Home

HISTORIA ECCLESIASTICA GENTIS ANGLORUM.: LIBER PRIMUS.: PROLOGUS.— GLORIOSISSIMO REGI CEOLWULPHO, BEDA, FAMULUS CHRISTI ET PRESBYTER. - The Complete Works of Venerable Bede, 8 vols.

Return to Title Page for The Complete Works of Venerable Bede, 8 vols.

The Online Library of Liberty

A project of Liberty Fund, Inc.

Also in the Library:

Subject Area: History

Subject Area: Religion

HISTORIA ECCLESIASTICA GENTIS ANGLORUM.: LIBER PRIMUS.: PROLOGUS.— GLORIOSISSIMO REGI CEOLWULPHO, BEDA, FAMULUS CHRISTI ET PRESBYTER. - Saint Bede, The Complete Works of Venerable Bede, 8 vols. [1843]

Edition used:

The Complete Works of Venerable Bede, in the original Latin, collated with the Manuscripts, and various printed editions, and accompanied by a new English translation of the Historical Works, and a Life of the Author. By the Rev. J.A. Giles (London: Whittaker and Co., 1843). * 8 vols.

Author: Saint Bede
Translator: Rev. J.A. Giles

Part of: The Complete Works of Venerable Bede, 8 vols.

About Liberty Fund:

Liberty Fund, Inc. is a private, educational foundation established to encourage the study of the ideal of a society of free and responsible individuals.

Copyright information:

The text is in the public domain.

Fair use statement:

This material is put online to further the educational goals of Liberty Fund, Inc. Unless otherwise stated in the Copyright Information section above, this material may be used freely for educational and academic purposes. It may not be used in any way for profit.

HISTORIA ECCLESIASTICA
GENTIS ANGLORUM.

LIBER PRIMUS.

PROLOGUS.—
GLORIOSISSIMO REGI CEOLWULPHO, BEDA, FAMULUS CHRISTI ET PRESBYTER.

HISTORIAM Gentis Anglorum Ecclesiasticam, quam nuper edideram, libentissime tibi desideranti, rex, et prius ad legendum ac probandum transmisi, et nunc ad transcribendum ac plenius ex tempore meditandum retransmitto; satisque studium tuæ sinceritatis amplector, quo non solum audiendis Scripturæ sanctæ verbis aurem sedulus accommodas, verum etiam noscendis priorum gestis sive dictis, et maxime nostræ gentis virorum illustrium, curam vigilanter impendis. Sive enim historia de bonis bona referat, ad imitandum bonum auditor sollicitus instigatur; seu mala commemoret de pravis, nihilominus religiosus ac pius auditor sive lector, devitando quod noxium est ac perversum, ipse solertius ad exsequenda ea, quæ bona ac Deo digna esse cognoverit, accenditur. Quod ipsum tu quoque vigilantissime deprehendens, historiam memoratam in notitiam tibi simulque eis, quibus te regendis Divina præfecit auctoritas, ob generalis curam salutis latius propalari desideras.

Ut autem in his quæ scripsi, vel tibi, Magnanime Rex, vel ceteris auditoribus sive lectoribus hujus historiæ, occasionem dubitandi subtraham, quibus hæc maxime auctoribus didicerim breviter intimare curabo. Auctor ante omnes atque adjutor opusculi hujus Albinus abbas reverendissimus vir per omnia doctissimus exstitit; qui in ecclesia Cantuariorum a beatæ memoriæ Theodoro archiepiscopo et Hadriano abbate, viris venerabilibus atque eruditissimis, institutus, diligenter omnia, quæ in ipsa Cantuariorum provincia, vel etiam in contiguis eidem regionibus, a discipulis beati papæ Gregorii gesta fuere, vel monimentis literarum vel seniorum traditione cognoverat; et ea mihi de his, quæ memoria digna videbantur, per religiosum Londoniensis ecclesiæ presbyterum Nothelmum, sive literis mandata, sive ipsius Nothelmi viva voce referenda, transmisit. Qui videlicet Nothelmus postea Romam veniens, nonnullas ibi beati Gregorii papæ simul et aliorum pontificum epistolas, perscrutato ejusdem sanctæ ecclesiæ Romanæ scrinio, permissu ejus, qui nunc ipsi ecclesiæ præest, Gregorii pontificis, invenit, reversusque nobis nostræ historiæ inserendas, cum consilio præfati Albini reverendissimi patris, attulit. A principio itaque voluminis hujus usque ad tempus quo gens Anglorum fidem Christi percepit, ex priorum maxime scriptis hinc inde collectis ea, quæ promeremus, didicimus. Exinde autem usque ad tempora præsentia, quæ in ecclesia Cantuariorum per discipulos beati papæ Gregorii, sive successores eorum, vel sub quibus regibus gesta sint, memorati abbatis Albini industria, Nothelmo, ut diximus, perferente, cognovimus. Qui etiam provinciæ Orientalium simul et Occidentalium Saxonum, nec non et Orientalium Anglorum atque Northanhumbrorum, a quibus præsulibus vel quorum tempore regum gratiam Evangelii perceperint, nonnulla mihi ex parte prodiderunt. Denique, hortatu præcipue ipsius Albini, ut hoc opus aggredi auderem, provocatus sum. Sed et Daniel, reverendissimus Occidentalium Saxonum episcopus, qui nunc usque superest, nonnulla mihi de historia ecclesiastica provinciæ ipsius, simul et proxima illi Australium Saxonum, nec non et Vectæ insulæ, literis mandata declaravit. Qualiter vero per ministerium Cedd et Ceaddæ, religiosorum Christi sacerdotum, vel provincia Merciorum ad fidem Christi, quam non noverat, pervenerit, vel provincia Orientalium Saxonum fidem, quam olim exsufflaverat, recuperaverit, qualis etiam ipsorum patrum vita vel obitus exstiterit, diligenter a fratribus monasterii, quod ab ipsis conditum Lestingau cognominatur, agnovimus. Porro in provincia Orientalium Anglorum quæ fuerint gesta ecclesiastica, partim ex scriptis vel traditione priorum, partim reverendissimi abbatis Esii relatione, comperimus. At vero in provincia Lindissi, quæ sint gesta erga fidem Christi, quæve successio sacerdotalis exstiterit, vel literis reverendissimi antistitis Cuneberti, vel aliorum fidelium virorum viva voce, didicimus. Quæ autem in Northanhumbrorum provincia, ex quo tempore fidem Christi perceperunt usque ad præsens, per diversas regiones in ecclesia sint acta, non uno quolibet auctore, sed fideli innumerorum testium, qui hæc scire vel meminisse poterant, assertione cognovi, exceptis his quæ per me ipsum nosse poteram. Inter quæ notandum, quod ea quæ de sanctissimo patre et antistite Cuthberto vel in hoc volumine vel in libello gestorum ipsius conscripsi, partim ex eis quæ de illo prius a fratribus ecclesiæ Lindisfarnensis scripta reperi, assumsi, simpliciter fidem historiæ, quam legebam, accommodans; partim vero ea, quæ certissima fidelium virorum attestatione per me ipse cognoscere potui, solerter adjicere curavi. Lectoremque suppliciter obsecro ut, si qua in his quæ scripsimus aliter quam se veritas habet posita repererit, non hoc nobis imputet, qui, quæ vera lex historiæ est, simpliciter ea quæ, fama vulgante, collegimus, ad instructionem posteritatis literis mandare studuimus.

Præterea omnes ad quos hæc eadem historia pervenire poterit nostræ nationis legentes sive audientes suppliciter precor, ut pro meis infirmitatibus et mentis et corporis apud Supernam clementiam sæpius intervenire meminerint; et in suis quique provinciis hanc mihi suæ remunerationis vicem rependant, ut, qui de singulis provinciis sive locis sublimioribus, quæ memoratu digna atque incolis grata credideram, diligenter annotare curavi, apud omnes fructum piæ intercessionis inveniam.

CAP. I.—

DE SITU BRITANNIÆ VEL HIBERNIÆ, ET PRISCIS EARUM INCOLIS.

BRITANNIA, oceani insula, cui quondam Albion nomen fuit, inter septentrionem et occidentem locata est, Germaniæ, Galliæ, Hispaniæ, maximis Europæ partibus, multo intervallo adversa; quæ per millia passuum octingenta in Boream longa, latitudinis habet millia ducenta, exceptis duntaxat prolixioribus diversorum promontoriorum tractibus, quibus efficitur ut circuitus ejus quadragies octies septuaginta quinque millia compleat. Habet a meridie Galliam Belgicam, cujus proximum litus transmeantibus aperit civitas quæ dicitur Rutubi Portus, a gente Anglorum nunc corrupte Reptacestir vocata, interposito mari a Gessoriaco Morinorum gentis litore proximo, trajectu millium quinquaginta, sive, ut quidam scripsere, stadiorum quadringentorum quinquaginta. A tergo autem, unde oceano infinito patet, Orcadas insulas habet. Opima frugibus atque arboribus insula, et alendis apta pecoribus ac jumentis; vineas etiam quibusdam in locis germinans; sed et avium ferax terra marique generis diversi. Fluviis quoque multum piscosis ac fontibus præclara copiosis, et quidem præcipue issicio abundat et anguilla. Capiuntur autem sæpissime et vituli marini et delphines, necnon et balænæ; exceptis variorum generibus conchyliorum, in quibus sunt et musculæ, quibus inclusam sæpe margaritam omnis quidem coloris optimam inveniunt, id est, et rubicundi, et purpurei, et hyacinthini, et prasini, sed maxime candidi. Sunt et cochleæ satis superque abundantes, quibus tinctura coccinei coloris conficitur, cujus rubor pulcherrimus nullo unquam solis ardore, nulla valet pluviarum injuria pallescere; sed quo vetustior est eo solet esse venustior. Habet fontes salinarum, habet et fontes calidos, et ex eis fluvios balnearum calidarum, omni ætati et sexui per distincta loca juxta suum cuique modum accommodos. Aqua enim, ut sanctus Basilius dicit, fervidam qualitatem recipit, quum per certa quædam metalla transcurrit, et fit non solum calida sed et ardens. Quæ etiam venis metallorum, æris, ferri, et plumbi, et argenti, fecunda, gignit et lapidem gagatem plurimum optimumque; est autem nigrogemmeus et ardens igni admotus, incensus serpentes fugat, attritu calefactus applicita detinet æque ut succinum. Erat et civitatibus quondam viginti et octo nobilissimis insignita præter castella innumera, quæ et ipsa muris, turribus, portis, ac seris erant instructa firmissimis. Et quia prope sub ipso septentrionali vertice mundi jacet, lucidas æstate noctes habet, ita ut medio sæpe tempore noctis in quæstionem veniat intuentibus, utrum crepusculum adhuc permaneat vespertinum, an jam advenerit matutinum, utpote nocturno sole non longe sub terris ad orientem boreales per plagas redeunte; unde etiam plurimæ longitudinis habet dies æstate, sicut et noctes contra in bruma, sole nimirum tunc Libycas in partes secedente, id est, horarum decem et octo. Plurimæ item brevitatis noctes æstate et dies habet in bruma, hoc est, sex solummodo æquinoctialium horarum; cum in Armenia, Macedonia, Italia, ceterisque ejusdem lineæ regionibus, longissima dies sive nox quindecim, brevissima novem compleat horas.

