Home

The Complete Works of Venerable Bede, in the original Latin, collated with the Manuscripts, and various printed editions, and accompanied by a new English translation of the Historical Works, and a Life of the Author. By the Rev. J.A. Giles (London: Whittaker and Co., 1843). * 8 vols.

Author: Saint Bede
Translator: Rev. J.A. Giles

Part of: The Complete Works of Venerable Bede, 8 vols.

About Liberty Fund:

Liberty Fund, Inc. is a private, educational foundation established to encourage the study of the ideal of a society of free and responsible individuals.

Copyright information:

The text is in the public domain.

Fair use statement:

This material is put online to further the educational goals of Liberty Fund, Inc. Unless otherwise stated in the Copyright Information section above, this material may be used freely for educational and academic purposes. It may not be used in any way for profit.

HISTORIA ECCLESIASTICA
GENTIS ANGLORUM.

LIBER SECUNDUS.

CAP. I.—

DE OBITU BEATI PAPÆ GREGORII.

HIS temporibus, id est, anno Dominicæ Incarnationis sexcentesimo quinto, beatus Papa Gregorius, postquam sedem Romanæ et apostolicæ ecclesiæ tredecim annos, menses sex, et dies decem, gloriosissime rexit, defunctus est, atque ad æternam regni cœlestis sedem translatus. De quo nos convenit, (quia nostram, id est, Anglorum gentem, de potestate Satanæ ad fidem Christi sua industria convertit,) latiorem in nostra Historia Ecclesiastica facere sermonem, quem recte nostrum appellare possumus et debemus apostolum; quia, cum primum in toto orbe pontificatum gereret, et conversis jamdudum ad fidem veritatis esset prælatus ecclesiis, nostram gentem, eatenus idolis mancipatam, Christi fecit ecclesiam. Ita ut apostolicum illum de eo liceat nobis proferre sermonem, quia etsi aliis non est apostolus, sed tamen nobis est, nam signaculum apostolatus ejus nos sumus in Domino.

Erat autem natione Romanus, ex patre Gordiano, genus a proavis non solum nobile sed et religiosum ducens. Denique, Felix ejusdem apostolicæ sedis quondam episcopus, vir magnæ gloriæ in Christo et ecclesia, ejus fuit atavus; sed et ipse nobilitatem religionis non minore quam parentes et cognati virtute devotionis exercuit. Nobilitatem vero illam, quam ad seculum videbatur habere, totam ad nanciscendam supernæ gloriam dignitatis, divina gratia largiente, convertit. Nam mutato repente habitu seculari, monasterium petiit, in quo tanta perfectionis gratia cœpit conversari ut, sicut ipse postea flendo attestari solebat animo illius labentia cuncta subteressent, ut rebus omnibus quæ volvuntur emineret, ut nulla nisi cœlestia cogitare soleret, ut etiam retentus corpore ipsa jam carnis claustra contemplatione transiret, ut mortem quoque, quæ pene cunctis pœna est, videlicet, ut ingressum vitæ et laboris sui præmium, amaret. Hoc autem ipse de se, non profectum jactando virtutum, sed deflendo potius defectum, quem, (ut referre consueverat,) sibi per curam pastoralem incurrisse videbatur. Denique, tempore quodam secreto, cum diacono suo Petro colloquens, enumeratis animi sui virtutibus priscis, mox dolendo subjunxit; “At nunc ex occasione curæ pastoralis secularium hominum negotia patitur, et post tam pulcram quietis suæ speciem terreni actus pulvere fœdatur. Cumque se pro condescensione multorum ad exteriora sparserit, etiam cum interiora appetit, ad hæc procul dubio minor redit. Perpendo itaque quid tolero, perpendo quid amisi; dumque intueor illud, quod perdidi, fit hoc gravius quod porto.”

Hæc quidem sanctus vir ex magnæ humilitatis intentione dicebat; sed nos credere decet nihil eum monasticæ perfectionis perdidisse occasione curæ pastoralis, imo potiorem tunc sumsisse profectum de labore conversionis multorum, quam de propriæ quondam quiete conversationis habuerat; maxime quia et pontificali functus officio domum suam monasterium facere curavit; et dum primo de monasterio abstractus, ad ministerium altaris ordinatus, atque Constantinopolim apocrisiarius ab apostolica sede directus est, non tamen in terreno conversatus palatio propositum vitæ cœlestis intermisit. Nam quosdam fratrum ex monasterio suo, qui eum gratia germanæ caritatis ad regiam urbem secuti sunt, in tutamentum cœpit observantiæ regularis habere; videlicet, ut eorum semper exemplo, sicut ipse scribit, ad orationis placidum litus, quasi ancoræ fune restringeretur, cum incessabili causarum secularium impulsu fluctuaret, concussamque seculi actibus mentem inter eos quotidie per studiosæ lectionis roboraret alloquium. Horum ergo consortio non solum a terrenis est munitus incursibus, verum etiam ad cœlestis vitæ exercitia magis magisque succensus.

Nam hortati sunt eum, ut librum beati Job, magnis involutum obscuritatibus, mystica interpretatione discuteret; neque negare potuit opus, quod sibi fraternus amor multis utile futurum imponebat; sed eundem librum, quomodo juxta literam intelligendus, qualiter ad Christi et ecclesiæ sacramenta referendus, quo sensu unicuique fidelium sit aptandus, per triginta et quinque libros expositionis miranda ratione perdocuit; quod, videlicet, opus in regia quidem urbe apocrisiarius inchoavit, Romæ autem jam pontifex factus explevit. Qui cum esset adhuc regia in urbe positus, nascentem ibi novam hæresim de statu nostræ resurrectionis, cum ipso, ex quo orta est, initio, juvante se gratia catholicæ veritatis, attrivit. Siquidem Eutychius, ejusdem urbis episcopus, dogmatizabat corpus nostrum in illa resurrectionis gloria impalpabile, ventis aereque subtilius, esse futurum; quod ille audiens, et ratione veritatis et exemplo Dominicæ resurrectionis probavit hoc dogma orthodoxæ fidei omnimodis esse contrarium. Catholica etenim fides habet, quod corpus nostrum illa immortalitatis gloria sublimatum subtile quidem sit per effectum spiritualis potentiæ, sed palpabile per veritatem naturæ; juxta exemplum Dominici corporis, de quo a mortuis suscitato dicit Ipse discipulis, [Luc. xxiv. 39,] Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere. In cujus assertione fidei venerabilis pater Gregorius in tantum contra nascentem hæresim novam laborare contendit, tanta hanc instantia, juvante etiam piissimo imperatore Tiberio Constantino, comminuit, ut nullus exinde sit inventus, qui ejus resuscitator exsisteret.

Alium quoque librum composuit egregium, qui vocatur “Pastoralis,” in quo manifesta luce patefecit quales ad ecclesiæ regimen assumi, qualiter ipsi rectores vivere, qua discretione singulas quasque audientium instruere personas, et quanta consideratione propriam quotidie debeant fragilitatem pensare. Sed et Homilias Evangelii numero quadraginta composuit, quas in duobus codicibus æqua sorte distinxit. Libros etiam Dialogorum quatuor fecit, in quibus, rogatu Petri diaconi sui, virtutes sanctorum, quos in Italia clariores nosse vel audire poterat, ad exemplum vivendi posteris collegit; ut, sicut in libris Expositionum suarum, quibus sit virtutibus insudandum, edocuit, ita etiam, descriptis sanctorum miraculis, quæ virtutum earundem sit claritas ostenderet. Primam quoque et ultimam Ezechielis prophetæ partem, quæ videbantur obscuriores, per homilias viginti et duas, quantum lucis intus habeant demonstravit. Excepto libello Responsionum, quem ad interrogationes sancti Augustini primi Anglorum gentis episcopi scripsit, ut supra docuimus, totum ipsum libellum his inserentes historiis; libello quoque synodico, quem cum episcopis Italiæ de necessariis ecclesiæ causis utillimum composuit, et familiaribus ad quosdam literis. Quod eo magis mirum est tot eum ac tanta condere volumina potuisse, quod omni pene juventutis suæ tempore, ut verbis ipsius loquar, crebris viscerum doloribus cruciabatur, horis momentisque omnibus, fracta stomachi virtute, lassescebat, lentis quidem sed tamen continuis febribus anhelabat. Verum inter hæc, dum solicitus pensaret quia, Scriptura teste, [Hebr. xii. 6,] Omnis filius, qui recipitur, flagellatur, quo malis præsentibus durius deprimebatur, eo de æterna certius præsumtione respirabat.

Hæc quidem de immortali ejus sint dicta ingenio, quod nec tanto corporis potuit dolore restringi; nam alii quidem pontifices construendis ornandisque auro vel argento ecclesiis operam dabant, hic autem totus erga animarum lucra vacabat. Quidquid pecuniæ habuerat, sedulus hoc dispergere ac dare pauperibus curabat, ut justitia ejus maneret in seculum seculi, et cornu ejus exaltaretur in gloria; ita ut illud beati Job veraciter dicere posset, [Job, xxix. 11,] Auris audiens beatificabat me, et oculus videns testimonium reddebat mihi, eo quod liberassem pauperem vociferantem, et pupillum, cui non esset adjutor. Benedictio perituri super me veniebat, et cor viduæ consolatus sum. Justitia indutus sum, et vestivi me, sicut vestimento et diademate, judicio meo. Oculus fui cæco, et pes claudo. Pater eram pauperum, et causam, quam nesciebam, diligentissime investigabam. Conterebam malas iniqui, et de dentibus illius auferebam prædam. Et paulo post, [Job, xxxi. 16,] Si negavi, inquit, quod volebant pauperibus, et oculos viduæ exspectare feci. Si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea. Quia ab infantia mea crevit mecum miseratio, et de utero matris meæ egressa est mecum.

Ad cujus pietatis et justitiæ opus pertinet etiam hoc, quod nostram gentem per prædicatores, quos huc direxit, de dentibus antiqui hostis eripiens æternæ libertatis fecit esse participem; cujus fidei et saluti congaudens, quamque digna laude commendans, ipse dixit in expositione beati Job, “Ecce lingua Britanniæ, quæ nil aliud noverat quam barbarum frendere, jamdudum in divinis laudibus Hebræum cœpit Alleluia sonare. Ecce quondam tumidus, jam substratus sanctorum pedibus servit oceanus, ejusque barbaros motus, quos terreni principes edomare ferro nequiverant, hos pro divina formidine sacerdotum ora simplicibus verbis ligant, et qui catervas pugnantium infidelis nequaquam metueret, jam nunc fidelis humilium linguas timet. Quia enim, perceptis cœlestibus verbis, clarescentibus quoque miraculis, virtus ei divinæ cognitionis infunditur, ejusdem divinitatis terrore refrænatur, ut prave agere metuat, ac totis desideriis ad æternitatis gratiam venire concupiscat.” Quibus verbis beatus Gregorius hoc quoque declarat, quia Sanctus Augustinus et socii ejus non sola prædicatione verborum, sed etiam cœlestium ostensione signorum, gentem Anglorum ad agnitionem veritatis perducebant. Fecit inter alia beatus Papa Gregorius, ut in ecclesiis sanctorum apostolorum Petri et Pauli, super corpora eorum missæ celebrarentur. Sed et in ipsa missarum celebratione tria verba maximæ perfectionis plena superadjecit, “Diesque nostros in tua pace disponas, atque ab æterna damnatione nos eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari.”

Rexit autem ecclesiam temporibus imperatorum Mauricii et Phocatis; secundo autem ejusdem Phocatis anno transiens ex hac vita migravit ad veram, quæ in cœlis est, vitam. Sepultus vero est corpore in ecclesia beati Petri apostoli, ante secretarium, die quarto Iduum Martiarum, quandoque in ipso cum ceteris sanctæ ecclesiæ pastoribus resurrecturus in gloria, scriptumque est in tumba ipsius epitaphium hujusmodi.

Suscipe, terra, tuo corpus de corpore sumtum,
Reddere quod valeas, vivificante Deo.
Spiritus astra petit, lethi nil jura nocebunt,
Cui vitæ alterius mors magis ipsa via est.
Pontificis summi hoc clauduntur membra sepulcro,
Qui innumeris semper vivit ubique bonis.
Esuriem dapibus superavit, frigora veste,
Atque animas monitis texit ab hoste sacris.
Implebatque actu quicquid sermone docebat,
Esset ut exemplum mystica verba loquens.
Ad Christum Anglos convertit, pietate magistra,
Acquirens fidei agmina gente nova.
Hic labor, hoc studium, hæc tibi cura, hoc, pastor, agebas,
Ut Domino offerres plurima lucra gregis.
Hisque Dei consul factus lætare triumphis;
Nam mercedem operum jam sine fine tenes.

