima Sabbati vocabatur, erat mane ventura, in ipsa vespera Pascha Dominicum celebrare incipiebat, quomodo et nos omnes hodie facere solemus. Sin autem Dominica non proximo mane post lunam quartam decimam, sed sexta decima, aut septima decima, aut alia qualibet luna, usque ad vicesimam primam esset ventura, exspectabat eam, et præcedente Sabbato, vespere, sacrosancta Paschæ solennia inchoabat; sicque fiebat, ut Dominica Paschæ dies non nisi a quinta decima luna usque ad vicesimam primam servaretur. Neque hæc evangelica et apostolica traditio legem solvit, sed potius adimplet, in qua observandum Pascha a quarta decima luna primi mensis ad vesperam, usque ad vicesimam primam lunam ejusdem mensis ad vesperam, præceptum est; in quam observantiam imitandam, omnes beati Joannis successores in Asia post obitum ejus, et omnis per orbem ecclesia conversa est. Et hoc esse verum Pascha, hoc solum fidelibus celebrandum, Niceno Concilio non statutum noviter, sed confirmatum est, ut Ecclesiastica docet Historia.

“Unde constat vos, Colmane, neque Joannis, ut autumatis, exempla sectari, neque Petri, cujus traditioni scientes contradicitis, neque legi, neque Evangelio, in observatione vestri Paschæ congruere. Joannes enim, ad legis Mosaicæ decreta tempus Paschale custodiens, nil de prima Sabbati curabat; quod vos non facitis, qui non nisi prima Sabbati Pascha celebratis. Petrus a quinta decima luna usque ad vicesimam primam diem Paschæ Dominicum celebrabat, quod vos non facitis, qui a quarta decima usque ad vicesimam lunam diem Dominicum Paschæ observatis; ita, ut tertia decima luna ad vesperam sæpius Pascha incipiatis, cujus neque lex ullam fecit mentionem, neque auctor ac dator Evangelii Dominus in ea, sed in quarta decima, vel vetus pascha manducavit ad vesperam, vel Novi Testamenti sacramenta, in commemorationem suæ passionis, ecclesiæ celebranda tradidit. Item, lunam vicesimam primam, quam lex maxime celebrandam commendavit, a celebratione vestri Paschæ funditus eliminatis; sicque, ut dixi, in celebratione summæ festivitatis neque Joanni, neque Petro, neque Legi, neque Evangelio, concordatis.”

His contra Colmanus, “Numquid,” ait, “Anatolius vir sanctus et in præfata Historia Ecclesiastica multum laudatus, legi vel Evangelio contraria sapuit, qui a quarta decima usque ad vicesimam Pascha celebrandum scripsit? Numquid reverendissimum patrem nostrum Columbam, et successores ejus viros Deo dilectos, qui eodem modo Pascha fecerunt, divinis paginis contraria sapuisse, vel egisse credendum est? cum plurimi fuerint in eis, quorum sanctitati cœlestia signa, et virtutum quæ fecerunt miracula, testimonium præbuerunt; quos ipse sanctos esse non dubitans, semper eorum vitam, mores et disciplinam, sequi non desisto.”