Hæc in præsenti, juxta numerum librorum quibus Lex Divini scripta est, quinque gentium linguis unam eandemque summæ veritatis et veræ sublimitatis scientiam scrutatur et confitetur; Anglorum videlicet, Britonum, Scotorum, Pictorum, et Latinorum, quæ meditatione Scripturarum ceteris omnibus est facta communis. In primis autem hæc insula Britones solum, a quibus nomen accepit, incolas habuit; qui de tractu Armoricano, ut fertur, Britanniam advecti, Australes sibi partes illius vindicarunt. Et cum plurimam insulæ partem, incipientes ab Austro, possedissent, contigit gentem Pictorum de Scythia, ut perhibent, longis navibus non multis oceanum ingressam, circumagente flatu ventorum, extra fines omnes Britanniæ Hiberniam pervenisse, ejusque septentrionales oras intrasse, atque, inventa ibi gente Scotorum, sibi quoque in partibus illius sedes petiisse, nec impetrare potuisse. Est autem Hibernia insula omnium post Britanniam maxima, ad occidentem quidem Britanniæ sita; sed sicut contra aquilonem ea brevior, ita in meridiem se trans illius fines plurimum protendens, usque contra Hispaniæ septentrionalia, quamvis magno æquore interjacente, pervenit. Ad hanc ergo usque pervenientes navigio Picti, ut diximus, petierunt in ea sibi quoque sedes et habitationem donari; respondebant Scoti, quia non ambos eos caperet insula, “sed possumus,” inquiunt, “salubre vobis dare consilium quid agere valeatis. Novimus insulam esse aliam non procul a nostra contra ortum solis, quam sæpe lucidioribus diebus de longe aspicere solemus. Hanc adire si vultis, habitabilem vobis facere valetis; vel, si qui restiterint, nobis auxiliariis utimini.” Itaque petentes Britanniam Picti habitare per septentrionales insulæ partes cœperunt, nam austrina Britones occupaverant. Cumque uxores Picti non habentes peterent a Scotis, ea solum conditione dare consenserunt, ut ubi res veniret in dubium, magis de feminea regum prosapia quam de masculina regem sibi eligerent; quod usque hodie apud Pictos constat esse servatum. Procedente autem tempore, Britannia, post Britones et Pictos, tertiam Scotorum nationem in Pictorum parte recepit; qui, duce Reuda, de Hibernia progressi, vel amicitia vel ferro sibimet inter eos sedes, quas hactenus habent, vindicarunt; a quo videlicet duce usque hodie Dalreudini vocantur, nam lingua eorum ‘daal’ partem significat.

Hibernia autem et latitudine sui status, et salubritate ae serenitate aerum, multum Britanniæ præstat, ita ut raro ibi nix plus quam triduana remaneat; nemo propter hiemem aut fœna secet æstate, aut stabula fabricet jumentis; nullum ibi reptile videri soleat, nullus vivere serpens valeat; nam sæpe illo de Britannia allati serpentes, mox ut, proximante terris navigio, odore aeris illius attacti fuerint, intereunt; quin potius omnia pene, quæ de eadem insula sunt, contra venenum valent. Denique vidimus, quibusdam a serpente percussis, rasa folia codicum, qui de Hibernia fuerant, et ipsam rasuram aquæ immissam ac potui datam, talibus protinus totam vim veneni grassantis, totum inflati corporis absumsisse ac sedasse tumorem. Dives lactis ac mellis insula, nec vinearum expers, piscium volucrumque, sed et cervorum caprearumque venatu insignis. Hæc autem proprie patria Scotorum est; ab hac egressi, ut diximus, tertiam in Britannia Britonibus et Pictis gentem addiderunt. Est autem sinus maris permaximus, qui antiquitus gentem Britonum a Pictis secernebat, qui ab occidente in terras longo spatio erumpit, ubi est civitas Britonum munitissima usque hodie, quæ vocatur Alcluith, ad cujus videlicet sinus partem septentrionalem Scoti, quos diximus, advenientes, sibi locum patriæ fecerunt.

CAP. II.—

UT BRITANNIAM PRIMUS ROMANORUM CAIUS JULIUS ADIERIT.

Verum eadem Britannia Romanis usque ad Caium Julium Cæsarem inaccessa atque incognita fuit; qui, anno ab Urbe condita sexcentesimo nonagesimo tertio, ante vero incarnationis Dominicæ tempus anno sexagesimo functus gradu consulatus cum Lucio Bibulo, dum contra Germanorum Gallorumque gentes, qui Rheno tantum flumine dirimebantur, bellum gereret, venit ad Morinos unde in Britanniam proximus et brevissimus transitus est; et, navibus onerariis atque actuariis circiter octoginta præparatis, in Britanniam transvehitur, ubi acerba primum pugna fatigatus, deinde adversa tempestate correptus, plurimam classis partem et non parvum numerum militum, equitum vero pene omnem, disperdidit. Regressus in Galliam legiones in hiberna dimisit, ac sexcentas naves utriusque commodi fieri imperavit; quibus iterum in Britanniam primo vere transvectus, dum ipse in hostem cum exercitu pergit, naves in ancoris stantes tempestate correptæ vel collisæ inter se, vel arenis illisæ ac dissolutæ sunt; ex quibus quadraginta perierunt, ceteræ cum magna difficultate reparatæ sunt. Cæsaris equitatus primo congressu a Britannis victus, ibique Labienus tribunus occisus est; secundo prœlio cum magno suorum discrimine victos Britannos in fugam vertit. Inde ad flumen Tamesim profectus, in hujus ulteriore ripa, Cassibellauno duce, immensa hostium multitudo consederat, ripamque fluminis ac pene totum sub aqua vadum acutissimis sudibus præstruxerat, quarum vestigia sudium ibidem usque hodie visuntur, et videtur inspectantibus quod singulæ earum ad modum humani femoris grossæ et circumfusæ plumbo immobiliter hæreant in profundum fluminis infixæ. Quod ubi a Romanis deprehensum ac vitatum est, Barbari, legionum impetum non ferentes, silvis sese obdidere, unde crebris irruptionibus Romanos graviter ac sæpe lacerabant. Interea Trinovantum firmissima civitas, cum Androgeo duce, datis quadraginta obsidibus, Cæsari sese dedit; quod exemplum secutæ urbes aliæ complures in fœdus Romanorum venerunt. Iisdem demonstrantibus, Cæsar oppidum Cassibellauni inter duas paludes situm, obtentu insuper silvarum munitum, omnibusque rebus confertissimum, tandem gravi pugna cepit. Exin Cæsar a Britannia reversus in Galliam, postquam legiones in hiberna misit, repentinis bellorum tumultibus undique circumventus et conflictatus est.

CAP. III.—

UT EANDEM SECUNDUS ROMANORUM CLAUDIUS ADIENS, ORCADAS ETIAM INSULAS ROMANO ADJECERIT IMPERIO; SED ET VESPASIANUS AB EO MISSUS VECTAM QUOQUE INSULAM ROMANIS SUBDIDERIT.

Anno autem ab Urbe condita septingentesimo nonagesimo octavo Claudius imperator, ab Augusto quartus, cupiens se utilem reipublicæ ostentare principem, bellum ubique et victoriam undecunque quæsivit; itaque expeditionem in Britanniam movit, quæ excitata in tumultum propter non redhibitos transfugas videbatur. Transvectus in insulam est, quam neque ante Julium Cæsarem neque post eum quisquam adire ausus fuerat, ibique, sine ullo prœlio ac sanguine, intra paucissimos dies plurimam insulæ partem in deditionem recepit. Orcadas etiam insulas, ultra Britanniam in oceano positas, Romano adjecit imperio, ac sexto quam profectus erat mense Romam rediit, filioque suo Britannici, nomen imposuit. Hoc autem bellum quarto imperii sui anno complevit, qui est annus ab incarnatione Domini quadragesimus sextus; quo etiam anno fames gravissima per Syriam facta est, quæ in Actibus Apostolorum per prophetam Agabum prædicta esse memoratur. Ab eodem Claudio Vespasianus, qui post Neronem imperavit, in Britanniam missus, etiam Vectam insulam, Britanniæ proximam a meridie, Romanorum ditioni subjugavit; quæ habet ab oriente in occasum triginta circiter millia passuum, ab austro in boream duodecim, in orientalibus suis partibus mari sex millium, in occidentalibus trium, a meridiano Britanniæ litore distans. Succedens autem Claudio in imperium Nero nihil omnino in re militari ausus est; unde, inter alia Romani regni detrimenta innumera, Britanniam pene amisit, nam duo sub eo nobilissima oppida illic capta atque subversa sunt.

CAP. IV.—

UT LUCIUS BRITANNORUM REX, MISSIS AD ELEUTHERUM PAPAM LITERIS, CHRISTIANUM SE FIERI PETIERIT.