Nec silentio prætereunda opinio, quæ de beato Gregorio traditione majorum ad nos usque perlata est; qua, videlicet, ex causa admonitus tam sedulam erga salutem nostræ gentis curam gesserit. Dicunt, quia die quadam cum, advenientibus nuper mercatoribus, multa venalia in forum fuissent collata, multique ad emendum confluxissent, et ipsum Gregorium inter alios advenisse, ac vidisse inter alia pueros venales positos candidi corporis ac venusti vultus, capillorum quoque forma egregia; quos cum aspiceret interrogavit, ut aiunt, de qua regione vel terra essent allati, dictumque est quod de Britannia insula, cujus incolæ talis essent aspectus. Rursus interrogavit, utrum iidem insulani, Christiani, an paganis adhuc erroribus essent implicati, dictumque est quod essent pagani. At ille, intimo ex corde longa trahens suspiria, “Heu, proh dolor!” inquit, “quod tam lucidi vultus homines tenebrarum auctor possidet, tantaque gratia frontis speciei mentem ab interna gratia vacuam gestat!” Rursus ergo interrogavit, quod esset vocabulum gentis illius; responsum est, quod Angli vocarentur. At ille, “Bene,” inquit, “nam et angelicam habent faciem, et tales Angelorum in cœlis decet esse coheredes. Quod,” ait, “habet nomen ipsa provincia, de qua isti sunt allati?” Responsum est, quod Deiri vocarentur iidem provinciales. At ille, “Bene,” inquit, “Deiri, de ira eruti, et ad misericordiam Christi vocati. Rex provinciæ illius quomodo appellatur?” Responsum est, quod Ælla diceretur. At ille alludens ad nomen ait, “Alleluia, laudem Dei Creatoris illis in partibus oportet cantari.”

Accedensque ad pontificem Romanæ et apostolicæ sedis, nondum enim erat ipse pontifex factus, rogavit, ut genti Anglorum in Britanniam aliquos verbi ministros, per quos ad Christum converteretur, mitteret; seipsum paratum esse in hoc opus, Domino cooperante, perficiendum, si tamen apostolico papæ hoc ut fieret placeret. Quod dum perficere non posset, quia, etsi pontifex concedere illi quod petierat voluit, non tamen cives Romani, ut tam longe ab Urbe recederet, potuere permittere; mox ut ipse pontificatus officio functus est, perfecit opus diu desideratum, alios quidem prædicatores mittens, sed ipse prædicationem ut fructificaret suis exhortationibus ac precibus adjuvans. Hæc juxta opinionem, quam ab antiquis accepimus, Historiæ nostræ Ecclesiasticæ inserere opportunum duximus.

CAP. II.—

UT AUGUSTINUS BRITONUM EPISCOPOS PRO PACE CATHOLICA, ETIAM MIRACULO CŒLESTI CORAM EIS FACTO, MONUERIT; QUÆVE ILLOS SPERNENTES ULTIO SECUTA SIT.

INTEREA Augustinus, adjutorio usus Ethelberti regis, convocavit ad suum colloquium episcopos sive doctores proximæ Britonum provinciæ, in loco, qui usque hodie lingua Anglorum Augustines Ac, id est, Robur Augustini, in confinio Wicciorum et Occidentalium Saxonum, appellatur; cœpitque eis fraterna admonitione suadere ut, pace Catholica secum habita, communem evangelizandi gentibus pro Domino laborem susciperent. Non enim Paschæ dominicum diem suo tempore, sed a decima quarta usque ad vicesimam lunam observabant, quæ computatio octoginta quatuor annorum circulo continetur; sed et alia plurima unitati ecclesiasticæ contraria faciebant. Qui cum, longa disputatione habita, neque precibus, neque hortamentis, neque increpationibus Augustini ac sociorum ejus assensum præbere voluissent, sed suas potius traditiones universis, quæ per orbem sibi in Christo concordant, ecclesiis præferrent, sanctus pater Augustinus hunc laboriosi atque longi certaminis finem fecit, ut diceret; “Obsecremus Deum, qui habitare facit unanimes in domo Patris sui, ut ipse nobis insinuare cœlestibus signis dignetur, quæ sequenda traditio, quibus sit viis ad ingressum regni illius properandum. Adducatur aliquis æger, et per cujus preces fuerit curatus, hujus fides et operatio Deo devota atque omnibus sequenda credatur.” Quod cum adversarii, inviti licet, concederent, allatus est quidam de genere Anglorum, oculorum luce privatus; qui cum oblatus Britonum sacerdotibus nil curationis vel sanationis horum ministerio perciperet; tandem Augustinus justa necessitate compulsus flectit genua sua ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, deprecans ut visum cæco, quem amiserat, restitueret, et per illuminationem unius hominis corporalem, in plurimorum cordibus fidelium spiritualis gratiæ lucem accenderet. Nec mora, illuminatur cæcus, ac verus summæ lucis præco ab omnibus prædicatur Augustinus. Tum Britones confitentur quidem intellexisse se veram esse viam justitiæ, quam prædicaret Augustinus; sed non se posse absque suorum consensu ac licentia priscis abdicare moribus. Unde postulabant ut secundo synodus pluribus advenientibus fieret.

Quod cum esset statutum, venerunt, ut perhibent, septem Britonum episcopi et plures viri doctissimi, maxime de nobilissimo eorum monasterio, quod vocatur lingua Anglorum Bancornaburg, cui tempore illo Dinooth abbas præfuisse narratur, qui ad præfatum ituri concilium venerunt primo ad quendam virum sanctum ac prudentem, qui apud eos anachoreticam ducere vitam solebat, consulentes an ad predicationem Augustini suas deserere traditiones deberent. Qui respondebat, “Si homo Dei est, sequimini illum.” Dixerunt, “Et unde hoc possumus probare?” At ille, “Dominus,” inquit, “ait, [Matt. xi. 29,] Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde. Si ergo Augustinus ille mitis est et humilis corde, credibile est quia jugum Christi et ipse portet et vobis portandum offerat; sin autem immitis ac superbus est, constat quia non est de Deo, neque nobis ejus sermo curandus.” Qui rursus aiebant, “Et unde vel hoc dignoscere valemus?”—“Procurate,” inquit, “ut ipse prior cum suis ad locum synodi adveniat, et si vobis appropinquantibus assurrexerit, scientes quia famulus Christi est, obtemperanter illum audite; sin autem vos spreverit, nec coram vobis assurgere voluerit, cum sitis numero plures, et ipse spernatur a vobis.”

Fecerunt ut dixerat, factumque est ut, venientibus illis, sederet Augustinus in sella; quod illi videntes mox in iram conversi sunt, eumque notantes superbiæ cunctis, quæ dicebat, contradicere laborabant. Dicebat autem eis, “Quia in multis quidem nostræ consuetudini, imo universalis ecclesiæ, contraria geritis; et tamen si in tribus his mihi obtemperare vultis, ut Pascha suo tempore celebretis; ut ministerium baptizandi, quo Deo renascimur, juxta morem sanctæ Romanæ et apostolicæ ecclesiæ compleatis; ut genti Anglorum una nobiscum verbum Domini prædicetis; cetera quæ agitis, quamvis moribus nostris contraria, æquanimiter cuncta tolerabimus.” At illi nil horum se facturos, neque illum pro archiepiscopo habituros esse respondebant; conferentes ad invicem, “Quia si modo nobis assurgere noluit, quanto magis, si ei subdi cœperimus, jam nos pro nihilo comtemnet!” Quibus vir Domini Augustinus fertur minitans prædixisse, quia si pacem cum fratribus accipere nollent, bellum ab hostibus forent accepturi; et si nationi Anglorum noluissent viam vitæ prædicare, per horum manus ultionem essent mortis passuri. Quod ita per omnia, ut prædixerat, divino agente judicio, patratum est.

Siquidem post hæc ipse, de quo diximus, rex Anglorum fortissimus Ethelfridus, collecto grandi exercitu, ad Civitatem Legionum, quæ a gente Anglorum Legacestir, a Britonibus autem rectius Carlegion appellatur, maximam gentis perfidæ stragem dedit. Cumque bellum acturus videret sacerdotes eorum, qui ad exorandum Deum pro milite bellum agente convenerant, seorsum in tutiore loco consistere, sciscitabatur qui essent hi, quidve acturi illo convenissent. Erant autem plurimi eorum de monasterio Bancor, in quo tantus fertur fuisse numerus monachorum, ut cum in septem portiones esset cum præpositis sibi rectoribus monasterium divisum, nulla harum portio minus quam trecentos homines haberet, qui omnes de labore manuum suarum vivere solebant. Horum ergo plurimi ad memoratam aciem, peracto jejunio triduano, cum aliis orandi causa convenerant, habentes defensorem nomine Brocmalium, qui eos intentos precibus a barbarorum gladiis protegeret. Quorum causam adventus cum intellexisset Rex Ethelfridus, ait, “Ergo si adversum nos ad Deum suum clamant, profecto et ipsi, quamvis arma non ferant, contra nos pugnant, qui adversis nos imprecationibus persequuntur.” Itaque in hos primum arma verti jubet, et sic ceteras nefandæ militiæ copias, non sine magno exercitus sui damno, delevit; exstinctos in ea pugna ferunt, de his, qui ad orandum venerant, viros circiter mille ducentos, et solum quinquaginta fuga esse lapsos; Brocmalius ad primum hostium adventum cum suis terga vertens, eos, quos defendere debuerat, inermes ac nudos ferientibus gladiis reliquit. Sicque completum est præsagium sancti pontificis Augustini, quamvis ipso jam multo ante tempore ad cœlestia regna sublato, ut etiam temporalis interitus ultionem sentirent perfidi, quod oblata sibi perpetuæ salutis consilia spreverant.

CAP. III.—

UT IDEM MELLITUM AC JUSTUM EPISCOPOS FECERIT; ET DE OBITU EJUS.

Anno Dominicæ incarnationis sexcentesimo quarto, Augustinus Britanniarum archiepiscopus ordinavit duos episcopos, Mellitum videlicet et Justum. Mellitum quidem ad prædicandum provinciæ Orientalium Saxonum, qui Tamense fluvio dirimuntur a Cantia et ipsi orientali mari contigui, quorum metropolis Londonia civitas est, super ripam præfati fluminis posita, et ipsa multorum emporium populorum terra marique venientium; in qua, videlicet, gente tunc temporis Sabertus, nepos Ethelberti ex sorore Ricula, regnabat, quamvis sub potestate positus ejusdem Ethelberti, qui omnibus, ut supra dictum est, usque ad terminum Humbræ fluminis, Anglorum gentibus imperabat. Ubi vero et hæc provincia verbum veritatis, prædicante Mellito, accepit, fecit rex Ethelbertus in civitate Londonia ecclesiam Sancti Pauli Apostoli, in qua locum sedis episcopalis et ipse et successores ejus haberent. Justum vero in ipsa Cantia Augustinus episcopum ordinavit in civitate Doroverni, quam gens Anglorum a primario quondam illius, qui dicebatur Rhof, Rhofescestir cognominat. Distat autem a Doroverni millibus passuum ferme viginti quatuor ad occidentem, in qua Rex Ethelbertus ecclesiam beati Andreæ apostoli fecit, qui etiam episcopis utriusque hujus ecclesiæ dona multa, sicut et Dorovernensis, obtulit; sed et territoria ac possessiones in usum eorum, qui erant cum episcopis, adjecit.

Defunctus est autem Deo dilectus pater Augustinus, et positum corpus ejus foras, juxta ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli, cujus supra meminimus, quia ea necdum fuerat perfecta, nec dedicata. Mox vero ut dedicata est, intro illatum, et in porticu illius aquilonali decenter sepultum est; in qua etiam sequentium archiepiscoporum omnium sunt corpora tumulata, præter duorum tantummodo, id est, Theodori et Berthwaldi, quorum corpora in ipsa ecclesia posita sunt, eo quod prædicta porticus plura capere nequivit. Habet hæc in medio pene sui altare in honorem beati Papæ Gregorii dedicatum, in quo per omne Sabbatum, a presbytero loci illius agendæ eorum solenniter celebrantur. Scriptum vero est in tumba ejusdem Augustini epitaphium hujusmodi.