At Wilfridus, “Constat,” inquit, “Anatolium virum sanctissimum, doctissimum, ac laude esse dignissimum; sed quid vobis cum illo, cum nec ejus decreta servetis? Ille enim in Pascha suo, regulam utique veritatis sequens, circulum decem et novem annorum posuit, quem vos aut ignoratis, aut agnitum et a tota Christi ecclesia custoditum pro nihilo contemnitis. Ille sic in Pascha Dominico quartam decimam lunam computavit, ut hanc eadem ipsa die, more Ægyptiorum, quintam decimam lunam ad vesperam esse fateretur. Sic idem vicesimam die Dominico Paschæ annotavit, ut hanc, declinata eadem die, esse vicesimam primam crederet. Cujus regulam distinctionis vos ignorasse probat, quod aliquoties Pascha manifestissime ante plenilunium, id est, in tertia decima luna, facitis. De patre autem vestro Columba et sequacibus ejus, quorum sanctitatem vos imitari, et regulam ac præcepta cœlestibus signis confirmata sequi perhibetis, possum respondere, quia multis in judicio dicentibus Domino, quod in nomine ejus prophetaverint, et dæmonia ejecerint, et virtutes multas fecerint, responsurus sit Dominus, quia nunquam eos noverit. Sed absit, ut de patribus vestris hoc dicam; quia justius multo est de incognitis bonum credere, quam malum. Unde et illos Dei famulos ac Deo dilectos esse non nego, qui simplicitate rustica, sed intentione pia, Deum dilexerunt. Neque illis multum obesse reor talem Paschæ observantiam, quamdiu nullus advenerat, qui eis instituti perfectioris decreta, quæ sequerentur, ostenderet; quos utique credo, si qui tunc ad eos catholicus calculator adveniret, sic ejus monita fuisse secuturos, quomodo ea, quæ noverant ac didicerant, Dei mandata probantur fuisse secuti.

“Tu autem et socii tui, si audita decreta sedis apostolicæ, imo universalis ecclesiæ, et hæc literis sacris confirmata, sequi contemnitis, absque ulla dubitatione peccatis. Etsi enim patres tui sancti fuerunt, numquid universali, quæ per orbem est, ecclesiæ Christi, eorum est paucitas uno de angulo extremæ insulæ præferenda? Et si sanctus erat ac potens virtutibus ille Columba vester, imo et noster, si Christi erat, num præferri potuit beatissimo apostolorum principi, cui Dominus ait, [Matth. xvi. 18,] Tu es Petrus, et super hanc petram ædificabo ecclesiam meam, et portæ inferi non prævalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni cælorum.”

Hæc perorante Wilfrido, dixit rex, “Verene, Colmane, hæc illi Petro dicta sunt a Domino?” Qui ait, “Vere, rex.” At ille, “Habetis,” inquit, “vos proferre aliquid tantæ potestatis vestro Columbæ datum?” At ait ille, “Nihil.” Rursum autem rex, “Si utrique vestrum,” inquit, “in hoc sine ulla controversia consentiunt, quod hæc principaliter Petro dicta, et ei claves regni cœlorum sint datæ a Domino?” Responderunt etiam “Utrique.” At ille ita conclusit, “Et ego vobis dico, quia hic est ostiarius ille, cui ego contradicere nolo; sed in quantum novi vel valeo, hujus cupio in omnibus obedire statutis; ne forte, me adveniente ad fores regni cœlorum, non sit qui reseret, averso illo, qui claves tenere probatur.” Hæc dicente rege, faverunt assidentes quique sive adstantes, majores una cum mediocribus; et abdicata minus perfecta institutione, ad ea, quæ meliora cognoverant, sese transferre festinabant.

CAP. XXVI.—

UT COLMANUS VICTUS DOMUM REDIERIT, ET TUDA PRO ILLO EPISCOPATU SIT FUNCTUS; QUALISQUE ILLIS DOCTORIBUS FUERIT HABITUS ECCLESIÆ.

Finitoque conflictu ac soluta concione, Agilbertus domum rediit. Colmanus videns spretam suam doctrinam, sectamque esse despectam, assumtis his, qui se sequi voluerunt, (id est, qui Pascha catholicum, et tonsuram coronæ, nam et de hoc quæstio non minima erat, recipere nolebant,) in Scotiam regressus est, tractaturus cum suis, quid de his facere deberet. Cedd, relictis Scotorum vestigiis, ad suam sedem rediit, utpote agnita observatione catholici Paschæ. Facta est autem hæc quæstio anno Dominicæ incarnationis sexcentesimo sexagesimo quarto, qui fuit annus Oswii regis vicesimus secundus; episcopatus autem Scotorum, quem gesserunt in provincia Anglorum, annus tricesimus. Siquidem Aidanus decem et septem annis, Finanus decem, Colmanus tribus, episcopatum tenuere.