Anno ab incarnatione Domini centesimo quinquagesimo sexto, Marcus Antoninus Verus, decimus quartus ab Augusto, regnum cum Aurelio Commodo fratre suscepit; quorum temporibus cum Eleutherus vir sanctus pontificatui Romanæ ecclesiæ præesset, misit ad eum Lucius Britanniarum rex epistolam, obsecrans ut per ejus mandatum Christianus efficeretur, et mox effectum piæ postulationis consecutus est; susceptamque fidem Britanni usque in tempora Diocletiani principis inviolatam integramque quieta in pace servabant.

CAP. V.—

UT SEVERUS RECEPTAM BRITANNIÆ PARTEM VALLO A CETERA DISTINXERIT.

Anno ab incarnatione Domini centesimo octogesimo nono, Severus, genere Afer, Tripolitanus, ab oppido Lepti, decimus septimus ab Augusto, imperium adeptus, decem et septem annis tenuit. Hic natura sævus, multis semper bellis lacessitus, fortissime quidem rempublicam sed laboriosissime rexit. Victor ergo civilium bellorum, quæ ei gravissima occurrerant, in Britannias defectu pene omnium sociorum trahitur, ubi magnis gravibusque prœliis sæpe gestis, receptam partem insulæ a ceteris indomitis gentibus, non muro, ut quidam æstimant, sed vallo distinguendam putavit. Murus etenim de lapidibus, vallum vero, quo ad repellendam vim hostium castra muniuntur, fit de cespitibus, quibus circumcisis e terra, velut murus exstruitur altus supra terram, ita ut in ante sit fossa, de qua levati sunt cespites, supra quam sudes de lignis fortissimis præfiguntur. Itaque Severus magnam fossam firmissimumque vallum, crebris insuper turribus communitum, a mari ad mare duxit; ibique apud Eboracum oppidum morbo obiit. Reliquit duos filios, Bassianum et Getam; quorum Geta hostis publicus judicatus interiit, Bassianus, Antonini cognomine assumpto, regno potitus est.

CAP. VI.—

DE IMPERIO DIOCLETIANI, ET UT CHRISTIANOS PERSECUTUS SIT.

Anno incarnationis Dominicæ ducentesimo octogesimo sexto, Diocletianus, tricesimus tertius ab Augusto, Imperator ab exercitu electus, annis viginti fuit, Maximianumque cognomento Herculium socium creavit imperii. Quorum tempore Carausius quidam, genere quidem infimus sed consilio et manu promtus, cum ad observanda oceani litora, quæ tunc Franci et Saxones infestabant, positus, plus in perniciem quam in provectum reipublicæ ageret, ereptam prædonibus prædam nulla ex parte restituendo dominis, sed sibi soli vindicando; accedens suspicionem, quia ipsos quoque hostes ad incursandos fines artifici negligentia permitteret. Quam ob rem a Maximiano jussus occidi purpuram sumsit, ac Britannias occupavit; quibus sibi per septem annos fortissime vindicatis ac retentis, tandem fraude Allecti socii sui interfectus est. Allectus postea ereptam Carausio insulam per triennium tenuit, quem Asclepiodotus præfectus Prætorio oppressit, Britanniamque post decem annos recepit. Interea Diocletianus in oriente, Maximianus Herculius in occidente, vastari ecclesias, affligi interficique Christianos, decimo post Neronem loco, præceperunt; quæ persecutio omnibus fere ante actis diuturnior atque immanior fuit, nam per decem annos incendiis ecclesiarum, proscriptionibus innocentum, cædibus martyrum, incessabiliter acta est. Denique etiam Britanniam tum plurima confessionis Deo devotæ gloria sublimavit.

CAP. VII.—

PASSIO SANCTI ALBANI ET SOCIORUM EJUS, QUI EODEM TEMPORE PRO DOMINO SANGUINEM FUDERUNT.

Siquidem in ea passus est sanctus Albanus, de quo presbyter Fortunatus in Laude Virginum, cum beatorum martyrum, qui de toto orbe ad Dominum venirent, mentionem faceret, ait;

Albanum egregium fecunda Britannia profert.

Qui videlicet Albanus paganus adhuc, cum perfidorum principum mandata adversum Christianos sævirent, clericum quendam persecutores fugientem hospitio recepit; quem dum orationibus continuis ac vigiliis die noctuque studere conspiceret, subito Divina gratia respectus, exemplum fidei ac pietatis illius cœpit æmulari, ac salutaribus ejus exhortationibus paulatim edoctus, relictis idololatriæ tenebris, Christianus integro ex corde factus est. Cumque præfatus clericus aliquot diebus apud eum hospitaretur, pervenit ad aures nefandi principis confessorem Christi, cui necdum fuerat locus martyrii deputatus, penes Albanum latere. Unde statim jussit milites eum diligentius inquirere; qui cum ad tugurium martyris pervenissent, mox se sanctus Albanus pro hospite ac magistro suo, ipsius habitu, id est, caracalla, qua vestiebatur indutus, militibus exhibuit, atque ad judicem vinctus perductus est.

Contigit autem judicem ea hora, qua ad eum Albanus adducebatur, aris assistere ac dæmonibus hostias offerre; cumque vidisset Albanum, mox ira succensus nimia quod se ille ultro pro hospite, quem susceperat, militibus offerre ac discrimini dare præsumsisset, ad simulacra dæmonum, quibus assistebat, eum jussit pertrahi; “Quia rebellem,” inquiens, “ac sacrilegum celare quam militibus reddere maluisti, ut contemtor divum meritam blasphemiæ suæ pœnam lueret, quæcumque illi debebantur supplicia tu solvere habes, si a cultu nostræ religionis discedere tentas.” At sanctus Albanus, qui se ultro persecutoribus fidei Christianum esse prodiderat, nequaquam minas principis metuit; sed accinctus armis militiæ spiritualis, palam se jussis illius parere nolle pronunciabat. Tum judex, “Cujus,” inquit, “familiæ vel generis es?” Albanus respondit, “Quid ad te pertinet qua sim stirpe genitus? sed si veritatem religionis audire desideras, Christianum jam me esse Christianisque officiis vacare cognosce.” Ait judex, “Nomen tuum quæro, quod sine mora mihi insinua.” Et ille, “Albanus,” inquit, “a parentibus vocor, et Deum verum ac vivum, qui universa creavit, adoro semper et colo.” Tum judex repletus iracundia dixit, “Si vis perennis vitæ felicitate perfrui, diis magnis sacrificare ne differas.” Albanus respondit, “Sacrificia hæc, quæ a vobis redduntur dæmonibus, nec auxiliari subjectis possunt, nec supplicantium sibi desideria vel vota complere; quin immo, quicunque his sacrificia simulacris obtulerit æternas inferni pœnas pro mercede recipiet.”

His auditis, judex nimio furore commotus, cædi sanctum Dei confessorem a tortoribus præcepit, autumans se verberibus, quam verbis non poterat, cordis ejus emollire constantiam; qui cum tormentis afficeretur acerrimis, patienter hæc pro Domino, immo gaudenter, ferebat. At ubi judex tormentis illum superari, vel a cultu Christianæ religionis revocari, non posse persensit, capite eum plecti jussit. Cumque ad mortem duceretur, pervenit ad flumen quod muro et arena, ubi feriendus erat, meatu rapidissimo dividebatur; viditque ibi non parvam hominum multitudinem utriusque sexus, conditionis diversæ et ætatis, quæ, sine dubio, Divinitatis instinctu ad obsequium beatissimi confessoris ac martyris vocabatur, et ita fluminis ipsius occupabat pontem, ut intra vesperam transire vix posset; denique, cunctis pene egressis, judex sine obsequio in civitate substiterat. Igitur sanctus Albanus, cui ardens inerat devotio mentis ad martyrium ocius pervenire, accessit ad torrentem, et dirigens ad cœlum oculos, illico siccato alveo, vidit undam suis cessisse ac viam dedisse vestigiis. Quod cum inter alios etiam ipse carnifex, qui eum percussurus erat, vidisset, festinavit ei, ubi ad locum destinatum morti venerat, occurrere; Divino nimirum admonitus instinctu, projectoque ense, quem strictum tenuerat, pedibus ejus advolvitur, multum desiderans ut cum martyre, vel pro martyre, quem percutere jubebatur, ipse potius mereretur percuti.

Dum ergo is ex persecutore factus esset collega veritatis et fidei, ac, jacente ferro, esset inter carnifices justa cunctatio, montem cum turbis reverendissimus Dei confessor ascendit; qui opportune lætus, gratia decentissima, quingentis fere passibus ab arena situs est, variis herbarum floribus depictus, immo usquequaque vestitus; in quo nihil repente arduum, nihil præceps, nihil abruptum, quem lateribus longe lateque deductum in modum æquoris natura complanat, dignum videlicet eum, pro insita sibi specie venustatis, jam olim reddens, qui beati martyris cruore dicaretur. In hujus ergo vertice sanctus Albanus dari sibi a Deo aquam rogavit, statimque, incluso meatu, ante pedes ejus fons perennis exortus est, ut omnes agnoscerent etiam torrentem martyri obsequium detulisse; neque enim fieri poterat ut in arduo montis cacumine martyr aquam, quam in fluvio non reliquerat, peteret, si hoc opportunum esse non videret. Qui videlicet fluvius, ministerio persoluto, devotione completa, officii testimonium relinquens, reversus est ad naturam. Decollatus itaque martyr fortissimus ibidem accepit coronam vitæ, quam repromisit Deus diligentibus se; sed ille, qui piis cervicibus impias intulit manus, gaudere super mortuum non est permissus, namque oculi ejus in terram una cum beati martyris capite deciderunt.