“Hic requiescit dominus Augustinus Dorovernensis archiepiscopus primus, qui olim huc a beato Gregorio Romanæ urbis pontifice directus, et a Deo operatione miraculorum suffultus, Ethelbertum regem ac gentem illius ab idolorum cultu ad Christi fidem perduxit, et completis in pace diebus officii sui, defunctus est septimo kalendas Junias, eodem rege regnante.”

CAP. IV.—

UT LAURENTIUS CUM COEPISCOPIS SUIS SCOTOS UNITATEM SANCTÆ ECCLESIÆ, ET MAXIME IN PASCHA OBSERVANDO, SEQUI MONUERIT, ET UT MELLITUS ROMAM VENERIT.

Successit Augustino in episcopatum Laurentius, quem ipse idcirco adhuc vivens ordinaverat, ne, se defuncto, status ecclesiæ tam rudis vel ad horam pastore destitutus vacillare inciperet; in quo et exemplum sequebatur primi pastoris ecclesiæ, hoc est, beatissimi apostolorum principis Petri, qui, fundata Romæ ecclesia Christi, Clementem sibi adjutorem evangelizandi simul et successorem consecrasse perhibetur. Laurentius archiepiscopi gradu potitus strenuissime fundamenta ecclesiæ, quæ nobiliter jacta vidit, augmentare atque ad profectum debiti culminis, et crebra voce sanctæ exhortationis et continuis piæ operationis exemplis, provehere curavit. Denique, non solum novæ, quæ de Anglis erat collecta, ecclesiæ curam gerebat, sed et veterum Britanniæ incolarum, necnon et Scotorum, qui Hiberniam insulam Britanniæ proximam incolunt, populis pastoralem impendere sollicitudinem curabat. Siquidem ubi Scotorum in præfata ipsorum patria, quomodo et Britonum in ipsa Britannia, vitam ac professionem minus ecclesiasticam in multis esse cognovit, maxime quod Paschæ solennitatem non suo tempore celebrarent, sed, ut supra docuimus, a decima quarta luna usque ad vicesimam Dominicæ resurrectionis diem observandum esse putarent, scripsit cum coepiscopis suis exhortatoriam ad eos epistolam; obsecrans eos et contestans unitatem pacis et catholicæ observationis cum ea, quæ toto orbe diffusa est, ecclesia Christi, tenere; cujus videlicet epistolæ principium hoc est:

“Dominis carissimis fratribus episcopis vel abbatibus per universam Scotiam, Laurentius, Mellitus, et Justus, episcopi, servi servorum Dei.

“Dum nos sedes apostolica, more suo, sicut in universo orbe terrarum, in his occiduis partibus ad prædicandum gentibus paganis dirigeret, atque in hanc insulam, quæ Britannia nuncupatur, contigit introisse antequam cognosceremus; credentes quod juxta morem universalis ecclesiæ ingrederentur, in magna reverentia sanctitatis tam Britones quam Scotos venerati sumus, sed cognoscentes Britones, Scotos meliores putavimus. Scotos vero per Daganum episcopum in hanc, quam superius memoravimus, insulam et Columbanum abbatem in Gallis venientem, nihil discrepare a Britonibus in eorum conversatione didicimus. Nam Daganus episcopus ad nos veniens, non solum cibum nobiscum, sed nec in eodem hospitio, quo vescebamur, sumere voluit.” Misit idem Laurentius cum coepiscopis suis, etiam Britonum sacerdotibus literas suo gradui condignas, quibus eos in unitate Catholica confirmare satagit; sed quantum hæc agendo profecerit, adhuc præsentia tempora declarant.

His temporibus venit Mellitus, Londoniæ episcopus, Romam, de necessariis ecclesiæ Anglorum cum apostolico Papa Bonifacio tractaturus; et cum idem papa reverendissimus cogeret synodum episcoporum Italiæ, de vita monachorum et quiete ordinaturus, et ipse Mellitus inter eos assedit, anno octavo imperii Phocatis principis, indictione decima tertia, tertio die kalendarum Martiarum, ut quæcunque erant regulariter decreta sua quoque auctoritate subscribens confirmaret, ac Britanniam rediens secum Anglorum ecclesiis mandanda atque observanda deferret, una cum epistolis, quas idem pontifex Deo dilecto archiepiscopo Laurentio et clero universo, similiter et Ethelberto regi atque genti Anglorum direxit. Hic est Bonifacius, quartus a beato Gregorio Romanæ urbis episcopus, qui impetravit a Phocate principe donari ecclesiæ Christi templum Romæ, quod Pantheon vocabatur ab antiquis, quasi simulacrum esset omnium deorum; in quo ipse, eliminata omni spurcitia, fecit ecclesiam sanctæ Dei Genetricis atque omnium martyrum Christi; ut, exclusa multitudine dæmonum, multitudo ibi sanctorum memoriam haberet.

CAP. V.—

UT, DEFUNCTIS ETHELBERTO ET SABERTO REGIBUS, SUCCESSORES EORUM IDOLOLATRIAM RESUSCITARINT, OB QUOD ET MELLITUS AC JUSTUS A BRITANNIA DISCESSERINT.

ANNO ab incarnatione Dominica sexcentesimo decimo sexto, qui est annus vicesimus primus ex quo Augustinus cum sociis ad prædicandum genti Anglorum missus est, Ethelbertus rex Cantuariorum post regnum temporale, quod quinquaginta et sex annis gloriosissime tenuerat, æterna cœlestis regni gaudia subiit; qui tertius quidem in regibus gentis Anglorum, cunctis Australibus eorum provinciis quæ Humbræ fluvio et contiguis ei terminis sequestrantur a borealibus imperavit, sed primus omnium cœli regna conscendit. Nam primus imperium hujusmodi Elli, rex Australium Saxonum; secundus Celin, rex Occidentalium Saxonum, qui lingua eorum Ceaulin vocabatur; tertius, ut dixi, Ethelbertus, rex Cantuariorum; quartus, Redwaldus, rex Orientalium Anglorum, qui etiam, vivente Ethelberto, eidem suæ genti ducatum præbebat, obtinuit; quintus Edwinus, rex Northanhumbrorum gentis, id est, ejus, quæ ad borealem Humbræ fluminis plagam inhabitat, majore potentia cunctis qui Britanniam incolunt, Anglorum pariter et Britonum populis præfuit, præter Cantuariis tantum, necnon et Mevanias Britonum insulas, quæ inter Hiberniam et Britanniam sitæ sunt, Anglorum subjecit imperio; sextus Oswaldus et ipse Northanhumbrorum rex Christianissimus, iisdem finibus regnum tenuit; septimus Oswius frater ejus, æqualibus pene terminis regnum nonnullo tempore coercens, Pictorum quoque atque Scotorum gentes, quæ septentrionales Britanniæ fines tenent, maxima ex parte perdomuit ac tributarias fecit. Sed hæc postmodum.

Defunctus vero est Rex Ethelbertus die vigesimo quarto mensis Februarii, post viginti et unum annos acceptæ fidei, atque in porticu Sancti Martini, intra ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli sepultus, ubi et Bertha regina condita est. Qui inter cetera bona, quæ genti suæ consulendo conferebat, etiam decreta illi judiciorum, juxta exempla Romanorum, cum consilio sapientium constituit; quæ conscripta Anglorum sermone hactenus habentur, et observantur ab ea. In quibus primitus posuit qualiter id emendare deberet, qui aliquid rerum vel ecclesiæ, vel episcopi, vel reliquorum ordinum, furto auferret; volens scilicet tutionem eis, quos et quorum doctrinam susceperat, præstare.

Erat autem idem Ethelbertus filius Irminrici, cujus pater Octa, cujus pater Orric cognomento Oisc, (a quo reges Cantuariorum solent Oiscingas cognominare,) cujus pater Hengist, qui cum filio suo Oisc invitatus a Vortigerno Britanniam primus intravit, ut supra retulimus.

At vero post mortem Ethelberti, cum filius ejus Eadbaldus regni gubernacula suscepisset, magno tenellis ibi adhuc ecclesiæ crementis detrimento fuit. Siquidem non solum fidem Christi recipere noluerat, sed et fornicatione pollutus est tali, qualem nec inter gentes auditam apostolus testatur, ita ut uxorem patris haberet. Quo utroque scelere occasionem dedit ad priorem vomitum revertendi iis, qui sub imperio sui parentis, vel favore vel timore regio, fidei et castimoniæ jura susceperant. Nec supernæ flagella districtionis perfido regi castigando et corrigendo defuere, nam crebra mentis vesania, et spiritus immundi invasione premebatur.

Auxit autem procellam hujusce perturbationis etiam mors Saberti regis Orientalium Saxonum, qui ubi regna perennia petens tres suos filios, qui pagani perduraverant, regni temporalis heredes reliquit, cœperunt illi mox idololatriæ, quam vivente eo, aliquantulum intermisisse videbantur, palam servire, subjectisque populis idola colendi liberam dare licentiam. Cumque viderent pontificem, celebratis in ecclesia missarum solenniis, eucharistiam populo dare, dicebant, ut vulgo fertur, ad eum barbara inflati stultitia; “Quare non et nobis porrigis panem nitidum, quem et patri nostro Saba, (sic namque eum appellare consueverant,) dabas, et populo adhuc dare in ecclesia non desistis?” Quibus ille respondebat; “Si vultis ablui fonte illo salutari, quo pater vester ablutus est, potestis etiam panis sancti, cui ille participabat, esse participes; sin autem lavacrum vitæ contemnitis, nullatenus valetis panem vitæ percipere.” At illi, “Nolumus,” inquiunt, “fontem illum intrare, quia nec opus illo nos habere novimus, sed tamen pane illo refici volumus.” Cumque diligenter ac sæpe ab illo essent admoniti, nequaquam fieri posse ut absque purgatione sacrosancta quis oblationi sacrosanctæ communicaret, ad ultimum furore commoti, aiebant, “Si non vis assentire nobis in tam facili causa, quam petimus, non poteris jam in nostra provincia demorari;” et expulerunt eum, ac de suo regno cum suis abire jusserunt. Qui expulsus inde venit Cantiam tractaturus cum Laurentio et Justo coepiscopis, quid in his esset agendum; decretumque est communi consilio, quia satius esset, ut omnes patriam redeuntes libera ibi mente Domino deservirent, quam inter rebelles fidei barbaros sine fructu residerent. Discessere itaque primo Mellitus ac Justus, atque ad partes Galliæ successere, ibi rerum finem exspectare disponentes. Sed non multo tempore, reges qui præconem a se veritatis expulerant, dæmoniacis cultibus impune serviebant; nam egressi contra gentem Gewissarum in prœlium, omnes pariter cum sua militia corruerunt, nec, licet auctoribus perditis, excitatum ad scelera vulgus potuit recorrigi atque ad simplicitatem fidei et caritatis, quæ est in Christo, revocari.

CAP. VI.—

UT CORREPTUS AB APOSTOLO PETRO LAURENTIUS EADBALDUM REGEM AD CHRISTUM CONVERTERIT, QUI MOX MELLITUM ET JUSTUM AD PRÆDICANDUM REVOCAVERIT.

CUM vero et Laurentius Mellitum Justumque secuturus ac Britanniam esset relicturus, jussit ipsa sibi nocte in ecclesia beatorum apostolorum Petri et Pauli, de qua frequenter jam diximus, stratum parari; in quo, cum post multas preces ac lacrimas ad Dominum pro statu ecclesiæ fusas, ad quiescendum membra posuisset atque obdormiisset, apparuit ei beatissimus apostolorum princeps, et multo illum tempore secretæ noctis flagellis arctioribus afficiens, sciscitabatur apostolica districtione quare gregem, quem sibi ipse crediderat, relinqueret, vel cui pastorum oves Christi in medio luporum positas fugiens ipse dimitteret. “An mei,” inquit, “oblitus es exempli, qui pro parvulis Christi, quos mihi in indicium suæ dilectionis commendaverat, vincula, verbera, carceres, afflictiones, ipsam postremo mortem, mortem autem crucis, ab infidelibus et inimicis Christi ipse cum Christo coronandus pertuli?” His beati Petri flagellis simul et exhortationibus animatus, famulus Christi Laurentius mox, mane facto, venit ad regem, et, retecto vestimento, quantis esset verberibus laceratus ostendit. Qui multum miratus, et inquirens, quis tanto viro tales ausus esset plagas infligere; ut audivit quia suæ causa salutis episcopus ab apostolo Christi tanta esset tormenta plagasque perpessus, extimuit multum, atque anathematizato omni idololatriæ cultu, abdicato connubio non legitimo, suscepit fidem Christi, et baptizatus ecclesiæ rebus quantum valuit in omnibus consulere ac favere curavit.