Reverso autem patriam Colmano, suscepit pro illo pontificatum Northanhumbrorum famulus Christi Tuda, qui erat apud Scotos austrinos eruditus atque ordinatus episcopus, habens juxta morem provinciæ illius coronam tonsuræ ecclesiasticæ, et catholicam temporis Paschalis regulam observans; vir quidem bonus ac religiosus, sed permodico tempore ecclesiam regens. Venerat autem de Scotia, tenente adhuc pontificatum Colmano, et diligenter ea, quæ ad fidem et veritatem pertinent, et verbo cunctos docebat et opere. Porro fratribus, qui in Lindisfarnensi ecclesia, Scotis abeuntibus, remanere maluerunt, præpositus est abbatis jure vir reverendissimus ac mansuetissimus Eata, qui erat abbas in monasterio, quod dicitur Mailros; quod aiunt Colmanum abiturum petiisse et impetrasse a rege Oswio, eo quod esset idem Eata unus de duodecim pueris Aidani, quos primo episcopatus sui tempore de natione Anglorum erudiendos in Christo accepit. Multum namque eundem episcopum Colmanum rex pro insita illi prudentia diligebat. Ipse est Eata, qui non multo post eidem ecclesiæ Lindisfarnensis episcopus factus est. Abiens autem domum Colmanus assumsit secum partem ossium reverendissimi patris Aidani; partem vero in ecclesia, cui præerat, reliquit, et in secretario ejus condi præcepit.

Quantæ autem parsimoniæ, cujusque continentiæ fuerit ipse cum prædecessoribus suis, testabatur etiam locus ille, quem regebant, ubi, abeuntibus eis, excepta ecclesia, paucissimæ domus repertæ sunt; hoc est, illæ solummodo, sine quibus conversatio civilis esse nullatenus poterat; nil pecuniarum absque pecoribus habebant; si quid enim pecuniæ a divitibus accipiebant, mox pauperibus dabant; nam neque ad susceptionem potentium seculi, vel pecunias colligi, vel domus prævideri, necesse fuit, qui nunquam ad ecclesiam, nisi orationis tantum et audiendi verbi Dei causa, veniebant. Rex ipse, cum opportunitas exegisset, cum quinque tantum aut sex ministris veniebat, et, expleta in ecclesia oratione, discedebat. Quod si forte eos ibi refici contingeret, simplici tantum et quotidiano fratrum cibo contenti nil ultra quærebant. Tota enim fuit tunc solicitudo doctoribus illis Deo serviendi, non seculo; tota cura cordis excolendi, non ventris.

Unde et in magna erat veneratione tempore illo religionis habitus, ita ut ubicunque clericus aliquis aut monachus adveniret, gaudenter ab omnibus tanquam Dei famulus exciperetur; etiam si in itinere pergens inveniretur, accurrebant, et flexa cervice vel manu signari, vel ore illius se benedici, gaudebant; verbis quoque horum exhortatoriis diligenter auditum præbebant. Sed et diebus Dominicis ad ecclesiam, sive ad monasteria certatim, non reficiendi corporis, sed audiendi sermonis, Dei gratia confluebant; et si quis sacerdotum in vicum forte deveniret, mox congregati in unum vicani verbum vitæ ab illo expetere curabant. Nam neque alia ipsis sacerdotibus aut clericis vicos adeundi, quam prædicandi, baptizandi, infirmos visitandi, et, ut breviter dicam, animas curandi, causa fuit; qui in tantum erant ab omni avaritiæ peste castigati, ut nemo territoria ac possessiones ad construenda monasteria, nisi a potentibus seculi coactus, acciperet. Quæ consuetudo per omnia aliquanto post hæc tempore in ecclesiis Northanhumbrorum servata est. Sed de his satis dictum.

CAP. XXVII.—

UT EGBERTUS, VIR SANCTUS DE NATIONE ANGLORUM, MONACHICAM IN HIBERNIA VITAM DUXERIT.