Decollatus est ibi tum etiam cum eo miles ille, qui antea, superno nutu correptus, sanctum Dei confessorem ferire recusavit; de quo nimirum constat, quia etsi fonte baptismatis non est ablutus, sui tamen est sanguinis lavacro mundatus, ac regni cœlestis dignus factus est ingressu. Tum judex, tanta miraculorum cœlestium novitate perculsus, cessari mox a persecutione præcepit, honorem referre incipiens cædi sanctorum, per quam eos opinabatur prius a Christianæ fidei posse devotione cessare. Passus est autem beatus Albanus die decimo kalendarum Juliarum juxta civitatem Verolamium, quæ nunc a gente Anglorum Verlamacestir sive Varlingacestir appellatur, ubi postea, redeunte temporum Christianorum serenitate, ecclesia est mirandi operis atque ejus martyrio condigna exstructa. In quo videlicet loco usque ad hanc diem curatio infirmorum et frequentium operatio virtutum celebrari non desinit.

Passi sunt ea tempestate Aaron et Julius, Legionum Urbis cives, aliique utriusque sexus diversis in locis perplures, qui diversis cruciatibus torti et inaudita membrorum discerptione lacerati animas ad supernæ civitatis gaudia, perfecto agone, miserunt.

CAP. VIII.—

UT, HAC CESSANTE PERSECUTIONE, ECCLESIA IN BRITANNIIS ALIQUANTULUM USQUE AD TEMPORA ARIANÆ VESANIÆ PACEM HABUERIT.

At ubi turbo persecutionis quievit, progressi in publicum fideles Christi, qui se tempore discriminis silvis ac desertis abditisve speluncis occulerant, renovant ecclesias ad solum usque destructas; basilicas sanctorum martyrum fundant, construunt, perficiunt, ac veluti victricia signa passim propalant; dies festos celebrant; sacra mundo corde atque ore conficiunt. Mansitque hæc in ecclesiis Christi, quæ erant in Britannia, pax usque ad tempora Arianæ vesaniæ, quæ, corrupto orbe toto, hanc etiam insulam extra orbem tam longe remotam veneno sui infecit erroris; et hac quasi via pestilentiæ trans oceanum patefacta, non mora, omnis se lues hæreseos cujusque, insulæ, novi semper aliquid audire gaudenti et nihil certi firmiter obtinenti, infudit. His temporibus Constantius qui, vivente Diocletiano, Galliam Hispaniamque regebat, vir summæ mansuetudinis et civilitatis, in Britannia mortem obiit. Hic Constantinum filium ex concubina Helena creatum imperatorem Galliarum reliquit; scribit autem Eutropius, quod Constantinus in Britannia creatus imperator, patri in regnum successerit. Cujus temporibus Ariana hæresis exorta et in Nicæna synodo detecta atque damnata, nihilominus exitiabile perfidiæ suæ virus, ut diximus, non solum orbis totius, sed et insularum ecclesiis, aspersit.

CAP. IX.—

UT, REGNANTE GRATIANO, MAXIMUS IN BRITANNIA IMPERATOR CREATUS, CUM MAGNO EXERCITU GALLIAM REDIERIT.

Anno ab incarnatione Domini trecentesimo septuagesimo septimo, Gratianus, quadragesimus ab Augusto, post mortem Valentis sex annis imperium tenuit; quamvis jamdudum antea cum patruo Valente et cum Valentiniano fratre regnaret; qui, cum afflictum et pene collapsum reipublicæ statum videret, Theodosium Hispanum virum, restituendæ reipublicæ necessitate, apud Sirmium purpura induit, Orientisque et Thraciæ simul præfecit imperio. Qua tempestate Maximus, vir quidem strenuus et probus atque Augusto dignus, nisi contra sacramenti fidem per tyrannidem emersisset, in Britannia invitus propemodum ab exercitu imperator creatus, in Galliam transiit. Ibi Gratianum Augustum, subita incursione perterritum atque in Italiam transire meditantem, dolis circumventum interfecit, fratremque ejus Valentinianum Augustum Italia expulit. Valentinianus in orientem refugiens, a Theodosio paterna pietate susceptus, mox etiam imperio restitutus est; clauso videlicet intra muros Aquileiæ, et capto atque occiso ab eis Maximo tyranno.

CAP. X.—

UT, ARCADIO REGNANTE, PELAGIUS BRITO CONTRA GRATIAM DEI SUPERBA BELLA SUSCEPERIT.

Anno ab incarnatione Domini trecentesimo nonagesimo quarto, Arcadius filius Theodosii, cum fratre Honorio, quadragesimus tertius ab Augusto, regnum suscipiens, tenuit annos tredecim. Cujus temporibus Pelagius Brito contra auxilium gratiæ supernæ venena suæ perfidiæ longe lateque dispersit, utens cooperatore Juliano de Campania, quem dudum amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat. Quibus sanctus Augustinus, sicut et ceteri patres orthodoxi, multis sententiarum catholicarum millibus responderunt, nec eorum tamen dementiam corrigere valebant; sed, quod gravius est, correpta eorum vesania, magis augescere contradicendo quam favendo veritati voluit emendari. Quod pulcre versibus heroicis Prosper Rhetor insinuat, cum ait,

“Contra Augustinum narratur serpere quidam
Scriptor, quem dudum livor adurit edax.
Quis caput, obscuris contectum utcunque cavernis,
Tollere humo miserum propulit anguiculum?
Aut hunc fruge sua æquorei pavere Britanni,
Aut huic Campano gramine corda tument.”

CAP. XI.—

UT, REGNANTE HONORIO, GRATIANUS ET CONSTANTINUS IN BRITANNIA TYRANNI CREATI, ET MOX PRIOR IN BRITANNIA, SECUNDUS IN GALLIA SINT INTEREMPTI.

Anno ab incarnatione Domini quadringentesimo septimo, tenente imperium Honorio Augusto, filio Theodosii minore, loco ab Augusto quadragesimo quarto, (ante biennium Romanæ irruptionis, quæ per Alaricum regem Gothorum facta est, cum gentes Alanorum, Suevorum, Vandalorum, multæque cum his aliæ, protritis Francis, transito Rheno, totas per Gallias sævierunt,) apud Britannias Gratianus Municeps tyrannus creatur et occiditur. Hujus loco Constantinus ex infima militia, propter solam spem nominis sine merito virtutis, eligitur; qui continuo ut invasit imperium in Gallias transiit, ibi sæpe a barbaris incertis fœderibus illusus detrimento magis reipublicæ fuit. Unde mox, jubente Honorio, Constantius comes in Galliam cum exercitu profectus, apud Arelatem civitatem eum clausit, cepit, occidit; Constantemque filium ejus, quem ex monacho Cæsarem fecerat, Gerontius comes suus apud Viennam interfecit.

Fracta est autem Roma a Gothis anno millesimo centesimo sexagesimo quarto suæ conditionis, ex quo tempore Romani in Britannia regnare cessarunt, post annos ferme quadringentos septuaginta ex quo Caius Julius Cæsar eandem insulam adiit. Habitabant autem intra vallum quod Severum trans insulam fecisse commemoravimus, ad plagam meridianam, quod civitates, fana, pontes, et stratæ ibidem factæ usque hodie testantur; ceterum ulteriores Britanniæ partes, vel eas etiam quæ ultra Britanniam sunt insulas, jure dominandi possidebant.

CAP. XII.—

UT BRITONES A SCOTIS VASTATI PICTISQUE ROMANORUM AUXILIA QUÆSIERINT, QUI SECUNDO VENIENTES MURUM TRANS INSULAM FECERINT; SED HOC CONFESTIM A PRÆFATIS HOSTIBUS INTERRUPTO, MAJORE SINT CALAMITATE DEPRESSI.

Exin Britannia in parte Britonum omni armato milite, militaribus copiis universis, tota floridæ juventutis alacritate, spoliata, quæ tyrannorum temeritate abducta nunquam ultra domum rediit, prædæ tantum patuit, utpote omnis bellici usus prorsus ignara; denique subito duabus gentibus transmarinis vehementer sævis, Scotorum a circio, Pictorum ab aquilone, multos stupet gemitque per annos. Transmarinas autem dicimus has gentes, non quod extra Britanniam essent positæ, sed quia a parte Britonum erant remotæ, duobus sinibus maris interjacentibus, quorum unus ab orientali mari, alter ab occidentali, Britanniæ terras longe lateque irrumpit, quamvis ad se invicem pertingere non possint. Orientalis habet in medio sui urbem Giudi; occidentalis supra se, hoc est, ad dexteram sui, habet urbem Alcluith, quod lingua eorum significat ‘Petram Cluith,’ est enim juxta fluvium nominis illius.

Ob harum ergo infestationem gentium Britones legatos Romam cum epistolis mittentes, lacrimosis precibus auxilia flagitabant, subjectionemque continuam, dummodo hostis imminens longius arceretur, promittebant. Quibus mox legio destinatur armata, quæ, ubi in insulam advecta et congressa est cum hostibus, magnam eorum multitudinem sternens, ceteros sociorum finibus expulit, eosque interim a dirissima depressione liberatos hortata est instruere inter duo maria trans insulam murum, qui arcendis hostibus posset esse præsidio; sicque domum cum triumpho magno reversa est. At insulani murum, quem jussi fuerant, non tam lapidibus quam cespitibus construentes, utpote nullum tanti operis artificem habentes, ad nihil utilem statuunt. Fecerunt autem eum inter duo freta vel sinus, de quibus diximus, maris, per millia passuum plurima; ut ubi aquarum munitio deerat, ibi præsidio valli fines suos ab hostium irruptione defenderent. Cujus operis ibidem facti, id est, valli latissimi et altissimi, usque hodie certissima vestigia cernere licet. Incipit autem duorum ferme millium spatio a monasterio Abercuring ad occidentem, in loco qui sermone Pictorum Peanfahel, lingua autem Anglorum Penneltun, appellatur; et tendens contra occidentem terminatur juxta urbem Alcluith.