Misit etiam in Galliam et revocavit Mellitum ac Justum, eosque ad suas ecclesias libere instituendas redire præcepit, qui post annum ex quo abierant reversi sunt; et Justus quidem ad civitatem Rhofi, cui præfuerat, rediit; Mellitum vero Londonienses episcopum recipere noluerunt, idololatris magis pontificibus servire gaudentes. Non enim tanta erat ei, quanta patri ipsius regni potestas, ut etiam nolentibus ac contradicentibus paganis antistitem suæ posset ecclesiæ reddere. Verumtamen ipse cum sua gente, ex quo ad Dominum conversus est, divinis se studuit mancipare præceptis; denique et in monasterio beatissimi apostolorum principis ecclesiam sanctæ Dei Genitricis fecit, quam consecravit Archiepiscopus Mellitus.

CAP. VII.—

UT MELLITUS EPISCOPUS FLAMMAS ARDENTIS SUÆ CIVITATIS ORANDO RESTRINXERIT.

Hoc enim regnante rege, beatus Archiepiscopus Laurentius regnum cœleste conscendit, atque in ecclesia et monasterio sancti Apostoli Petri, juxta prædecessorem suum Augustinum, sepultus est, die quarto nonarum Februariarum; post quem Mellitus, qui erat Londoniæ episcopus, sedem Dorovernensis ecclesiæ tertius ab Augustino suscepit. Justus autem adhuc superstes Rhofensem regebat ecclesiam. Qui, cum magna ecclesiam Anglorum cura ac labore gubernarent, susceperunt scripta exhortatoria a pontifice Romanæ et apostolicæ sedis Bonifacio, qui post Deusdedit ecclesiæ præfuit, anno incarnationis Dominicæ sexcentesimo decimo nono. Erat autem Mellitus corporis quidem infirmitate, id est, podagra, gravatus, sed mentis gressibus sanus, alacriter terrena quæque transiliens atque ad cœlestia regna semper amanda, petenda, et quærenda, pervolans. Erat carnis origine nobilis, sed culmine mentis nobilior.

Denique, ut unum virtutis ejus, unde cetera intelligi possint, testimonium referam, tempore quodam civitas Dorovernensis per culpam incuriæ igne correpta, crebrescentibus cœpit flammis consumi; quibus, cum nullo aquarum injectu posset aliquis obsistere, jamque civitatis esset pars vastata non minima, atque ad episcopum furens se flamma dilataret, confidens episcopus in divinum ubi humanum deerat auxilium, jussit se obviam sævientibus et huc illucque volantibus ignium globis efferri. Erat autem eo loci, ubi flammarum impetus maxime incumbebat, martyrium beatorum quatuor Coronatorum. Ibi ergo perlatus obsequentum manibus episcopus cœpit orando periculum infirmus abigere, quod firma fortium manus multum laborando nequiverat. Nec mora, ventus, qui a meridie flans urbi incendia sparserat, contra meridiem reflexus, primo vim sui furoris a læsione locorum, quæ contra erant, abstraxit; ac mox funditus quiescendo, flammis pariter sopitis atque exstinctis, compescuit. Et quia vir Dei igne Divinæ caritatis fortiter ardebat, qui tempestates potestatum aeriarum a sua suorumque læsione crebris orationibus vel exhortationibus repellere consueverat, merito ventis flammisque mundialibus prævalere, et ne sibi suisque nocerent, obtinere poterat.

Et hic ergo postquam annis quinque rexit ecclesiam, Eadbaldo regnante, migravit ad cœlos, sepultusque est cum patribus suis in sæpe dicto monasterio et ecclesia beatissimi apostolorum principis, anno ab incarnatione Domini sexcentesimo vicesimo quarto, die octavo kalendarum Maiarum.

CAP. VIII.—

UT BONIFACIUS PAPA JUSTO SUCCESSORI EJUS PALLIUM ET EPISTOLAM MISERIT.

Cui statim successit in pontificatum Justus, qui erat Rhofensis ecclesiæ episcopus. Illi autem ecclesiæ Romanum pro se consecravit episcopum, data sibi ordinandi episcopos auctoritate a Pontifice Bonifacio, quem successorem fuisse Deusdedit supra meminimus; cujus auctoritatis ista est forma.

“Dilectissimo fratri Justo, Bonifacius. Quam devote, quamque etiam vigilanter pro Christi Evangelio elaboraverit vestra fraternitas, non solum epistolæ a vobis directæ tenor, imo indulta desuper operi vestro perfectio, indicavit. Nec enim omnipotens Deus, aut sui nominis sacramentum, aut vestri fructum laboris deseruit, dum ipse prædicatoribus Evangelii fideliter repromisit, [Matth. xxviii. 20,] Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem seculi. Quod specialiter, injuncto vobis ministerio, ejus clementia demonstravit; aperiens corda gentium ad suscipiendum prædicationis vestræ singulare mysterium. Magno enim præmio fastigiorum vestrorum delectabilem cursum bonitatis suæ suffragiis illustravit, dum creditorum vobis talentorum fidelissimæ negotiationis officiis uberem fructum impendens, ei, quod signare possetis multiplicatis generationibus, præparavit. Hocque etiam illa vobis repensatione collatum est, qua injuncto ministerio jugiter persistentes laudabili patientia redemtionem gentis illius exspectatis, et vestris ut proficerent meritis eorum est salvatio propinata, dicente Domino, [Matth. x. 22,] Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Salvati ergo estis spe patientiæ et tolerantiæ virtute, ut infidelium corda naturali ac superstitioso morbo purgata sui consequerentur misericordiam Salvatoris. Susceptis namque apicibus filii nostri Ethelwaldi regis, reperimus quanta sacri eloquii cruditione ejus animum ad veræ conversionis et indubitatæ fidei credulitatem fraternitas vestra perduxerit. Qua ex re de longanimitate clementiæ cœlestis certam assumentes fiduciam, non solum suppositarum ei gentium plenissimam salutem, imo quoque vicinarum, vestræ quoque prædicationis ministerio credimus subsequendum; quatenus, sicut scriptum est, consummati operis vobis merces a retributore omnium bonorum Domino tribuatur. Et vere per omnem terram exiisse sonum eorum, et in fines orbis terræ verba ipsorum, universalis gentium confessio, suscepto Christianæ sacramento fidei, protestetur.

“Pallium præterea per latorem præsentium fraternitati tuæ, benignitatis studiis invitati, direximus, quod videlicet tantum in sacrosanctis celebrandis mysteriis utendi licentiam imperavimus; concedentes etiam tibi ordinationes episcoporum, exigente opportunitate, Domini præveniente misericordia, celebrare: ita ut Christi Evangelium plurimorum annunciatione, in omnibus gentibus, quæ necdum conversæ sunt, dilatetur. Studeat ergo tua fraternitas hoc, quod Sedis Apostolicæ humanitate percepit, intemerata mentis sinceritate servare intendens; cujus rei similitudine tam præcipuum indumentum humeris tuis bajulandum susceperis. Talemque te, Domini implorata clementia, exhibendum stude, ut indulti muneris præmia, non cum reatitudine, sed cum commodis animarum, ante tribunal summi et venturi Judicis, repræsentes.

“Deus te incolumem custodiat, dilectissime frater.”

CAP. IX.—

DE IMPERIO REGIS EDWINI, ET UT VENIENS AD EVANGELIZANDUM EI PAULINUS PRIMO FILIAM EJUS CUM ALIIS, FIDEI CHRISTIANÆ SACRAMENTIS IMBUERIT.

Quo tempore etiam gens Northanhumbrorum, hoc est, ea natio Anglorum, quæ ad aquilonalem Humbræ fluminis plagam habitabat, cum rege suo Edwino, verbum fidei, prædicante Paulino, cujus supra meminimus, suscepit. Cui videlicet regi, in auspicium suscipiendæ fidei et regni cœlestis, potestas etiam terreni creverat imperii, ita ut, quod nemo Anglorum ante eum fecit, omnes Britanniæ fines, qua vel ipsorum vel Britonum provinciæ habitantur, sub ditione acceperit. Quin et Mevanias insulas, sicut et supra docuimus, imperio subjugavit Anglorum; quarum prior, quæ ad austrum est, et situ amplior et frugum proventu atque ubertate felicior, nongentarum sexaginta familiarum mensuram juxta æstimationem Anglorum, secunda trecentarum et ultra spatium tenet.

Huic autem genti occasio fuit percipiendæ fidei, quod præfatus rex ejus cognatione junctus est regibus Cantuariorum, accepta in conjugem Ethelberga filia Ethelberti regis, quæ alio nomine Tate vocabatur. Hujus consortium cum primo ipse, missis procis, a fratre ejus Eadbaldo, qui tunc regno Cantuariorum præerat, peteret, responsum est, non esse licitum Christianam virginem pagano in conjugem dari, ne fides et sacramenta cœlestis Regis consortio profanarentur regis, qui veri Dei cultus esset prorsus ignarus. Quæ cum Edwino verba nuncii referrent, promisit se nil omnimodis contrarium Christianæ fidei, quam virgo colebat, esse facturum; quin potius permissurum, ut fidem cultumque suæ religionis cum omnibus, qui secum venissent, viris sive feminis, sacerdotibus seu ministris, more Christiano servaret. Neque abnegavit se etiam eandem subiturum esse religionem, si tamen examinata a prudentibus sanctior ac Deo dignior posset inveniri.

Itaque promittitur virgo atque Edwino mittitur, et, juxta quod dispositum fuerat, ordinatur episcopus vir Deo dilectus Paulinus, qui cum illa veniret, eamque et comites ejus, ne paganorum possent societate pollui, quotidiana exhortatione et sacramentorum cœlestium celebratione confirmaret. Ordinatus est autem Paulinus episcopus a Justo archiepiscopo, sub die duodecimo kalendarum Augustarum, anno ab incarnatione Domini sexcentesimo vicesimo quinto, et sic cum præfata virgine ad regem Edwinum, quasi comes copulæ carnalis, advenit; sed ipse potius toto animo intendens ut gentem, quam adibat, ad agnitionem veritatis advocans, juxta vocem apostoli, [2 Corinth. xi. 2,] uni viro sponso virginem castam exhiberet Christo. Cumque in provinciam venisset laboravit multum ut et eos, qui secum venerant, ne a fide deficerent, Domino adjuvante, contineret, et aliquos, si forte posset, de paganis ad fidei gratiam prædicando converteret. Sed sicut apostolus ait, quamvis multo tempore illo laborante in verbo, deus seculi hujus excæcavit mentes infidelium, ne eis fulgeret illuminatio Evangelii gloriæ Christi.

Anno autem sequente venit in provinciam quidem sicarius, vocabulo Eumerus, missus a rege Occidentalium Saxonum, nomine Quichelmo, sperans se regem Edwinum regno simul et vita privaturum; qui habebat sicam bicipitem toxicatam, ut, si ferri vulnus minus ad mortem regis sufficeret, peste juvaretur veneni. Pervenit autem ad regem primo die Paschæ, juxta amnem Derwentionem, ubi tunc erat villa regalis, intravitque quasi nuncium domini sui referens; et cum simulatam legationem ore astuto volveret exsurrexit repente, et, evaginata sub veste sica, impetum fecit in regem. Quod cum videret Lilla minister regis amicissimus, non habens scutum ad manum, quo regem a nece defenderet, mox interposuit corpus suum ante ictum pungentis; sed tanta vi hostis ferrum infixit, ut per corpus militis occisi etiam regem vulneraret. Qui, cum mox undique gladiis impeteretur, in ipso tumultu etiam alium de militibus, cui nomen erat Forthhere, sica nefanda peremit.