Eodem anno Dominicæ incarnationis sexcentesimo sexagesimo quarto, facta est eclipsis solis die tertio mensis Maii, hora circiter decima diei; quo etiam anno subita pestilentiæ lues, depopulatis prius australibus Britanniæ plagis, Northanhumbrorum quoque provinciam corripiens, atque acerba clade diutius longe lateque desæviens, magnam hominum multitudinem stravit. Qua plaga præfatus Domini sacerdos Tuda raptus est de mundo, et in monasterio, quod dicitur Pegnalech, honorifice sepultus. Hæc autem plaga Hiberniam quoque insulam pari clade premebat. Erant ibidem eo tempore multi nobilium simul et mediocrium de gente Anglorum, qui tempore Finani et Colmani episcoporum, relicta insula patria, vel divinæ lectionis vel continentioris vitæ gratia, illo secesserant. Et quidam quidem mox se monasticæ conversationi fideliter mancipaverunt, alii magis circumeundo per cellas magistrorum, lectioni operam dare gaudebant; quos omnes Scoti libentissime suscipientes victum eis quotidianum sine pretio, libros quoque ad legendum et magisterium gratuitum, præbere curabant.

Erant inter hos duo juvenes magnæ indolis, de nobilibus Anglorum, Ethelhun et Egbertus, quorum prior frater fuit Ethelwini, viri æque Deo dilecti, qui et ipse ævo sequente Hiberniam gratia legendi adiit, et bene instructus patriam rediit, atque episcopus in provincia Lindissi factus multo ecclesiam tempore nobilissime rexit. Hi ergo cum essent in monasterio, quod lingua Scotorum Rathmelsigi appellatur, et omnes socii ipsorum, vel mortalitate de seculo rapti, vel per alia essent loca dispersi, correpti sunt ambo morbo ejusdem mortalitatis, et gravissime afflicti; e quibus Egbertus, (sicut mihi referebat quidam veracissimus et venerandæ canitiei presbyter, qui se hæc ab ipso audiisse perhibebat,) cum se æstimaret esse moriturum, egressus est tempore matutino de cubiculo, in quo infirmi quiescebant, et residens solus in loco opportuno cœpit sedulus cogitare de actibus suis, et compunctus memoria peccatorum suorum faciem lachrimis abluebat, atque intimo ex corde Deum precabatur, ne adhuc mori deberet, priusquam vel præteritas negligentias, quas in pueritia sive infantia commiserat, perfectius ex tempore castigaret, vel in bonis se operibus abundantius exerceret. Vovit etiam votum, quia adeo peregrinus vivere vellet, ut nunquam in insulam, in qua natus est, id est Britanniam, rediret; quia præter solennem canonici temporis psalmodiam, si non valetudo corporis obsisteret, quotidie Psalterium totum in memoriam divinæ laudis decantaret, et quia in omni septimana diem cum nocte jejunus transiret. Cumque, finitis lacrimis, precibus et votis, domum rediret, invenit sodalem dormientem; et ipse quoque lectulum conscendens cœpit in quietem membra laxare. Et cum paululum quiesceret expergefactus sodalis respexit eum et ait, “O frater Egberte, O quid fecisti? Sperabam quia pariter ad vitam æternam intraremus. Veruntamen scito quia, quæ postulasti, accipies.” Didicerat enim per visionem, et quid ille petiisset, et quia petita impetrasset.