Verum priores inimici, ut Romanum militem abiisse conspexerant, mox advecti navibus irrumpunt terminos cæduntque omnia, et quasi maturam segetem obvia quæque metunt, calcant, transeunt; unde rursum mittuntur Roman legati, flebili voce auxilium implorantes, ne penitus misera patria deleretur, ne nomen Romanæ provinciæ, quod apud eos tam diu claruerat, exterarum gentium improbitate obrutum vilesceret. Rursum mittitur legio, quæ inopinata tempore autumni adveniens magnas hostium strages dedit eosque, qui evadere poterant, omnes trans maria fugavit, qui prius anniversarias prædas trans maria, nullo obsistente, cogere solebant. Tum Romani denunciavere Britonibus, non se ultra ob eorum defensionem tam laboriosis expeditionibus posse fatigari; ipsos potius monent arma corripere et certandi cum hostibus studium subire, qui non aliam ob causam, quam si ipsi inertia solverentur, eis possent esse fortiores. Quin etiam, quod et hoc sociis, quos derelinquere cogebantur, aliquid commodi allaturum putabant, murum a mari ad mare recto tramite inter urbes, quæ ibidem ob metum hostium factæ fuerant, ubi et Severus quondam vallum fecerat, firmo de lapide locarunt; quem videlicet murum hactenus famosum atque conspicuum, sumtu publico privatoque, adjuncta secum Britannorum manu, construebant, octo pedes latum et duodecim altum, recta ab oriente in occasum linea, ut usque hodie intuentibus clarum est; quo mox condito, dant fortia segni populo monita, præbent instituendorum exemplaria armorum. Sed et in litore oceani ad meridiem, quo naves eorum habebantur, quia et inde barbarorum irruptio timebatur, turres per intervalla ad prospectum maris collocant, et valedicunt sociis tanquam ultra non reversuri.

Quibus ad sua remeantibus, cognita Scoti Pictique reditus denegatione redeunt confestim ipsi, et solito confidentiores facti omnem aquilonalem extremamque insulæ partem pro indigenis ad murum usque capessunt. Statuitur ad hæc in edito arcis acies segnis, ubi trementi corde stupida die noctuque marcebat; at contra non cessant uncinata hostium tela, ignavi propugnatores miserrime de muris tracti solo allidebantur. Quid plura? relictis civitatibus ac muro, fugiunt, disperguntur; insequitur hostis, accelerantur strages cunctis crudeliores prioribus. Sicut enim agni a feris, ita miseri cives discerpuntur ab hostibus; unde a mansionibus ac possessiunculis suis ejecti, imminens sibi famis periculum latrocinio ac rapacitate mutua temperabant, augentes externas domesticis motibus clades, donec omnis regio totius cibi sustentaculo, excepto venandi solatio, vacuaretur.

CAP. XIII.—

UT, REGNANTE THEODOSIO MINORE, CUJUS TEMPORE PALLADIUS AD SCOTOS IN CHRISTUM CREDENTES MISSUS EST, BRITONES AB ÆTIO CONSULE AUXILIUM FLAGITANTES NON IMPETRAVERINT.

Anno Dominicæ incarnationis quadringentesimo vigesimo tertio, Theodosius junior post Honorium quadragesimus quintus ab Augusto, regnum suscipiens viginti et sex annis tenuit; cujus anno imperii octavo, Palladius ad Scotos in Christum credentes a pontifice Romanæ ecclesiæ Celestino primus mittitur episcopus. Anno autem regni ejus vigesimo tertio Ætius, vir illustris, qui et patricius fuit, tertium cum Symmacho gessit consulatum. Ad hunc pauperculæ Britonum reliquiæ mittunt epistolam, cujus hoc principium est; “Ætio ter consuli, gemitus Britannorum;” et in processu epistolæ ita suas calamitates explicant; “Repellunt barbari ad mare, repellit mare ad barbaros; inter hæc oriuntur duo genera funerum, aut jugulamur, aut mergimur.” Neque hæc tamen agentes quicquam ab illo auxilii impetrare quiverunt, utpote qui gravissimis eo tempore bellis cum Bledla et Attila, regibus Hunnorum, erat occupatus. Et quamvis, anno ante hunc proximo, Bledla Attilæ fratris sui sit interemtus insidiis, Attila tamen ipse adeo intolerabilis reipublicæ remansit hostis, ut totam pene Europam, excisis invasisque civitatibus atque castellis, corroderet. Quin et iisdem temporibus fames Constantinopolim invasit; nec mora, pestis secuta est, sed et plurimi ejusdem urbis muri cum quinquaginta septem turribus corruerunt; multis quoque civitatibus collapsis, fames et aerum pestifer odor plura hominum millia jumentorumque delevit.

CAP. XIV.—

UT BRITONES, FAME FAMOSA COACTI, BARBAROS SUIS E FINIBUS PEPULERINT; NEC MORA, FRUGUM COPIA, LUXURIA, PESTILENTIA, ET EXTERMINIUM GENTIS SECUTUM SIT.

Interea Britones fames illa præfata magis magisque afficiens, ac famam suæ malitiæ posteris diuturnam relinquens, multos eorum coegit victas infestis prædonibus dare manus, alios vero nunquam; quin potius confidentes in Divinum ubi humanum cessabat auxilium, de ipsis montibus, speluncis ac saltibus continue rebellabant; et tum primum inimicis, qui per multos annos prædas in terra agebant, strages dare cœperunt. Revertuntur ergo impudentes grassatores Hiberni domum, post non longum tempus reversuri; Picti in extrema parte insulæ tunc primum et deinceps quieverunt, prædas tamen nonnunquam exinde et contritiones de Britonum gente agere non cessarunt.

Cessante autem vastatione hostili, tantis frugum copiis insula, quantas nulla retro ætas meminit, affluere cœpit; cum quibus et luxuria crescere, et hanc continuo ommnium lues scelerum comitari acceleravit; crudelitas præcipue, et odium veritatis amorque mendacii, ita ut, si quis eorum mitior et veritati aliquatenus propior videretur, in hunc, quasi Britanniæ subversorem, omnium odia telaque sine respectu contorquerentur. Et non solum hæc seculares viri, sed etiam ipse grex Domini ejusque pastores egerunt; ebrietati, animositati, litigio, contentioni, invidiæ, ceterisque hujusmodi facinoribus, sua colla, abjecto levi jugo Christi, subdentes. Interea subito corruptæ mentis homines acerba pestis corripuit, quæ in brevi tantam ejus multitudinem stravit, ut ne sepeliendis quidem mortuis vivi sufficerent; sed ne morte quidem suorum nec timore mortis hi, qui supererant, a morte animæ, qua peccando sternebantur, revocari poterant; unde non multo post acrior gentem peccatricem ultio diri sceleris secuta est. Initum namque est consilium quid agendum, ubi quærendum esset præsidium ad evitandas vel repellendas tam feras tamque creberrimas gentium aquilonalium irruptiones, placuitque omnibus cum suo rege Vortigerno, ut Saxonum gentem de transmarinis partibus in auxilium vocarent; quod Domini nutu dispositum esse constat, ut veniret contra improbos malum, sicut evidentius rerum exitus probavit.

CAP. XV.—

UT INVITATA BRITANNIAM GENS ANGLORUM PRIMO QUIDEM ADVERSARIOS LONGIUS EJECERIT; SED NON MULTO POST, JUNCTO CUM HIS FŒDERE, IN SOCIOS ARMA VERTERIT.

Anno ab incarnatione Domini quadringentesimo quadragesimo nono, Marcianus cum Valentiniano, quadragesimus sextus ab Augusto, regnum adeptus, septem annis tenuit. Tunc Anglorum sive Saxonum gens, invitata a rege præfato, in Britanniam tribus longis navibus advehitur, et in orientali parte insulæ, jubente eodem rege, locum manendi, quasi pro patria pugnatura, re autem vera hanc expugnatura, suscepit. Inito ergo certamine cum hostibus, qui ab aquilone ad aciem venerant, victoriam sumsere Saxones. Quod ubi domi nunciatum est, simul et insulæ fertilitas ac segnitia Britonum, mittitur confestim illo classis prolixior armatorum ferens manum fortiorem, quæ præmissæ adjuncta cohorti invincibilem fecit exercitum. Susceperunt ergo qui advenerunt, donantibus Britannis, locum habitationis inter eos, ea conditione ut hi pro patriæ pace et salute contra adversarios militarent, illi militantibus debita stipendia conferrent.

Advenerant autem de tribus Germaniæ populis fortioribus, id est, Saxonibus, Anglis, Jutis. De Jutarum origine sunt Cantuarii et Vectuarii, hoc est, ea gens quæ Vectam tenet insulam, et ea quæ usque hodie in provincia Occidentalium Saxonum Jutarum natio nominatur, posita contra ipsam insulam Vectam. De Saxonibus, id est, ea regione, quæ nunc Antiquorum Saxonum cognominatur, venere Orientales Saxones, Meridiani Saxones, Occidui Saxones. Porro de Anglis, hoc est, de illa patria quæ Anglia dicitur, et ab eo tempore usque hodie manere deserta inter provincias Jutarum et Saxonum perhibetur, Orientales Angli, Mediterranei Angli, Mercii, tota Northanhumbrorum progenies, id est, illarum gentium quæ ad Boream Humbri fluminis inhabitant, ceterique Anglorum populi, sunt orti. Duces fuisse perhibentur eorum primi duo fratres Hengist et Horsa; e quibus Horsa, postea occisus in bello a Britonibus, hactenus in orientalibus Cantiæ partibus monumentum habet suo nomine insigne. Erant autem filii Victgilsi, cujus pater Vitta, cujus pater Vecta, cujus pater Woden, de cujus stirpe multarum provinciarum regium genus originem duxit.