Eadem autem nocte sacrosancta Dominici Paschæ pepererat regina filiam regi, cui nomen Eanfleda; cumque idem rex, præsente Paulino episcopo, gratias ageret diis suis pro nata sibi filia, e contra episcopus gratias cœpit agere Domino Christo, regique adstruere quod ipse precibus suis apud illum obtinuerit, ut regina sospes et absque dolore gravi sobolem procrearet. Cujus verbis delectatus rex promisit se, abrenunciatis idolis, Christo serviturum, si vitam sibi et victoriam donaret pugnanti adversus regem, a quo homicida ille, qui eum vulneraverat, missus est; et in pignus promissionis implendæ eandem filiam suam Christo consecrandam Paulino episcopo assignavit, quæ baptizata est die sancto Pentecostes prima de gente Northanhumbrorum, cum undecim aliis de familia ejus. Quo tempore curatus a vulnere sibi pridem inflicto, rex, collecto exercitu, venit adversus gentem Occidentalium Saxonum; ac, bello inito, universos, quos in necem suam conspirasse didicerat, aut occidit, aut in deditionem recepit. Sicque victor in patriam reversus non statim et inconsulte sacramenta fidei Christianæ percipere voluit; quamvis nec idolis ultra servivit, ex quo se Christo serviturum esse promiserat. Verum, primo diligentius ex tempore et ab ipso venerabili viro Paulino rationem fidei ediscere et cum suis primatibus, quos sapientiores noverat, curavit conferre, quid de his agendum arbitrarentur. Sed et ipse, cum esset vir natura sagacissimus, sæpe diu solus residens, ore quidem tacito, sed in intimis cordis multa secum colloquens, quid sibi esset faciendum, quæ religio servanda, tractabat.

CAP. X.—

UT PAPA BONIFACIUS EUNDEM REGEM, MISSIS LITERIS, SIT HORTATUS AD FIDEM.

Quo tempore exhortatorias ad fidem literas a pontifice sedis apostolicæ Bonifacio accepit, quarum ista est forma.

Exemplar Epistolæ Beatissimi et Apostolici Papæ Urbis Romanæ Ecclesiæ Bonifacii, directæ Viro glorioso Edwino, Regi Anglorum.

“Viro glorioso Edwino regi Anglorum, Bonifacius episcopus, servus servorum Dei. Licet summæ divinitatis potentia humanæ locutionis officiis explanari non valeat, quippe quæ sui magnitudine ita invisibili atque investigabili æternitate consistit, ut eam nulla ingenii sagacitas, quanta sit, comprehendere disserereque sufficiat; quia tamen ejus humanitas, ad insinuationem sui, reseratis cordis januis, quæ de semetipsa proferentur, secreta humanis mentibus inspiratione clementer infundit, ad annunciandam vobis plenitudinem fidei Christianæ, sacerdotalem curavimus sollicitudinem prorogare, ut perinde Christi Evangelium, quod Salvator noster omnibus præcepit gentibus prædicari, vestris quoque sensibus inserentes, salutis vestræ remedia propinentur.

“Supernæ igitur majestatis clementia, quæ cuncta solo verbo præceptionis suæ condidit et creavit, cœlum videlicet et terram, mare et omnia, quæ in eis sunt, dispositis ordinibus, quibus subsisterent, coæterni Verbi sui consilio, et Sancti Spiritus unitate dispensans, hominem ad imaginem et similitudinem suam ex limo terræ plasmatum constituit, eique tantam præmii prærogativam indulsit, ut eum cunctis præponeret, atque servato termino præceptionis, æternitatis subsistentia præmuniret. Hunc ergo Deum Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum, quod est individua Trinitas, ab ortu solis usque ad occasum, humanum genus, quippe ut Creatorem omnium atque Factorem suum, salutifera confessione fidei veneratur et colit; cui etiam summitates imperii rerumque potestates submissæ sunt, quia ejus dispositione omnium prælatio regnorum conceditur. Ejus ergo bonitatis misericordia totius creaturæ suæ dilatandæ subdi etiam in extremitate terræ positarum gentium corda frigida, Sancti Spiritus fervore in sui quoque agnitione, mirabiliter est dignata succendere.

“Quæ enim in gloriosi filii nostri Eadbaldi regis gentibusque ei suppositis illustratione, clementia Redemtoris fuerit operata, plenius ex vicinitate locorum vestram gloriam conjicimus cognovisse. Ejus ergo mirabile donum et in vobis certa spe cœlesti longanimitate conferri confidimus; cum profecto gloriosam conjugem vestram, quæ vestri corporis pars esse dignoscitur, æternitatis præmio per sacri baptismatis regenerationem illuminatam agnovimus. Unde præsenti stylo glorioses vos adhortandos cum omni affectu intimæ caritatis curavimus, quatenus, abominatis idolis eorumque cultu, spretisque fanorum fatuitatibus et auguriorum deceptibilibus blandimentis, credatis in Deum Patrem omnipotentem, ejusque Filium Jesum Christum, et Spiritum Sanctum, ut credentes, a diabolicæ captivitatis nexibus, sanctæ et individuæ Trinitatis cooperante potentia, absoluti, æternæ vitæ possitis esse participes.

“Quanta autem reatitudinis culpa teneantur obstricti hi, qui idololatriarum perniciosissimam superstitionem colentes amplectuntur, eorum, quos colunt, exempla perditionis insinuant; unde de eis per Psalmistam dicitur, [xcv. 5,] Omnes dii gentium dæmonia, Dominus autem cœlos fecit; et iterum, [cxiii. 5-8,] Oculos habent et non vident, aures habent et non audiunt, nares habent et non odorabunt, manus habent et non palpabunt, pedes habent et non ambulabunt; similes ergo efficiuntur his, qui spem suæ confidentiæ ponunt in eis. Quomodo enim juvandi quemlibet possunt habere virtutem hi, qui ex corruptibili materia inferiorum etiam suppositorumque tibi manibus construuntur? quibus videlicet artificium humanum accommodans eis inanimatam membrorum similitudinem contulisti? qui, nisi a te moti fuerint, ambulare non poterunt; sed tanquam lapis in uno loco positus, ita constructi, nihilque intelligentiæ habentes, ipsaque insensibilitate obruti nullam neque lædendi neque juvandi facultatem adepti sunt? Qua ergo mentis deceptione eos deos, quibus vos ipsi imaginem corporis tradidistis, colentes sequimini, judicio discreto reperire non possumus.

“Unde oportet vos, suscepto signo sanctæ crucis, per quod humanum genus redemtum est, exsecrandam diabolicæ versutiæ supplantationem, qui divinæ bonitatis operibus invidus æmulusque consistit, a cordibus vestris abjicere, injectisque manibus hos, quos eatenus materiæ compage vobis deos fabricastis, confringendos diminuendosque summopere procurate. Ipsa enim eorum dissolutio corruptioque, quæ nunquam viventem spiritum habuit, nec sensibilitatem a suis factoribus potuit quolibet modo suscipere, vobis patenter insinuet quam nihil erat quod eatenus colebatis; dum profecto meliores vos, qui spiritum viventem a Domino percepistis, eorum constructioni nihilominus exsistatis; quippe quos Deus omnipotens ex primi hominis, quem plasmavit, cognatione, deductis per secula innumerabilibus propaginibus, pullulare constituit. Accedite ergo ad agnitionem ejus, qui vos creavit, qui in vobis vitæ insufflavit spiritum, qui pro vestra redemtione Filium suum unigenitum misit, ut vos ab originali peccato eriperet, et ereptos de potestate nequitiæ diabolicæ cœlestibus præmiis muneraret.

“Suscipite verba prædicatorum et Evangelium Dei, quod vobis annunciant; quatenus credentes, sicut sæpius dictum est, in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum ejus Filium, et Spiritum Sanctum, et inseparabilem Trinitatem, fugatis dæmoniorum sensibus, expulsaque a vobis sollicitatione venenosi et deceptibilis hostis, per aquam et Spiritum Sanctum renati, ei, cui credideritis, in splendore gloriæ sempiternæ cohabitare, ejus opitulante munificentia, valeatis. Præterea, benedictionem protectoris vestri beati Petri apostolorum principis vobis direximus, id est, camisiam cum ornatura in auro una, et lena Ancyriana una; quod petimus, ut eo benignitatis animo gloria vestra suscipiat, quo a nobis noscitur destinatum.”

CAP. XI.—

UT CONJUGEM IPSIUS, PER EPISTOLAM, SALUTIS ILLIUS SEDULAM AGERE CURAM MONUERIT.

Ad conjugem quoque illius Ethelbergam hujusmodi literas idem pontifex misit.

Exemplar Epistolæ Beatissimi et Apostolici Bonifacii Papæ Urbis Romæ, directæ Ethelbergæ Reginæ Edwini Regis.

“Dominæ gloriosæ filiæ Ethelbergæ reginæ, Bonifacius episcopus, servus servorum Dei: Redemtoris nostri benignitas humano generi, quod pretiosi sanguinis sui effusione a vinculis diabolicæ captivitatis eripuit, multæ providentiæ, quibus salvaretur, propinavit remedia; quatenus sui nominis agnitionem diverso modo gentibus innotescens, Creatorem suum suscepto Christianæ fidei agnoscerent sacramento. Quod equidem in vestræ gloriæ sensibus cœlesti collatum munere mystica regenerationis vestræ purgatio patenter innuit. Magno ergo largitatis Dominicæ beneficio mens nostra gaudio exsultavit, quod scintillam orthodoxæ religionis in vestra dignatus est conversione succendere; ex qua re non solum gloriosi conjugis vestri, imo totius gentis suppositæ vobis, intelligentiam in amorem sui facilius inflammaret.

“Didicimus namque, referentibus his, qui ad nos gloriosi filii nostri Eadbaldi regis laudabilem conversionem nunciantes pervenerunt, quod etiam vestra gloria, Christianæ fidei suscepto mirabili sacramento, piis et Deo placitis jugiter operibus enitescat, ab idolorum etiam cultu, seu fanorum auguriorumque illecebris, se diligenter abstineat, et ita in amore Redemtoris sui immutilata devotione persistens invigilet, ut ad dilatandam Christianam fidem incessabiliter non desistat operam commodare. Cumque de glorioso conjuge vestro paterna caritas sollicite perquisisset, cognovimus, quod eatenus abominandis idolis serviens ad suscipiendam vocem prædicatorum suam distulerit obedientiam exhibere; qua ex re non modica nobis amaritudo congesta est, ab eo quod pars corporis vestri ab agnitione summæ et individuæ Trinitatis remansit extranea. Unde paternis officiis vestræ gloriosæ Christianitati nostram commonitionem nec distulimus conferendam, adhortantes, quatenus divinæ inspirationis imbuta subsidiis importune et opportune agendum non differas, ut et ipse, Salvatoris nostri Domini Jesu Christi cooperante potentia, Christianorum numero copuletur; ut perinde intemerato societatis fœdere jura tencas maritalis consortii; scriptum namque est, [Gen. ii. 24,] Erunt duo in carne una. Quomodo ergo unitas vobis conjunctionis inesse dici poterit, si a vestræ fidei splendore, interpositis detestabilis erroris tenebris, ille remanserit alienus?

“Unde orationi continuo insistens a longanimitate cœlestis clementiæ illuminationis illius beneficia impetrare non desinas; ut videlicet, quos copulatio carnalis affectus unum quodammodo corpus exhibuisse monstratur, hos quoque unitas fidei etiam post hujus vitæ transitum in perpetua societate conservet. Insiste ergo, gloriosa filia, et summis conatibus duritiam cordis ipsius religiosa divinorum præceptorum insinuatione mollire summopere dematura; infundens sensibus ejus quantum sit præclarum, quod credendo suscepisti, mysterium, quantumve sit admirabile quod renata præmium consequi meruisti. Frigiditatem cordis ipsius, Sancti Spiritus annunciatione succende; quatenus, amoto torpore perniciosissimi cultus, divinæ fidei calor ejus intelligentiam tuarum exhortationum frequentatione succendat, ut profecto sacræ Scripturæ testimonium per te expletum indubitanter perclareat, [1 Cor. vii. 14,] Salvabitur vir infidelis per mulierem fidelem. Ad hoc enim misericordiam Dominicæ pietatis consecuta es, ut fructum fidei creditorumque tibi beneficiorum Redemtori tuo multiplicem resignares. Quod equidem, suffragante præsidio benignitatis ipsius, ut explere valeas, assiduis non desistimus precibus postulare.