Quid multa? ipse Ethelhun proxima nocte defunctus est. At vero Egbertus, decussa molestia ægritudinis, convaluit, ac multo postea tempore vivens, acceptumque sacerdotii gradum condignis ornans actibus, post multa virtutum bona, ut ipse desiderabat, nuper, id est, anno Dominicæ incarnationis septingentesimo vicesimo nono, cum esset ipse annorum nonaginta, migravit ad regna cœlestia. Duxit autem vitam in magna humilitatis, mansuetudinis, continentiæ, simplicitatis et justitiæ perfectione. Unde et genti suæ, et illis in quibus exsulabat nationibus Scotorum sive Pictorum, exemplo vivendi, et instantia docendi, et auctoritate corripiendi, et pietate largiendi de his, quæ a divitibus acceperat, multum profuit. Addidit autem votis, quæ diximus, ut semper in quadragesima non plus quam semel in die reficeretur, non aliud quam panem ac lac tenuissimum, et hoc cum mensura, gustaret; quod videlicet lac pridie novum in phiala ponere solebat, et post noctem ablata superficie crassiore, ipse residuum cum modico, ut diximus, pane bibebat. Cujus modum continentiæ etiam quadraginta diebus ante natalem Domini, totidem quoque post peracta solennia Pentecostes, hoc est, Quinquagesimæ, semper observare curabat.

CAP. XXVIII.—

UT, DEFUNCTO TUDA, WILFRIDUS IN GALLIA, CEADDA APUD OCCIDENTALES SAXONES, IN PROVINCIA NORTHANHUMBRORUM SINT ORDINATI EPISCOPI.

INTEREA rex Alfridus misit Wilfridum presbyterum ad regem Galliarum, qui eum sibi suisque consecrari faceret episcopum. At ille misit eum ordinandum ad Agilbertum, de quo supra diximus, qui, relicta Britannia, Parisiacæ civitatis factus erat episcopus; et consecratus est magno cum honore ab ipso, convenientibus plurimis episcopis, in vico regio, qui vocatur in Compendio. Quo adhuc in transmarinis partibus propter ordinationem demorante, imitatus industriam filii, rex Oswius misit Cantiam virum sanctum, modestum moribus, Scripturarum lectione sufficienter instructum, et ea, quæ in Scripturis agenda didicerat, operibus solerter exsequentem, qui Eboracensis ecclesiæ ordinaretur episcopus. Erat autem presbyter vocabulo Ceadda, frater reverendissimi antistitis Cedd, cujus sæpius meminimus, et abbas monasterii illius, quod vocatur Lestingau. Misitque rex cum eo presbyterum suum vocabulo Eadhedum, qui postea, regnante Egfrido, Rhipensis ecclesiæ præsul factus est. Verum illi Cantiam pervenientes invenerunt archiepiscopum Deusdedit jam migrasse de seculo, et necdum alium pro eo constitutum fuisse pontificem. Unde diverterunt ad provinciam Occidentalium Saxonum, ubi erat Wine episcopus; et ab illo est vir præfatus consecratus antistes, assumtis in societatem ordinationis duobus de Britonum gente episcopis, qui Dominicum Paschæ diem, ut sæpius dictum est, secus morem canonicum a quarta decima usque ad vicesimam lunam celebrant. Non enim erat tunc ullus, excepto illo Wine, in tota Britannia canonice ordinatus episcopus.

Consecratus ergo in episcopum Ceadda mox cœpit ecclesiasticæ veritati et castitati curam impendere; humilitati, continentiæ, lectioni operam dare; oppida, rura, casas, vicos, castella, propter evangelizandum, non equitando, sed apostolorum more pedibus incedendo, peragrare. Erat enim discipulus Aidani, eisdemque actibus ac moribus juxta exemplum ejus, ac fratris sui Cedd, suos instituere curavit auditores. Veniens quoque Britanniam Wilfridus jam episcopus factus et ipse perplura catholicæ observationis moderamina ecclesiis Anglorum sua doctrina contulit; unde factum est, ut, crescente per dies institutione catholica, Scoti omnes, qui inter Anglos morabantur, aut his manus darent, aut suam redirent ad patriam.

CAP. XXIX.—

UT WIGHARDUS PRESBYTER, ORDINANDUS IN ARCHIEPISCOPUM, ROMAN DE BRITANNIA SIT MISSUS; QUEM REMISSA MOX SCRIPTA PAPÆ APOSTOLICI IBIDEM OBIISSE NARRAVERINT.