Non mora ergo, confluentibus certatim in insulam gentium memoratarum catervis, grandescere populus cœpit advenarum, ita ut ipsis quoque, qui eos advocaverant, indigenis essent terrori. Tum subito inito ad tempus fœdere cum Pictis, quos longius jam bellando pepulerant, in socios arma vertere incipiunt; et primum quidem annonas sibi eos affluentius ministrare cogunt, quærentesque occasionem divortii, protestantur, nisi profusior sibi alimentorum copia daretur, se cuncta insulæ loca, rupto fœdere, vastaturos; neque aliquanto segnius minas effectibus prosequuntur. Siquidem, ut breviter dicam, accensus manibus paganorum ignis, justas de sceleribus populi Dei ultiones expetiit, non illius impar qui quondam a Chaldæis succensus Hierosolymorum mœnia, immo ædificia cuncta, consumsit. Sic enim et hic agente impio victore, immo disponente justo Judice, proximas quasque civitates agrosque depopulans, ab orientali mari usque ad occidentale, nullo prohibente, suum continuavit incendium, totamque prope insulæ pereuntis superficiem obtexit. Ruebant ædificia publica simul et privata, passim sacerdotes inter altaria trucidabantur, præsules cum populis, sine ullo respectu honoris, ferro pariter et flammis absumebantur; nec erat qui crudeliter interemtos sepulturæ traderet. Itaque nonnulli de miserandis reliquiis in montibus comprehensi acervatim jugulabantur; alii fame confecti procedentes manus hostibus dabant, pro accipiendis alimentorum subsidiis æternum subituri servitium, si tamen non continuo trucidarentur; alii transmarinas regiones dolentes petebant; alii perstantes in patria trepidi pauperem vitam in montibus, silvis, vel rupibus arduis, suspecta semper mente, agebant.

CAP. XVI.—

UT BRITONES PRIMAM DE GENTE ANGLORUM VICTORIAM, DUCE AMBROSIO ROMANO HOMINE, SUMSERINT.

At ubi hostilis exercitus, exterminatis dispersisque insulæ indigenis, domum reversus est, cœperunt et illi paulatim vires animosque resumere, emergentes de latibulis, quibus abditi fuerant, et unanimo consensu auxilium cœleste precantes, ne usque ad internecionem usquequaque delerentur. Utebantur eo tempore duce Ambrosio Aureliano, viro modesto, qui solus forte Romanæ gentis præfatæ tempestati superfuerat, occisis in eadem parentibus regium nomen et insigne ferentibus. Hoc ergo duce, vires capessunt Britones, et victores provocantes ad prœlium victoriam ipsi, Deo favente, suscipiunt; et ex eo tempore nunc cives nunc hostes vincebant, usque ad annum obsessionis Badonici montis, quando non minimas eisdem hostibus strages dabant, quadragesimo circiter et quarto anno adventus eorum in Britanniam. Sed hæc postmodum.

CAP. XVII.—

UT GERMANUS EPISCOPUS CUM LUPO BRITANNIAM NAVIGANS ET PRIMO MARIS ET POSTMODUM PELAGIANORUM TEMPESTATEM DIVINA VIRTUTE SEDAVERIT.

Ante paucos sane adventus eorum annos hæresis Pelagiana, per Agricolam illata, Severiani episcopi Pelagiani filium, fidem Britannorum fœda peste commaculaverat. Verum Britanni, (cum neque suscipere dogma perversum, gratiam Christi blasphemando, ullatenus vellent, neque versutiam nefariæ persuasionis refutare verbis certando sufficerent,) inveniunt salubre consilium, ut a Gallicanis antistitibus auxilium belli spiritualis inquirant. Quam ob causam, collecta magna synodo, quærebatur in commune, qui illuc ad succurrendum fidei mitti deberent; atque omnium judicio electi sunt apostolici sacerdotes Germanus Autissiodorensis et Lupus Trecasenæ civitatis episcopi, qui ad confirmandam fidem gratiæ cœlestis Britannias venirent. Qui, cum promta devotione preces et jussa sanctæ ecclesiæ suscepissent, intrant oceanum, et usque ad medium itineris, quo a Gallico sinu Britannias usque tenditur, secundis flatibus navis tuta volabat. Tum subito occurrit pergentibus inimica vis dæmonum, qui tantos talesque viros ad recuperandam tendere populorum salutem inviderent; concitant procellas, cœlum diemque nubium nocte subducunt, ventorum furores vela non sustinent, cedebant ministeria victa nautarum, ferebatur navigium oratione non viribus; et casu dux ipse vel pontifex, fractus corpore, lassitudine ac sopore resolutus est. Tum vero, quasi repugnatore cessante, tempestas excitata convaluit, et jam navigium superfusis fluctibus mergebatur. Tum beatus Lupus omnesque turbati excitant seniorem elementis furentibus opponendum, qui periculi immanitate constantior Christum invocat, et assumto in nomine Sanctæ Trinitatis levi aquæ aspergine, fluctus sævientes opprimit, collegam commonet, hortatur universos, oratio uno ore et clamore profunditur; adest Divinitas, fugantur inimici, tranquillitas serena subsequitur, venti e contrario ad itineris ministeria revertuntur, decursisque brevi spatiis pelagi, optati litoris quiete potiuntur. Ibi conveniens ex diversis partibus multitudo excepit sacerdotes, quos venturos etiam vaticinatio adversa prædixerat; nunciabant enim sinistri spiritus quod timebant, qui imperio sacerdotum dum ab obsessis corporibus detruduntur, et tempestatis ordinem et pericula, quæ intulerant, fatebantur, victosque se eorum meritis et imperio non negabant.

Interea Britanniarum insulam apostolici sacerdotes raptim opinione, prædicatione, virtutibus, impleverunt; divinusque per eos sermo quotidie, non solum in ecclesiis, verum etiam per trivia, et per rura, prædicabatur; ita ut passim et fideles catholici firmarentur, et depravati viam correctionis agnoscerent. Erat illis, Apostolorum instar, et gloria et auctoritas per conscientiam, doctrina per literas, virtutes ex meritis; itaque regionis universitas in eorum sententiam promta transierat. Latebant abditi sinistræ persuasionis auctores, et more maligni spiritus, gemebant perire sibi populos evadentes; ad extremum, diuturna meditatione concepta, præsumunt inire conflictum. Procedunt conspicui divitiis, veste fulgentes, circumdati assentatione multorum; discrimenque certaminis subire maluerunt, quam in populo, quem subverterant, pudorem taciturnitatis incurrere, ne viderentur se ipsi silentio damnavisse. Illic plane immensa multitudo, etiam cum conjugibus ac liberis excitata convenerat, aderat populus et spectator et futurus judex, adstabant partes dispari conditione dissimiles; hinc divina fides, inde humana præsumtio; hinc pietas, inde superbia; inde Pelagius auctor, hinc Christus. Primo in loco beatissimi sacerdotes Germanus atque Lupus præbuerunt adversariis copiam disputandi, quæ sola nuditate verborum diu inaniter et aures occupavit et tempora; deinde antistites venerandi torrentes eloquii sui cum apostolicis et evangelicis imbribus profuderunt, miscebatur sermo proprius cum divino, et assertiones molestissimas lectionum testimonia sequebantur. Convincitur vanitas, perfidia confutatur; ita ut ad singulas verborum objectiones errare se, dum respondere nequiit, fateretur; populus arbiter vix manus continet, judicium tamen clamore testatur.

CAP. XVIII.—

UT IDEM FILIAM TRIBUNI CÆCAM ILLUMINAVERIT, AC DEINDE AD SANCTUM ALBANUM PERVENIENS RELIQUIAS IBIDEM ET IPSIUS ACCEPERIT, ET BEATORUM APOSTOLORUM SIVE ALIORUM MARTYRUM POSUERIT.

Tum subito quidam tribunitiæ potestatis cum conjuge procedit in medium, filiam decem annorum cæcam curandam sacerdotibus offerens, quam illi adversariis offerri præceperunt; sed hi, conscientia puniente, deterriti, jungunt cum parentibus preces et curationem parvulæ a sacerdotibus deprecantur; qui inclinatos animo adversarios intuentes orationem breviter fundunt, ac deinde Germanus plenus Spiritu Sancto invocat Trinitatem. Nec mora, adhærentem lateri suo capsulam cum sanctorum reliquiis collo avulsam manibus comprehendit, eamque in conspectu omnium puellæ oculis applicavit, quos statim, evacuatis tenebris, lumen veritatis implevit. Exsultant parentes, miraculum populus contremiscit; post quam diem ita ex animis omnium suasio iniqua deleta est, ut sacerdotum doctrinam sitientibus desideriis sectarentur.

Compressa itaque perversitate damnabili, ejusque auctoribus confutatis, atque animis omnium fidei puritate compositis, sacerdotes beatum Albanum martyrem, acturi Deo per ipsum gratias, petierunt; ubi Germanus omnium Apostolorum diversorumque martyrum secum reliquias habens, facta oratione, jussit revelli sepulcrum, pretiosa ibidem munera conditurus; arbitrans opportunum ut membra sanctorum ex diversis regionibus collecta, quos pares meritis receperat cœlum, sepulcri quoque unius teneret hospitium. Quibus depositis honorifice atque sociatis, de loco ipso, ubi beati martyris effusus erat sanguis, massam pulveris secum portaturus abstulit, in qua apparebat, cruore servato, rubuisse martyrum cædem, persecutore pallente. Quibus ita gestis, innumera hominum eodem die ad Dominum turba conversa est.

CAP. XIX.—

UT IDEM CAUSA INFIRMITATIS IBIDEM DETENTUS, ET INCENDIA DOMORUM ORANDO RESTINXERIT, ET IPSE PER VISIONEM A SUO SIT LANGUORE CURATUS.