“His ergo præmissis, paternæ vobis dilectionis exhibentes officia, hortamur, ut nos, reperta portitoris occasione, de his, quæ per vos superna potentia mirabiliter in conversione conjugis vestri submissæque vobis gentis dignatus fuerit operari, prosperis quantocius nunciis relevetis, quatenus sollicitudo nostra, (quæ de vestra vestrorumque omnium animæ salute optabilia desideranter exspectat,) vobis nunciantibus, relevetur, illustrationemque divinæ propitiationis in vobis diffusam opulentius agnoscentes, hilari confessione largitori omnium bonorum Deo et beato Petro apostolorum principi uberes merito gratias exsolvamus. Præterea, benedictionem protectoris vestri beati Petri apostolorum principis vobis direximus, id est, speculum argenteum, et pectinem eboreum inauratum; quod petimus, ut eo benignitatis animo gloria vestra suscipiat, quo a nobis noscitur destinatum.”

CAP. XII.—

UT EDWINUS PER VISIONEM QUONDAM SIBI EXSULI OSTENSAM SIT AD CREDENDUM PROVOCATUS.

Hæc quidem memoratus Papa Bonifacius de salute regis Edwini ac gentis ipsius literis agebat. Sed et oraculum cœleste, quod illi quondam exsulanti apud Redwaldum regem Anglorum pietas divina revelare dignata est, non minimum ad suscipienda vel intelligenda doctrinæ monita salutaris sensum illius juvit. Cum ergo videret Paulinus difficulter posse sublimitatem animi regalis ad humilitatem viæ salutaris et suscipiendum mysterium vivificæ crucis inclinari, ac pro salute illius, simul et gentis cui præerat, et verbo exhortationis apud homines et apud divinam pietatem verbo deprecationis ageret; tandem, ut verisimile videtur, didicit in spiritu, quod vel quale esset oraculum regi quondam cœlitus ostensum. Nec exinde distulit quin continuo regem admoneret explere votum, quod in oraculo sibi exhibito se facturum promiserat, si temporis illius ærumnis exemtus ad regni fastigia perveniret.

Erat autem oraculum hujusmodi. Cum, persequente illum Ethelfrido, qui ante eum regnavit, per diversa occultus loca vel regna multo annorum tempore profugus vagaretur, tandem venit ad regem Redwaldum, obsecrans ut vitam suam a tanti persecutoris insidiis tutando servaret; qui libenter eum excipiens promisit se, quæ petebat, esse facturum. At postquam Ethelfridus in hac eum provincia apparuisse et apud regem illius familiariter cum sociis habitare cognovit, misit nuncios, qui Redwaldo pecuniam multam pro nece ejus offerent; neque aliquid profecit. Misit secundo, misit tertio, et copiosiora auri et argenti dona offerens, et bellum insuper illi, si contemneretur, indicens; qui, vel minis fractus, vel corruptus muneribus, cessit deprecanti, et sive occidere se Edwinum, seu legatariis tradere, promisit. Quod ubi fidelissimus quidam amicus illius animadvertit, intravit cubiculum quo dormire disponebat, (erat enim prima hora noctis,) et evocatum foras, quid erga eum agere rex promisisset, edocuit, et insuper adjecit, “Si ergo vis, hac ipsa hora educam te de hac provincia, et ea in loca introducam ubi nunquam te vel Redwaldus vel Ethelfridus invenire valeant.” Qui ait, “Gratias quidem ago benevolentiæ tuæ; non tamen hoc facere possum quod suggeris, ut pactum, quod cum tanto rege inii, ipse primus irritum faciam, cum ille mihi nil mali fecerit, nil adhuc inimicitiarum intulerit. Quin potius, si moriturus sum, ille me magis quam ignobilior quisquam morti tradat. Quo enim nunc fugiam, qui per omnes Britanniæ provincias tot annorum temporumque curriculis vagabundus hostium vitabam insidias?” Abeunte igitur amico, remansit Edwinus solus foris, residensque mœstus ante palatium multis cœpit cogitationum æstibus affici, quid ageret, quove pedem verteret, nescius.

Cumque diu tacitis mentis angoribus et cæco carperetur igni, vidit subito intempestæ noctis silentio appropinquantem sibi hominem vultus habitusque incogniti; quem videns, ut ignotum et inopinatum, non parum expavit. At ille accedens salutavit eum et interrogavit, quare illa hora, ceteris quiescentibus et alto sopore pressis, solus ipse mœstus in lapide pervigil sederet; at ille vicissim sciscitabatur, quid ad eum pertineret, utrum ipse intus an foris noctem transigeret. Qui respondens ait, “Ne me æstimes tuæ mœstitiæ et insomniorum, et forinsecæ et solitariæ sessionis, causam nescire; scio enim certissime qui es, et quare mœres, et quæ ventura tibi in proximo mala formidas. Sed dicito mihi quid mercedis dare velis ei, si quis sit, qui his te mœroribus absolvat, et Redwaldo suadeat, ut nec ipse tibi aliquid mali faciat, nec tuis te hostibus perimendum tradat.” Qui cum se omnia quæ posset, huic tali pro mercede beneficii daturum esse responderet, adjecit ille, “Quid si etiam regem te futurum, exstinctis hostibus, in veritate promittat, ita ut non solum omnes tuos progenitores, sed et omnes, qui ante te reges in gente Anglorum fuerant, potestate transcendas?” At Edwinus, constantior interrogando factus, non dubitavit promittere, quin ei, qui tanta sibi beneficia donaret, dignis ipse gratiarum actionibus responderet. Tum ille tertio, “Si autem,” inquit, “is, qui tibi tanta taliaque dona veraciter adventura prædixerit, etiam consilium tibi tuæ salutis ac vitæ melius atque utilius, quam aliquis de tuis parentibus aut cognatis unquam audivit, ostendere potuerit, num ei obtemperare, et monita ejus salutaria suscipere, consentis?” Nec distulit Edwinus quin continuo polliceretur in omnibus se secuturum doctrinam illius, qui se tot ac tantis calamitatibus ereptum ad regni apicem proveheret.

Quo accepto responso, confestim is, qui loquebatur cum eo, imposuit dexteram suam capiti ejus, dicens, “Cum hoc ergo tibi signum advenerit, memento hujus temporis ac loquelæ nostræ, et ea, quæ nunc promittis, adimplere ne differas;” et, his dictis, ut ferunt, repente disparuit, ut intelligeret non hominem esse, qui sibi apparuisset, sed spiritum.

Et cum regius juvenis solus adhuc ibidem sederet, gavisus quidem de collata sibi pia ac benigna consolatione, sed multum sollicitus ac mente sedula cogitans quis esset ille, vel unde venisset, qui hæc sibi loqueretur, venit ad eum præfatus amicus illius lætoque vultu salutans eum, “Surge,” inquit, “intra, et sopitis ac relictis curarum anxietatibus, quieti membra simul et animum compone, quia mutatum est cor regis, nec tibi aliquid mali facere, sed fidem potius pollicitam servare, disponit. Postquam enim cogitationem suam, de qua tibi ante dixi, reginæ in secreto revelavit, revocavit eum illa ab intentione, admonens quia nulla ratione conveniat tanto regi amicum suum optimum in necessitate positum auro vendere, imo fidem suam, quæ omnibus ornamentis pretiosior est, amore pecuniæ perdere.” Quid plura? Fecit rex ut dictum est; nec solum exsulem nunciis hostilibus non tradidit, sed etiam eum, ut in regnum perveniret, adjuvit; nam mox redeuntibus domum nunciis, exercitum ad debellandum Ethelfridum collegit copiosum, eumque sibi occurrentem cum exercitu multum impari, (non enim dederat illi spatium quo totum suum congregaret atque adunaret exercitum,) occidit, in finibus gentis Merciorum ad orientalem plagam amnis, qui vocatur Idle; in quo certamine et filius Redwaldi vocabulo Regnhere, occisus est. Ac sic Edwinus juxta oraculum, quod acceperat, non tantum regis sibi infesti insidias vitavit, verum etiam eidem peremto in regni gloriam successit.

Cum ergo, prædicante verbum Dei Paulino, rex credere differret, et per aliquod tempus, ut diximus, horis competentibus solitarius sedere, et quid agendum sibi esset, quæ religio sequenda, sedulus secum ipse scrutari consuesset, ingrediens ad eum quadam die vir Dei imposuit dexteram capiti ejus, et, an hoc signum agnosceret, requisivit. Qui cum tremens ad pedes ejus procidere vellet, levavit eum, et quasi familiari voce affatus, “Ecce,” inquit, “hostium manus, quos timuisti, Domino donante, evasisti; ecce, regnum, quod desiderasti, ipso largiente, percepisti. Memento ut tertium, quod promisisti, facere ne differas, suscipiendo fidem ejus, et præcepta servando, qui te et a temporalibus adversis eripiens temporalis regni honore sublimavit; et si deinceps voluntati ejus, quam per me tibi prædicat, obsecundare volueris, etiam a perpetuis malorum tormentis te liberabit et æterni secum regni in cœlis faciet esse participem.”

CAP. XIII.—

QUALE CONSILIUM IDEM CUM PRIMATIBUS SUIS DE PERCIPIENDA FIDE CHRISTI HABUERIT; ET UT PONTIFEX EJUS SUAS ARAS PROFANAVERIT.

Quibus auditis, rex suscipere quidem se fidem, quam docebat, et velle et debere respondebat. Verum adhuc cum amicis principibus et consiliariis suis sese de hoc collaturum esse dicebat, ut, si et illi eadem cum illo sentire vellent, omnes pariter in fonte vitæ Christo consecrarentur; et, annuente Paulino, fecit ut dixerat. Habito enim cum sapientibus consilio, sciscitabatur singillatim ab omnibus, qualis sibi doctrina hæc eatenus inaudita, et novus divinitatis, qui prædicabatur, cultus videretur. Cui primus pontificum ipsius Coifi continuo respondit, “Tu vide, rex, quale sit hoc, quod nobis modo prædicatur; ego autem tibi verissime, quod certum didici, profiteor, quia nihil omnino virtutis habet, nihil utilitatis religio illa, quam hucusque tenuimus. Nullus enim tuorum studiosius quam ego culturæ deorum nostrorum se subdidit, et nihilominus multi sunt, qui ampliora a te beneficia quam ego, et majores accipiunt dignitates, magisque prosperantur in omnibus, quæ agenda vel acquirenda disponunt. Si autem dii aliquid valerent, me potius juvare vellent, qui illis impensius servire curavi. Unde restat, ut si ea, quæ nunc nobis nova prædicantur, meliora esse et fortiora, habita examinatione, perspexeris, absque ullo cunctamine suscipere illa festinemus.”

Cujus suasioni verbisque prudentibus alius optimatum regis tribuens assensum continuo subdidit, “Talis,” inquiens, “mihi videtur, rex, vita hominum præsens in terris ad comparationem ejus, quod nobis incertum est, temporis, quale cum, te residente ad cœnam cum ducibus ac ministris tuis tempore brumali, accenso quidem foco in medio et calido effecto cœnaculo, furentibus autem foris per omnia turbinibus hiemalium pluviarum vel nivium, adveniensque unus passerum domum citissime pervolaverit; qui cum per unum ostium ingrediens, mox per aliud exierit. Ipso quidem tempore, quo intus est, hiemis tempestate non tangitur, sed tamen minimo spatio serenitatis ad momentum excurso, mox de hieme in hiemem regrediens, tuis oculis elabitur. Ita hæc vita hominum ad modicum apparet; quid autem sequatur, quidve præcesserit, prorsus ignoramus. Unde si hæc nova doctrina certius aliquid attulit, merito esse sequenda videtur.” His similia et ceteri majores natu ac regis consiliarii divinitus admoniti prosequebantur.