HIS temporibus reges Anglorum nobilissimi, Oswius provinciæ Northanhumbrorum, et Egbertus Cantuariorum, habito inter se consilio, quid de statu ecclesiæ Anglorum esset agendum, intellexerat enim veraciter Oswius, quamvis educatus a Scotis, quia Romana esset catholica et apostolica ecclesia, assumserunt, cum electione et consensu sanctæ ecclesiæ gentis Anglorum, virum bonum et aptum episcopatu presbyterum, nomine Wighardum, de clero Deusdedit episcopi, et hunc antistitem ordinandum Romam miserunt; quatenus, accepto ipse gradu archiepiscopatus, catholicos per omnem Britanniam ecclesiis Anglorum ordinare posset antistites. Verum Wighardus Romam perveniens, priusquam consecrari in episcopatum posset, morte præreptus est; et hujusmodi literæ regi Oswio Britanniam remissæ sunt.

“Domino excellentissimo filio Oswio regi Saxonum, Vitalianus episcopus, servus servorum Dei.

“Desiderabiles literas excellentiæ vestræ suscepimus, quas relegentes cognovimus ejus piissimam devotionem ferventissimumque amorem, quem habet propter beatam vitam; et quia, dextera Domini protegente, ad veram et apostolicam fidem sit conversus, sperans, sicut in sua gente regnat, ita et cum Christo in futuro conregnare. Benedicta igitur gens, quæ talem sapientissimum et Dei cultorem promeruit habere regem; quia non solum ipse Dei cultor exstitit, sed etiam omnes subjectos suos meditatur die ac nocte ad fidem catholicam atque apostolicam pro suæ animæ redemtione converti. Quis enim audiens hæc suavia non lætetur? Quis non exultet et gaudeat in his piis operibus? Quia et gens vestra Christo omnipotenti Deo credidit, secundum divinorum prophetarum voces, sicut scriptum est in Isaïa, [xi. 10,] In die illa radix Jesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur. Et iterum, [xlix. 1,] Audite insulæ, et attendite populi de longe. Et post paululum, [xlix. 6,] Parum, inquit, est, ut mihi sis servus ad suscitandas tribus Jacob, et fæces Israel convertendas. Dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terræ. Et rursum, [xlix. 7,] Reges videbunt, et consurgent principes, et adorabunt. Et post pusillum, [xlix. 8,] Dedi te in fœdus populi, ut suscitares terram, et possideres hereditates dissipatas, et diceres his, qui vincti sunt, “Exite,” et his, qui in tenebris, “Revelamini.” Et rursum, [xlii. 6, 7,] Ego Dominus vocavi te in justitia, et apprehendi manum tuam, et servavi; et dedi te in lucem gentium et in fœdus populi, ut aperires oculos cæcorum, et educeres de conclusione vinctum, de domo carceris sedentes in tenebris.

“Ecce, excellentissime fili, quam luce clarius est, non solum de vobis, sed etiam de omnibus prophetarum gentibus, quod sint credituræ in Christo omnium conditore. Quamobrem oportet vestram celsitudinem, utpote membrum exsistens Christi, in omnibus piam regulam sequi perenniter principis apostolorum, sive in Pascha celebrando, sive in omnibus, quæ tradiderunt sancti apostoli Petrus et Paulus, qui, ut duo luminaria cœli illuminant mundum, sic doctrina eorum corda hominum quotidie illustrat credentium.”