Unde dum redeunt, insidiator inimicus, casualibus laqueis præparatis, Germani pedem lapsus occasione contrivit, ignorans merita illius, sicut Job beatissimi, afflictione corporis propaganda; et dum aliquamdiu uno in loco infirmitatis necessitate teneretur, in vicina, qua manebat, casula exarsit incendium, quod, consumtis domibus, quæ illic palustri arundine tegebantur, ad illud habitaculum, in quo idem jacebat, flabris stimulantibus ferebatur. Concursus omnium ad antistitem convolavit, ut elatus manibus periculum quod imminebat evaderet, quibus increpatis, moveri se fidei præsumtione non passus est; at multitudo omnis desperatione perterrita obviam currit incendio. Sed ut Dei potentia manifestior appareret, quicquid custodire tentaverat turba consumitur; quod vero jacens et infirmus defenderat, reserato hospitio sancti viri, expavescens flamma transilivit ultra citraque desæviens, et inter globos flammantis incendii incolume tabernaculum, quod habitator inclusus servabat, emicuit. Exsultat turba miraculo, et victam se divinis virtutibus gratulatur. Excubabat diebus ac noctibus ante tugurium pauperis vulgus sine numero; hi animas curare cupientes, hi corpora. Referri nequeunt, quæ Christus operabatur in famulo, qui virtutes faciebat infirmus; et cum debilitati suæ nihil remedii pateretur adhiberi, quadam nocte candentem niveis vestibus vidit sibi adesse personam, quæ, manu extensa, jacentem videretur attollere, eumque consistere firmis vestigiis imperabat. Post quam horam ita, fugatis doloribus, recepit pristinam sanitatem, ut, die reddito, itineris laborem subiret intrepidus.

CAP. XX.—

UT IIDEM EPISCOPI BRITONIBUS IN PUGNA AUXILIUM CŒLESTE TULERINT, SICQUE DOMUM REVERSI SINT.

Interea Saxones Pictique bellum adversum Britones junctis viribus susceperunt, quos eadem necessitas in castra contraxerat; et cum trepidi partes suas pene impares judicarent, sanctorum antistitum auxilium petierunt, qui, promissum maturantes adventum, tantum paventibus fiduciæ contulerunt, ut accessisse maximus crederetur exercitus. Itaque apostolicis ducibus Christus militabat in castris. Aderant etiam Quadragesimæ venerabiles dies, quos religiosiores reddebat præsentia sacerdotum, in tantum, ut quotidianis prædicationibus instituti certatim populi ad gratiam baptismatis convolarent; nam maxima exercitus multitudo undam lavacri salutaris expetiit, et ecclesia ad diem resurrectionis Dominicæ frondibus contexta componitur, atque in expeditione campestri instar civitatis aptatur. Madidus baptismate procedit exercitus, fides fervet in populo, et, conterrito armorum præsidio, divinitatis exspectatur auxilium. Institutio vel forma castitatis hostibus nunciatur, qui victoriam quasi de inermi exercitu præsumentes, assumta alacritate festinant; quorum tamen adventus exploratione cognoscitur. Cumque emensa sollennitate Paschali, recens de lavacro pars major exercitus arma capere et bellum parare tentaret, Germanus ducem se prœlii profitetur, eligit expeditos, circumjecta percurrit, et e regione, qua hostium sperabatur adventus, vallem circumdatam mediis montibus intuetur; quo in loco novum componit exercitum ipse dux agminis. Et jam aderat ferox hostium multitudo, quam appropinquare intuebantur in insidiis constituti. Tum subito Germanus signifer universos admonet et prædicat ut voci suæ uno clamore respondeant; securisque hostibus, qui se insperatos adesse confiderent, “Alleluiam” tertio repetitam sacerdotes exclamabant. Sequitur una vox omnium, et elatum clamorem, repercusso aere, montium conclusa multiplicant; hostile agmen terrore prosternitur, et super se non solum rupes circumdatas sed etiam ipsam cœli machinam contremiscunt, trepidationique injectæ vix sufficere pedum pernicitas credebatur. Passim fugiunt, arma projiciunt, gaudentes vel nuda corpora eripuisse discrimini, plures etiam timore præcipites flumen, quod transierant, devoravit. Ultionem suam innocens exercitus intuetur et victoriæ concessæ otiosus spectator efficitur; spolia colliguntur exposita, et cœlestis palmæ gaudia miles religiosus amplectitur; triumphant pontifices, hostibus fusis sine sanguine; triumphant victoria fide obtenta, non viribus. Composita itaque insula securitate multiplici, superatisque hostibus vel invisibilibus vel carne conspicuis, reditum moliuntur pontifices. Quibus tranquillam navigationem et merita propria et intercessio beati martyris Albani paraverunt, quietosque eos suorum desideriis felix carina restituit.

CAP. XXI.—

UT, RENASCENTIBUS VIRGULTIS PELAGIANÆ PESTIS, GERMANUS CUM SEVERO BRITANNIAM REVERSUS, PRIUS CLAUDO JUVENI INCESSUM, DEINDE ET POPULO DEI, CONDEMNATIS SIVE EMENDATIS HÆRETICIS, GRESSUM RECUPERARIT FIDEI.

Nec multo interposito tempore, nunciatur ex eadem insula Pelagianam perversitatem iterato, paucis auctoribus, dilatari; rursusque ad beatissimum virum preces sacerdotum omnium deferuntur, ut causam Dei, quam prius obtinuerat, tutaretur. Quorum petitioni festinus obtemperat; namque adjuncto sibi Severo totius sanctitatis viro, (qui erat discipulus beatissimi patris Lupi, Trecassenorum episcopi, et tunc Treveris ordinatus episcopus gentibus primæ Germaniæ verbum Dei prædicabat,) mare conscendit, et, consentientibus elementis, tranquillo navigio Britannias petiit.

Interea sinistri spiritus pervolantes totam insulam, Germanum venire invitis vaticinationibus nunciabant; in tantum ut Elafius quidam, regionis illius primus, in occursum sanctorum sine ulla manifesti nuncii relatione properaret, exhibens secum filium, quem in ipso flore adolescentiæ debilitas dolenda damnaverat; erat enim arescentibus nervis contracto poplite, cui per siccitatem cruris usus vestigii negabatur. Hunc Elafium provincia tota subsequitur. Veniunt sacerdotes, occurrit inscia multitudo; confestim benedictio et sermonis divini doctrina profunditur. Recognoscunt populum in ea, qua illum reliquerant, credulitate durantem; intelligunt culpam esse paucorum, inquirunt auctores, inventosque condemnant. Tum subito Elafius pedibus advolvitur sacerdotum, offerens filium, cujus necessitatem ipsa debilitas etiam sine precibus allegabat. Fit communis omnium dolor, præcipue sacerdotum, qui conceptam misericordiam ad divinam clementiam contulerunt; statimque adolescentem beatus Germanus sedere compulit, attrectat poplitem debilitate curvatum, et per tota infirmitatis spatia medicabilis dextera percurrit, salubremque tactum sanitas festina subsequitur. Ariditas succum, nervi officia, receperunt; et in conspectu omnium filio incolumitas, patri filius, restituitur. Implentur populi stupore miraculi, et in pectoribus omnium fides catholica inculcata firmatur. Prædicatio deinde ad plebem de prævaricationis emendatione convertitur, omniumque sententia pravitatis auctores, qui erant expulsi insula, sacerdotibus adducuntur ad mediterranea deferendi, ut et regio absolutione et illi emendatione fruerentur. Factumque est ut in illis locis multo ex eo tempore fides intemerata perduraret. Itaque, compositis omnibus, beati sacerdotes ea, qua venerant, prosperitate redierunt.

Porro Germanus post hæc ad Ravennam pro pace Armoricanæ gentis supplicaturus advenit, ibique a Valentiniano et Placidia matre ipsius summa reverentia susceptus migravit ad Christum; cujus corpus honorifico agmine, comitantibus virtutum operibus, suam defertur ad urbem. Nec multo post Valentinianus ab Ætii Patricii, quem occiderat, satellitibus interimitur, anno imperii Marciani sexto, cum quo simul Hesperium concidit regnum.

CAP. XXII.—

UT BRITONES, QUIESCENTIBUS AD TEMPUS EXTERIS, CIVILIBUS SESE BELLIS CONTRIVERINT, SIMUL ET MAJORIBUS FLAGITIIS SUBMERSERINT.

Interea in Britannia cessatum quidem est parumper ab externis, sed non a civilibus bellis. Manebant exterminia civitatum ab hoste dirutarum ac desertarum; pugnabant contra se invicem, qui hostem evaserant, cives. Attamen, recente adhuc memoria calamitatis et cladis inflictæ, servabant utcunque reges, sacerdotes, privati, et optimates suum quique ordinem; at, illis decedentibus, cum successisset ætas tempestatis illius nescia, et præsentis solum serenitatis statum experta, ita cuncta veritatis ac justitiæ moderamina concussa ac subversa sunt, ut earum, non dicam vestigium, sed ne memoria quidem, præter in paucis et valde paucis, ulla appareret. Quin, inter alia inenarrabilium scelerum facta, quæ historicus eorum Gildas flebili sermone describit, et hoc addebant, ut nunquam genti Saxonum sive Anglorum, secum Britanniam incolenti, verbum fidei prædicando committerent. Sed non tamen divina pietas plebem suam, quam præscivit, deseruit, quin multo digniores genti memoratæ præcones veritatis, per quos crederet, destinavit.

CAP. XXIII.—

UT SANCTUS PAPA GREGORIUS, AUGUSTINUM CUM MONACHIS AD PRÆDICANDUM GENTI ANGLORUM MITTENS, EPISTOLA QUOQUE ILLOS EXHORTATORIA, NE A LABORANDO CESSARENT, CONFORTAVERIT.

Siquidem anno ab incarnatione Domini quingentesimo octogesimo secundo, Mauricius, ab Augusto quinquagesimus quartus, imperium suscipiens, viginti et uno annis tenuit; cujus anno regni decimo Gregorius, vir doctrina et actione præcipuus, pontificatum Romanæ et Apostolicæ sedis sortitus, rexit annos tredecim, menses sex, et dies decem. Qui divino admonitus instinctu, anno decimo quarto ejusdem principis, adventus vero Anglorum in Britanniam anno circiter centesimo quinquagesimo, misit servum Dei Augustinum, et alios plures cum eo monachos timentes Dominum, prædicare verbum Dei genti Anglorum. Qui cum, jussis pontificalibus obtemperantes, memoratum opus aggredi cœpissent, jamque aliquantulum itineris confecissent, perculsi timore inerti redire domum (potius quam barbaram, feram, incredulamque gentem, cujus ne linguam quidem nossent, adire,) cogitabant, et hoc esse tutius communi consilio decernebant. Nec mora, Augustinum, quem eis episcopum ordinandum, si ab Anglis susciperentur, disposuerat, domum remittunt, qui a beato Gregorio humili supplicatu obtineret ne tam periculosam, tam laboriosam, tam incertam peregrinationem adire deberent. Quibus ille exhortatorias mittens literas, in opus eos verbi, divino confisos auxilio, proficisci suadet. Quarum videlicet litterarum ista est forma.