Adjecit autem Coifi, quia vellet ipsum Paulinum diligentius audire de Deo, quem prædicabat, verbum facientem; quod cum, jubente rege, faceret, exclamavit, auditis ejus sermonibus, dicens, “Jam olim intellexeram nihil esse, quod colebamus, quia videlicet quanto studiosius in eo cultu veritatem quærebam, tanto minus inveniebam. Nunc autem aperte profiteor, quia in hac prædicatione veritas claret illa, quæ nobis vitæ, salutis et beatitudinis æternæ dona valet tribuere. Unde suggero, rex, ut templa et altaria, quæ sine fructu utilitatis sacravimus, ocius anathemati et igni tradamus.” Quid plura? præbuit palam assensum evangelizanti beato Paulino rex, et, abrenunciata idololatria, fidem se Christi suscipere confessus est. Cumque a præfato pontifice sacrorum suorum quæreret, quis aras et fana idolorum cum septis, quibus erant circumdata, primus profanare deberet; ille respondit, “Ego. Quis enim ea, quæ per stultitiam colui, nunc ad exemplum omnium aptius quam ipse per sapientiam mihi a Deo vero donatam, destruam?” Statimque, abjecta superstitione vanitatis, rogavit sibi regem arma dare et equum emissarium, quem ascendens ad idola destruenda veniret; non enim licuerat pontificem sacrorum vel arma ferre, vel præter in equa equitare. Accinctus ergo gladio accepit lanceam in manu, et ascendens emissarium regis pergebat ad idola; quod aspiciens vulgus æstimabat eum insanire. Nec distulit ille, mox ut appropinquabat ad fanum, profanare illud, injecta in eo lancea, quam tenebat; multumque gavisus de agnitione veri Dei cultus, jussit sociis suis destruere ac succendere fanum cum omnibus septis suis. Ostenditur autem locus ille quondam idolorum non longe ab Eboraco ad orientem, ultra amnem Derwentionem, et vocatur hodie Godmundingham, ubi pontifex ipse, inspirante Deo vero, polluit ac destruxit eas, quas ipse sacraverat, aras.

CAP. XIV.—

UT IDEM EDWINUS CUM SUA GENTE FIDELIS SIT FACTUS; ET UBI PAULINUS BAPTIZAVERIT.

Igitur accepit rex Edwinus cum cunctis gentis suæ nobilibus ac plebe perplurima fidem et lavacrum sanctæ regenerationis, anno regni sui undecimo, qui est annus Dominicæ incarnationis sexcentesimus vicesimus septimus, ab adventu vero Anglorum in Britanniam annus circiter centesimus octogesimus. Baptizatus est autem Eboraci die sancto Paschæ, pridie iduum Aprilium, in ecclesia Sancti Petri Apostoli, quam ibidem ipse de ligno, cum catechizaretur atque ad percipiendum baptisma imbueretur, citato opere construxit; in qua etiam civitate ipse doctori atque antistiti suo Paulino sedem episcopatus donavit. Mox autem ut baptisma consecutus est, curavit, docente eodem Paulino, majorem ipso in loco et augustiorem de lapide fabricare basilicam, in cujus medio ipsum, quod prius fecerat, oratorium includeretur. Præparatis ergo fundamentis, in gyro prioris oratorii per quadrum cœpit ædificare basilicam; sed priusquam altitudo parietis esset consummata, rex ipse impia nece occisus opus idem successori suo Oswaldo perficiendum reliquit. Paulinus autem ex eo tempore sex annis continuis, id est, usque ad finem imperii regis illius, verbum Dei, annuente ac favente ipso, in ea provincia prædicabat; credebantque et baptizabantur quotquot erant præordinati ad vitam æternam, in quibus erant Osfridus et Eadfridus, filii regis Edwini, qui ambo ei exsuli nati sunt de Quenberga filia Cearli regis Merciorum.

Baptizati sunt tempore sequente et alii liberi ejus de Ethelberga regina progeniti, Ethelhunus, et Etheldridis filia, et alter filius Wuscfrea, quorum primi albati adhuc rapti sunt de hac vita, et Eboraci in ecclesia sepulti. Baptizatus est et Iffi filius Osfridi, necnon et alii nobiles ac egregii viri non pauci. Tantus autem fertur tunc fuisse fervor fidei ac desiderium lavacri salutaris gente Northanhumbrorum, ut quodam tempore Paulinus veniens cum rege et regina in villam regiam, quæ vocatur Adgefrin, triginta sex diebus ibidem cum eis catechizandi et baptizandi officio deditus moraretur; quibus diebus cunctis a mane usque ad vesperam nil aliud ageret quam confluentem eo de cunctis viculis ac locis plebem Christi verbo salutis instruere, atque instructam in fluvio Gleni, qui proximus erat, lavacro remissionis abluere. Hæc villa tempore sequentium regum deserta, et alia pro illa est facta in loco, qui vocatur Melmin.

Hæc quidem in provincia Berniciorum; sed et in provincia Deirorum, ubi sæpius manere cum rege solebat, baptizabat in fluvio Swalua, qui vicum Cataractam præterfluit. Nondum enim oratoria vel baptisteria in ipso exordio nascentis ibi ecclesiæ poterant ædificari. Attamen in Campodono, ubi tunc etiam villa regia erat, fecit basilicam, quam postmodum pagani, a quibus Edwinus Rex occisus est, cum tota eadem villa succenderunt; pro qua reges posteriores fecere sibi villam in regione, quæ vocatur Loidis. Evasit autem ignem altare, quia lapideum erat; et servatur adhuc in monasterio reverendissimi abbatis et presbyteri Thridwulfi, quod est in silva Elmete.

CAP. XV.—

UT PROVINCIA ORIENTALIUM ANGLORUM FIDEM CHRISTI SUSCEPERIT.

Tantum autem devotionis Edwinus erga cultum veritatis habuit, ut etiam regi Orientalium Anglorum Eorpwaldo, filio Redwaldi, persuaderet, relictis idolorum superstitionibus, fidem et sacramenta Christi cum sua provincia suscipere. Et quidem pater ejus Redwaldus jamdudum in Cantia sacramentis Christianæ fidei imbutus est, sed frustra; nam rediens domum ab uxore sua et a quibusdam perversis doctoribus seductus est, atque a sinceritate fidei depravatus, habuit posteriora pejora prioribus, ita ut in morem antiquorum Samaritanorum et Christo servire videretur et diis, quibus antea serviebat, atque in eodem fano et altare haberet ad sacrificium Christi et arulam ad victimas dæmoniorum; quod videlicet fanum rex ejusdem provinciæ Aldwulfus, qui nostra ætate fuit, usque ad suum tempus perdurasse et se in pueritia vidisse testabatur. Erat autem præfatus Rex Redwaldus natu nobilis quamlibet actu ignobilis, filius Tytili, cujus pater fuit Wuffa, a quo reges Orientalium Anglorum Wuffingas appellant.

Verum Eorpwaldus, non multo postquam fidem accepit tempore, occisus est a viro gentili, nomine Richberto; et exinde tribus annis provincia in errore versata est, donec accepit regnum frater ejusdem Eorpwaldi Sigebertus, vir per omnia Christianissimus atque doctissimus; qui, vivente adhuc fratre, cum exularet in Gallia, fidei sacramentis imbutus est, quorum participem, mox ubi regnare cœpit, totam suam provinciam facere curavit. Cujus studiis gloriosissime favit Felix episcopus, qui de Burgundiorum partibus, ubi ortus et ordinatus est, cum venisset ad Honorium archiepiscopum eique indicasset desiderium suum, misit eum ad prædicandum verbum vitæ præfatæ nationi Anglorum. Nec vota ipsius incassum cecidere; quin potius fructum in ea multiplicem credentium populorum pius agri spiritualis cultor invenit. Siquidem totam illam provinciam, juxta sui nominis sacramentum, a longa iniquitate atque infelicitate liberatam ad fidem et opera justitiæ, ac perpetuæ felicitatis dona, perduxit; accepitque sedem episcopatus in civitate Dommoc, et cum decem ac septem annos eidem provinciæ pontificali regimine præfuisset, ibidem in pace vitam finivit.

CAP. XVI.—

UT PAULINUS IN PROVINCIA LINDISSI PRÆDICAVERIT; ET DE QUALITATE REGNI EDWINI.

Prædicabat autem Paulinus verbum etiam provinciæ Lindissi, quæ est prima ad meridianam Humbræ fluminis ripam, pertingens usque ad mare; præfectumque Lindocolinæ civitatis, cui nomen erat Blecca, primum cum domo sua convertit ad Dominum. In qua videlicet civitate et ecclesiam operis egregii de lapide fecit; cujus tecto vel longa incuria, vel hostili manu, dejecto, parietes hactenus stare videntur, et omnibus annis aliqua sanitatum miracula in eodem loco solent ad utilitatem eorum, qui fideliter quærunt, ostendi. In qua ecclesia Paulinus, transeunte ad Christum Justo, Honorium pro eo consecravit episcopum, ut in sequentibus suo loco dicemus. De hujus fide provinciæ narravit mihi presbyter et abbas quidam vir veracissimus de monasterio Peartaneu, vocabulo Deda, retulisse sibi quendam seniorem baptizatum se fuisse die media a Paulino episcopo, præsente Rege Edwino et multam populi turbam, in fluvio Trehenta, juxta civitatem, quæ lingua Anglorum Tiovulfingacestir vocatur; qui etiame ffigiem ejusdem Paulini referre esset solitus, quod esset vir longæ staturæ, paululum incurvus, nigro capillo, facie macilenta, naso adunco, pertenui, venerabilis simul et terribilis aspectu. Habuit autem secum in ministerio et Jacobum diaconum, virum utique industrium ac nobilem in Christo et in ecclesia, qui ad nostra usque tempora permansit.

Tanta autem eo tempore pax in Britannia, quaquaversum imperium regis Edwini pervenerat, fuisse perhibetur, ut, sicut usque hodie in proverbio dicitur, etiam si mulier una cum recens nato parvulo vellet totam perambulare insulam a mari ad mare, nullo se lædente, valeret. Tantum quoque rex idem utilitati suæ gentis consuluit, ut plerisque in locis, ubi fontes lucidos juxta publicos viarum transitus conspexit, ibi ob refrigerium viantium, erectis stipitibus, et æreos caucos suspendi juberet, neque hos quisquam, nisi ad usum necessarium, contingere præ magnitudine vel timoris ejus auderet, vel amoris vellet. Tantum vero in regno excellentiæ habuit, ut non solum in pugna ante illum vexilla gestarentur, sed et tempore pacis equitantem inter civitates, sive villas, aut provincias suas cum ministris, semper antecedere signifer consuevisset; necnon et incedente illo ubilibet per plateas, illud genus vexilli, quod Romani Tufam, Angli vero appellant Tuuf, ante eum ferri solebat.

CAP. XVII.—

UT IDEM AB HONORIO PAPA EXHORTATORIAS LITERAS ACCEPERIT, QUI ETIAM PAULINO PALLIUM MISERIT.

Quo tempore præsulatum sedis apostolicæ Honorius, Bonifacii successor, habebat, qui, ubi gentem Northanhumbrorum cum suo rege ad fidem confessionemque Christi, Paulino evangelizante, conversam esse didicit, misit eidem Paulino pallium; misit et Regi Edwino literas exhortatorias, paterna illum caritate accendens, ut in fide veritatis, quam acceperant, persistere semper ac proficere curarent. Quarum videlicet literarum iste est ordo.

“Domino excellentissimo atque præcellentissimo filio Edwino, regi Anglorum, Honorius episcopus, servus servorum Dei, salutem: Ita Christianitatis vestræ integritas circa sui Conditoris cultum fidei est ardore succensa, ut longe lateque resplendeat, et in omni mundo annunciata vestri operis multipliciter referat fructum. Sic enim vos reges esse cognoscitis, dum Regem et Creatorem vestrum orthodoxa prædicatione edocti Deum venerando creditis, eique, quod humana valet conditio, mentis vestræ sinceram devotionem exsolvitis. Quid enim Deo nostro aliud offerre valebimus, nisi ut in bonis actibus persistentes ipsumque auctorem humani generis confitentes eum colere, eique vota nostra reddere festinemus? Et ideo, excellentissime fili, paterna vos caritate, qua convenit, exhortamur, ut hoc, quod vos divina misericordia ad suam gratiam vocare dignata est, sollicita intentione et assiduis orationibus servare omnimodo festinetis; ut, qui vos in præsenti seculo ex omni errore absolutos ad agnitionem sui nominis est dignatus perducere, etiam cœlestis patriæ vobis præparet mansionem. Prædicatoris igitur vestri domini mei apostolicæ memoriæ Gregorii frequenter lectione occupati, præ oculis affectum doctrinæ ipsius, quem pro vestris animabus libenter exercuit, habetote; quatenus ejus oratio et regnum vestrum populumque augeat, et vos omnipotenti Deo irreprehensibiles repræsentet. Ea vero, quæ a nobis pro vestris sacerdotibus ordinanda sperastis, hæc pro fidei vestræ sinceritate, quæ nobis multimoda relatione per præsentium portitores laudabiliter insinuata est, gratuito animo attribuere illis sine ulla dilatione prævidemus; et duo pallia utroque metropolitanorum, id est, Honorio et Paulino, direximus, ut dum quis eorum de hoc seculo ad auctorem suum fuerit arcessitus, in loco ipsius alter episcopum ex hac nostra auctoritate debeat subrogare. Quod quidem, tam pro vestræ caritatis affectu, quam pro tantarum provinciarum spatiis, quæ inter nos et vos esse noscuntur, sumus invitati concedere, ut in omnibus devotioni vestræ nostrum concursum et juxta vestra desideria præberemus. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.”