Et post nonnulla, quibus de celebrando per orbem totum uno vero Pascha loquitur;

“Hominem denique,” inquit, “docibilem, et in omnibus ornatum antistitem, secundum vestrorum scriptorum tenorem, minime valuimus nunc reperire pro longinquitate itineris. Profecto enim dum hujusmodi apta repertaque persona fuerit, eum instructum ad vestram dirigemus patriam, ut ipse et viva voce, et per divina oracula, omnem inimici zizaniam ex omni vestra insula cum divino nutu eradicet. Munuscula a vestra celsitudine beato principi apostolorum directa, pro æterna ejus memoria suscepimus, gratiasque ei agimus, ac pro ejus incolumitate jugiter Deum deprecamur cum Christi clero. Itaque qui hæc obtulit munera de hac subtractus est luce, situsque ad limina apostolorum, pro quo valde sumus contristati cum hic esset defunctus. Veruntamen gerulis harum nostrarum literarum vestris missis, beneficia sanctorum, hoc est, reliquias beatorum apostolorum Petri et Pauli, et sanctorum martyrum Laurentii, Joannis et Pauli, et Gregorii atque Pancratii eis fecimus dari, vestræ excellentiæ profecto omnes contradendas. Nam et conjugi vestræ, nostræ spirituali filiæ, direximus per præfatos gerulos crucem clavem auream habentem, de sacratissimis vinculis beatorum apostolorum Petri et Pauli; de cujus pio studio cognoscentes tantum cuncta sedes apostolica una nobiscum lætatur, quantum ejus pia opera coram Deo fragrant et vernant.

“Festinet igitur, quæsumus, vestra celsitudo, ut optamus, totam suam insulam Deo Christo dicare. Habet enim profecto protectorem, humani generis Redemtorem, Dominum nostrum Jesum Christum, qui ei cuncta prospera impertiet, ut novum Christi populum coacervet, catholicam ibi et apostolicam constituens fidem. Scriptum est enim, [Mat. vi. 31,] Quærite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et hæc omnia adjicientur vobis. Nimirum enim quærit, et impetravit, et ei omnes suæ insulæ, ut optamus, subdentur. Paterno itaque affectu salutantes vestram excellentiam, divinam precamur jugiter clementiam, quæ vos vestrosque omnes in omnibus bonis operibus auxiliari dignetur, ut cum Christo in futuro regnetis seculo.

“Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.”

Quis sane pro Wighardo repertus ac dedicatus sit antistes, libro sequente opportunius dicetur.

CAP. XXX.—

UT ORIENTALES SAXONES TEMPORE MORTALITATIS AD IDOLOLATRIAM REVERSI, SED PER INSTANTIAM JARUMANNI EPISCOPI MOX SINT AB ERRORE CORRECTI.

Eodem tempore provinciæ Orientalium Saxonum post Suidhelmum, de quo supra diximus, præfuere reges Sighere et Sebbi, quamvis ipsi regi Merciorum Wulfhere subjecti. Quæ, videlicet, provincia cum præfatæ mortalitatis clade premeretur, Sighere cum sua parte populi, relictis Christianæ fidei sacramentis, ad apostasiam conversus est. Nam et ipse rex, et plurimi de plebe sive optimatibus, diligentes hanc vitam et futuram non quærentes, sive etiam non esse credentes, cœperunt fana, quæ derelicta erant, restaurare, et adorare simulacra; quasi per hæc possent a mortalitate defendi. Porro socius ejus et coheres regni ejusdem Sebbi magna fidem perceptam cum suis omnibus devotione servavit, magna, ut in sequentibus dicemus, vitam fidelem felicitate complevit.

Quod ubi rex Wulfhere comperit, fidem videlicet provinciæ ex parte profanatam, misit ad corrigendum errorem, revocandamque ad fidem veritatis provinciam, Jarumannum episcopum, qui successor erat Trumheri; qui multa agens solertia, (juxta quod mihi presbyter, qui comes itineris illi et cooperator verbi exstiterat, referebat,)—erat enim religiosus et bonus vir,—longe lateque omnia pervagatus, et populum et regem præfatum ad viam justitiæ reduxit: adeo ut relictis, sive destructis, fanis arisque, quas fecerant, aperirent ecclesias, ac nomen Christi, cui contradixerant, confiteri gauderent, magis cum fide resurrectionis in illo mori, quam in perfidiæ sordibus inter idola vivere, cupientes. Quibus ita gestis, et ipsi sacerdotes doctoresque eorum domum rediere lætantes.