CAP. XVIII.—

UT HONORIUS, QUI JUSTO IN EPISCOPATUM DOROVERNENSIS ECCLESIÆ SUCCESSIT, AB EODEM PAPA HONORIO PALLIUM ET LITERAS ACCEPERIT.

HÆC inter Justus archiepiscopus ad cœlestia regna sublatus est quarto iduum Novembrium die, et Honorius pro illo est in præsulatum effectus; qui ordinandus venit ad Paulinum, et occurrente sibi illo in Lindocolino, quintus ab Augustino Dorovernensis ecclesiæ consecratus est antistes. Cui etiam præfatus Papa Honorius misit pallium et literas, in quibus decrevit hoc ipsum, quod in epistola ad Edwinum regem missa decreverat; scilicet, ut cum Dorovernensis vel Eboracensis antistes de hac vita transierit, is, qui superest, consors ejusdem gradus habeat potestatem alterum ordinandi in loco ejus, qui transierat, sacerdotem; ne sit necesse ad Romanam usque civitatem per tam prolixa terrarum et maris spatia pro ordinando archiepiscopo semper fatigari. Quarum etiam textum literarum in nostra hac historia ponere commodum duximus.

“Dilectissimo fratri Honorio, Honorius. Inter plurima, quæ redemtoris nostri misericordia suis famulis dignatur bonorum munera prærogare, illud etiam clementer collata suæ pietatis munificentia tribuit, quoties per fraternos affatus unanimam dilectionem quadam contemplatione alternis aspectibus repræsentat. Pro quibus majestati ejus gratias indesinenter exsolvimus, eumque votis supplicibus exoramus, ut vestram dilectionem in prædicatione Evangelii laborantem et fructificantem, sectantemque magistri vestri et capitis sui, Sancti Gregorii regulam, perpeti stabilitate confirmet, et ad augmentum ecclesiæ suæ potiora per vos suscitet incrementa; ut fide et opere, in timore Dei et caritate, vestra acquisitio decessorumque vestrorum, quæ per domini Gregorii exordia pullulat, convalescendo amplius extendatur; ut ipsa vos Dominici eloquii promissa in futuro respiciant, vosque vox ista ad æternam festivitatem evocet, [Matth. xi. 28,] Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Et iterum, [Matth. xxv. 21,] Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam; intra in gaudium Domini tui. Et nos quidem, fratres carissimi, hæc vobis pro æterna caritate exhortationis verba præmittentes, quæ rursus pro ecclesiarum vestrarum privilegiis congruere posse conspicimus, non desistimus impertire.

“Et tam juxta vestram petitionem, quam filiorum nostrorum regum, vobis per præsentem nostram præceptionem, vice beati Petri apostolorum principis, auctoritatem tribuimus, ut quando unum ex vobis divina ad se jusserit gratia vocari, is, qui superstes fuerit, alterum in loco defuncti debeat episcopum ordinare. Pro qua etiam re singula vestræ dilectioni pallia pro eadem ordinatione celebranda direximus, ut per nostræ præceptionis auctoritatem possitis Deo placitam ordinationem efficere; quia ut hæc vobis concederemus, longa terrarum marisque intervalla, quæ inter nos ac vos obsistunt, ad hæc nos condescendere coegerunt, ut nulla possit ecclesiarum vestrarum jactura per cujuslibet occasionis obtentum quoquo modo provenire; sed potius commissi vobis populi devotionem plenius propagare. Deus te incolumem custodiat, dilectissime frater.

“Datæ die tertio iduum Junii imperantibus dominis nostris piissimis Augustis, Heraclio anno vicesimo quarto, post consulatum ejusdem anno vicesimo tertio; atque Constantino filio ipsius anno vicesimo tertio, et consulatus ejus anno tertio; sed et Heraclio felicissimo Cæsare item filio ejus anno tertio, indictione septima, id est, anno Dominicæ incarnationis sexcentesimo tricesimo quarto.

CAP. XIX.—

UT PRIMO IDEM HONORIUS, ET POST JOANNES, LITERAS GENTI SCOTORUM PRO PASCHA SIMUL ET PRO PELAGIANA HÆRESI MISERIT.

Misit idem Papa Honorius literas etiam genti Scotorum, quos in observatione sancti Paschæ errare compererat, juxta quod supra docuimus, solerter exhortans, ne paucitatem suam in extremis terræ finibus constitutam, sapientiorem antiquis sive modernis, quæ per orbem terræ erant, Christi ecclesiis æstimarent; neve contra Paschales computos et decreta synodalium totius orbis pontificum aliud Pascha celebrarent. Sed et Joannes, qui successori ejusdem Honorii Severino successit, cum adhuc esset electus in pontificatum, pro eodem errore corrigendo literas eis magna auctoritate atque eruditione plenas direxit; evidenter adstruens, quia Dominicum Paschæ diem a quinta decima luna usque ad vicesimam primam, quod in Nicæna Synodo probatum est, oporteret inquiri. Neonon et pro Pelagiana hæresi, quam apud eos reviviscere didicerat, cavenda ac repellenda in eadem illos epistola admonere curavit; cujus epistolæ principium hoc est.

“Dilectissimis et sanctissimis Tomiano, Columbano, Cromano, Dimano, et Baithano episcopis; Cromano, Hernianoque, Laistrano, Scellano, et Segeno presbyteris; Sarano, ceterisque doctoribus seu abbatibus Scotis, Hilarius archipresbyter, et servans locum sanctæ sedis apostolicæ, Joannes diaconus, et in Dei nomine electus; item Joannes primicerius et servans locum sanctæ sedis apostolicæ, et Joannes servus Dei, consiliarius ejusdem apostolicæ sedis.

“Scripta, quæ per latores ad sanctæ memoriæ Severinum papam adduxerunt, eo de hac luce migrante, reciproca responsa ad ea, quæ postulata fuerant, siluerunt. Quibus reseratis, ne diu tantæ quæstionis caligo indiscussa remaneret, reperimus quosdam provinciæ vestræ contra orthodoxam fidem, novam ex veteri hæresim renovare conantes, Pascha nostrum, in quo immolatus est Christus, nebulosa caligine refutantes, et quarta decima luna cum Hebræis celebrare nitentes.”

Quo epistolæ principio manifeste declaratur, et nuperrime temporibus illis hanc apud eos hæresim exortam, et non totam eorum gentem, sed quosdam ex eis, hac fuisse implicitos.

Exposita autem ratione Paschalis observantiæ, ita de Pelagianis in eadem epistola subdunt.

“Et hoc quoque cognovimus, quod virus Pelagianæ hæreseos apud vos denuo reviviscit; quod omnino hortamur, ut a vestris mentibus hujusmodi venenatum superstitionis facinus auferatur. Nam qualiter ipsa quoque exsecranda hæresis damnata est, latere vos non debet, quia non solum per istos ducentos annos abolita est, sed et quotidie a nobis perpetuo anathemate sepulta damnatur. Et hortamur, ne quorum arma combusta sunt, apud vos eorum cineres suscitentur; nam quis non exsecretur superbum eorum conamen et impium, dicentium posse sine peccato hominem exsistere ex propria voluntate, et non ex gratia Dei? Et primum quidem blasphemiæ stultiloquium est, dicere esse hominem sine peccato; quod omnino non potest, nisi unus mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui sine peccato est conceptus et partus. Nam ceteri homines cum peccato originali nascentes testimonium prævaricationis Adamæ, etiam sine actuali peccato exsistentes, portare noscuntur; secundum prophetam dicentem; [Ps. li. 5,] Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea.

CAP. XX.—

UT, OCCISO EDWINO, PAULINUS CANTIAM REDIENS, RHOFENSIS ECCLESIÆ PRÆSULATUM SUSCEPERIT.

At vero Edwinus cum decem et septem annis genti Anglorum simul et Britonum gloriosissime præesset, e quibus sex etiam ipse, ut diximus, Christi regno militavit, rebellavit adversus eum Cadwalla rex Britonum, auxilium præbente illi Penda viro strenuissimo de regio genere Merciorum, qui et ipse eo tempore gentis ejusdem regno annis viginti et duobus varia sorte præfuit; et, conserto gravi prœlio in campo, qui vocatur Hethfelth, occisus est Edwinus die quarta iduum Octobris, anno Dominicæ incarnationis sexcentesimo tricesimo tertio, cum esset annorum quadraginta et octo; ejusque totus vel interemtus vel dispersus est exercitus. In quo etiam bello ante illum unus filius ejus Osfridus juvenis bellicosus cecidit, alter Eadfridus, necessitate cogente, ad Pendam regem transfugit, et ab eo postmodum, regnante Oswaldo, contra fidem jurisjurandi peremtus est. Quo tempore maxima est facta strages in ecclesia vel gente Northanhumbrorum, maxime quod unus ex ducibus, a quibus acta est, paganus, alter quia barbarus erat pagano sævior. Siquidem Penda cum omni Merciorum gente idolis deditus, et Christiani erat nominis ignarus; at vero Cadwalla, quamvis nomen et professionem haberet Christiani, adeo tamen erat animo ac moribus barbarus, ut ne sexui quidem muliebri, vel innocuæ parvulorum parceret ætati, quin universos atrocitate ferina morti per tormenta contraderet, multo tempore totas eorum provincias debacchando pervagatus, ac totum genus Anglorum Britanniæ finibus erasurum se esse deliberans. Sed nec religioni Christianæ, quæ apud eos exorta erat, aliquid impendebat honoris; quippe cum usque hodie moris sit Britonum fidem religionemque Anglorum pro nihilo habere, neque in aliquo eis magis communicare quam paganis. Allatum est autem caput Edwini regis Eboracum, et illatum postea in ecclesiam beati Apostoli Petri, quam ipse cœpit, sed successor ejus Oswaldus perfecit, ut supra docuimus, positum est in porticu sancti Papæ Gregorii, a cujus ipse discipulis verbum vitæ susceperat.

Turbatis itaque rebus Northanhumbrorum hujus articulo cladis, cum nil alicubi præsidii nisi in fuga esse videretur, Paulinus, assumta secum regina Ethelberga, quam pridem adduxerat, rediit Cantiam navigio, atque ab Honorio archiepiscopo et rege Eadbaldo multum honorifice susceptus est. Venit autem illuc, duce Basso milite regis Edwini fortissimo, habens secum Eanfledam filiam, et Wuscfrean filium Edwini, necnon et Iffi filium Osfridi filii ejus, quos postea mater metu Eadbaldi et Oswaldi regum misit in Galliam nutriendos regi Dagoberto, (qui erat amicus illius;) ibique ambo in infantia defuncti, et juxta honorem vel regiis pueris, vel innocentibus Christi, congruum, in ecclesia sepulti sunt. Attulit quoque secum vasa pretiosa Edwini regis perplura, in quibus et crucem magnam auream, et calicem aureum consecratum ad ministerium altaris, quæ hactenus in ecclesia Cantiæ conservata monstrantur.

Quo in tempore Rhofensis ecclesia pastorem minime habebat, eo quod Romanus præsul illius, ad Honorium papam a Justo archiepiscopo legatarius missus, absorptus fuerat fluctibus Italici maris; ac per hoc curam illius præfatus Paulinus, invitatione Honorii antistitis et Eadbaldi regis, suscepit ac tenuit, usque dum et ipse suo tempore ad cœlestia regna cum gloriosi fructu laboris ascendit. In qua ecclesia moriens pallium quoque, quod a Romano papa acceperat, reliquit. Reliquerat autem in ecclesia sua Eboracensi Jacobum diaconum, virum utique ecclesiasticum et sanctum, qui multo exhinc tempore in ecclesia manens magnas antiquo hosti prædas docendo et baptizando eripuit; cujus nomine vicus, in quo maxime solebat habitare, juxta Cataractam, usque hodie cognominatur. Qui, quoniam cantandi in ecclesia erat peritissimus, recuperata postmodum pace in provincia, et crescente numero fidelium, etiam magister ecclesiasticæ cantionis juxta morem Romanorum seu Cantuariorum multis cœpit exsistere; et ipse senex ac plenus dierum, juxta Scripturas, patrum viam secutus est.