“Gregorius, servus servorum Dei, servis Domini nostri. Quia melius fuerat bona non incipere, quam ab his, quæ cœpta sunt, cogitatione retrorsum redire, summo studio, dilectissimi filii, oportet ut opus bonum quod, auxiliante Domino, cœpistis, impleatis. Nec labor vos ergo itineris, nec maledicorum hominum linguæ deterreant, sed omni instantia omnique fervore, quæ inchoastis, Deo auctore, peragite; scientes quod laborem magnum major æternæ retributionis gloria sequitur. Remeanti autem Augustino præposito vestro, quem et abbatem vobis constituimus, in omnibus humiliter obedite; scientes hoc vestris animabus per omnia profuturum, quidquid a vobis fuerit in ejus admonitione completum. Omnipotens Deus sua vos gratia protegat, et vestri laboris fructum in æterna me patria videre concedat; quatenus et si vobiscum laborare nequeo, simul in gaudio retributionis inveniar, quia laborare scilicet volo. Deus vos incolumes custodiat, dilectissimi filii.

“Datæ die decimo kalendarum Augustarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno decimo quarto, post consulatum ejusdem domini nostri anno decimo tertio, indictione decima quarta.”

CAP. XXIV.—

UT ARELATENSI EPISCOPO EPISTOLAM PRO EORUM SUSCEPTIONE MISERIT.

Misit etiam tunc idem venerandus pontifex ad Ætherium, Arelatensem Archiepiscopum, ut Augustinum Britanniam pergentem benigne susciperet, literas, quarum iste est textus.

“Reverendissimo et sanctissimo fratri Ætherio coepiscopo, Gregorius, servus servorum Dei. Licet apud sacerdotes habentes Deo placitam caritatem religiosi viri nullius commendatione indigeant, quia tamen aptum se tempus scribendi ingessit, fraternitati vestræ nostra mittere scripta curavimus; insinuantes, latorem præsentium Augustinum servum Dei, de cujus certi sumus studio, cum aliis servis Dei, illuc nos pro utilitate animarum, auxiliante Domino, direxisse; quem necesse est ut sacerdotali studio sanctitas vestra adjuvare, et sua ei solatia præbere festinet. Cui etiam, ut promtiores ad suffragandum possitis exsistere, causam vobis injunximus subtiliter indicare; scientes quod, ea cognita, tota vos propter Deum devotione ad solatiandum, quia res exigit, commodetis. Candidum præterea presbyterum, communem filium, quem ad gubernationem patrimonioli ecclesiæ nostræ transmisimus, caritati vestræ in omnibus commendamus. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater.

“Datæ die decimo kalendarum Augustarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto, anno decimo quarto, post consulatum ejusdem domini nostri anno decimo tertio, indictione decima quarta.”

CAP. XXV.—

UT VENIENS BRITANNIAM AUGUSTINUS PRIMO IN INSULA TANETO REGI CANTUARIORUM PRÆDICARET; ET SIC, ACCEPTA AB EO LICENTIA, CANTIAM PRÆDICATURUS INTRAVERIT.

Roboratus ergo confirmatione beati patris Gregorii Augustinus, cum famulis Christi qui erant cum eo, rediit in opus verbi, pervenitque Britanniam. Erat eo tempore rex Ethelbertus in Cantia potentissimus, qui ad confinium usque Humbræ fluminis maximi, quo meridiani et septentrionales Anglorum populi dirimuntur, fines imperii tetenderat. Est autem ad orientalem Cantiæ plagam Tanetos insula non modica, id est, magnitudinis, juxta consuetudinem æstimationis Anglorum, familiarum sexcentarum, quam a continenti terra secernit fluvius Vantsumu, qui est latitudinis circiter trium stadiorum et duobus tantum in locis est transmeabilis, utrumque enim caput protendit in mare. In hac ergo applicuit servus Domini Augustinus et socii ejus, viri, ut ferunt, ferme quadraginta. Acceperunt autem, præcipiente beato Papa Gregorio, de gente Francorum interpretes, et mittens ad Ethelbertum mandavit se venisse de Roma ac nuncium ferre optimum, qui sibi obtemperantibus æterna in cœlis gaudia et regnum sine fine cum Deo vivo et vero futurum sine ulla dubietate promitteret; qui, hæc audiens, manere illos in ea quam adierant insula, et eis necessaria ministrari, donec videret quid eis faceret, jussit. Nam et antea fama ad eum Christianæ religionis pervenerat, utpote qui et uxorem habebat Christianam de gente Francorum regia, vocabulo Bertham; quam ea conditione a parentibus acceperat, ut ritum fidei ac religionis suæ cum episcopo, quem ei adjutorem fidei dederant, nomine Luidhardo, inviolatum servare licentiam haberet.

Post dies ergo venit ad insulam rex, et residens sub divo jussit Augustinum cum sociis ad suum ibidem advenire colloquium; caverat enim ne in aliquam domum ad se introirent, vetere usus augurio, ne superventu suo, si quid maleficæ artis habuissent, eum superando deciperent. At illi non dæmonica, sed divina virtute præditi veniebant, crucem pro vexillo ferentes argenteam, et imaginem Domini Salvatoris in tabula depictam; litaniasque canentes pro sua simul et eorum, propter quos et ad quos venerant, salute æterna, Domino supplicabant. Cumque ad jussionem regis residentes Verbum ei vitæ una cum omnibus, qui aderant, ejus comitibus prædicarent, respondit ille dicens, “Pulcra sunt quidem verba et promissa quæ affertis; sed quia nova sunt et incerta, non his possum assensum tribuere, relictis eis, quæ tanto tempore cum omni Anglorum gente servavi. Verum, quia de longe huc peregrini venistis, et ut ego mihi videor perspexisse, ea quæ vos vera et optima credebatis nobis quoque communicare desiderastis, nolumus molesti esse vobis; quin potius benigno vos hospitio recipere, et quæ victui sunt vestro necessaria ministrare curamus, nec prohibemus quin omnes quos potestis fidei vestræ religionis prædicando societis.” Dedit ergo eis mansionem in civitate Dorovernensi, quæ imperii sui totius erat metropolis, eisque, ut promiserat, cum administratione victus temporalis licentiam quoque prædicandi non abstulit. Fertur autem, quia appropinquantes civitati, more suo, cum cruce sancta et imagine magni regis, Domini nostri Jesu Christi, hanc litaniam consona voce modularentur. “Deprecamur te, Domine, in omni misericordia tua, ut auferatur furor tuus et ira tua a civitate ista et de domo sancta tua, quoniam peccavimus. Alleluia.”

CAP. XXVI.—

UT IDEM IN CANTIA PRIMITIVÆ ECCLESIÆ ET DOCTRINAM SIT IMITATUS ET VITAM, ATQUE IN URBE REGIS SEDEM EPISCOPATUS ACCEPERIT.

At ubi datam sibi mansionem intraverant, cœperunt apostolicam primitivæ ecclesiæ vitam imitari; orationibus videlicet assiduis, vigiliis, ac jejuniis serviendo, verbum vitæ quibus poterant prædicando, cuncta hujus mundi velut aliena spernendo, ea tantum quæ victui necessaria videbantur ab eis quos docebant accipiendo, secundum ea quæ docebant ipsi per omnia vivendo; et paratum ad patiendum adversa quæque, vel etiam ad moriendum, pro ea, quam prædicabant, veritate, animum habendo. Quid mora? crediderunt nonnulli et baptizabantur, mirantes simplicitatem innocentis vitæ ac dulcedinem doctrinæ eorum cœlestis. Erat autem prope ipsam civitatem ad orientem ecclesia in honorem sancti Martini antiquitus facta, dum adhuc Romani Britanniam incolerent, in qua regina, quam Christianam fuisse prædiximus, orare consueverat; in hac ergo et ipsi primo convenire, psallere, orare, missas facere, prædicare et baptizare cœperunt, donec, rege ad fidem converso, majorem prædicandi per omnia et ecclesias fabricandi vel restaurandi licentiam acciperent.

At ubi ipse etiam inter alios delectatus vita mundissima sanctorum et promissis eorum suavissimis, quæ vera esse miraculorum quoque multorum ostensione firmaverant, credens baptizatus est, cœpere plures quotidie ad audiendum verbum confluere ac, relicto gentilitatis ritu, unitati se sanctæ Christi ecclesiæ credendo sociare. Quorum fidei et conversioni ita congratulatus esse rex perhibetur, ut nullum tamen cogeret ad Christianismum, sed tantummodo credentes arctiori dilectione, quasi concives sibi regni cœlestis, amplecteretur; didicerat enim a doctoribus auctoribusque suæ salutis servitium Christi voluntarium, non coactitium, esse debere. Nec distulit quin etiam ipsis doctoribus suis locum sedis, eorum gradui congruum, in Doroverni metropoli sua donaret, simul et necessarias in diversis speciebus possessiones conferret.

CAP. XXVII.—

UT IDEM EPISCOPUS FACTUS GREGORIO PAPÆ QUÆ SINT BRITANNIÆ GESTA MANDARIT, ET SIMUL NECESSARIIS EJUS RESPONSA PETENS ACCEPERIT.

Interea vir Domini Augustinus venit Arelas, et ab archiepiscopo ejusdem civitatis Ætherio, juxta quod jussa sancti patris Gregorii acceperant, archiepiscopus genti Anglorum ordinatus est; reversusque Britanniam misit continuo Romam Laurentium presbyterum et Petrum monachum, qui beato pontifici Gregorio gentem Anglorum fidem Christi suscepisse ac se episcopum factum esse referrent; simul et de eis, quæ necessariæ videbantur, quæstionibus ejus consulta flagitans. Nec mora, congrua quæsitui responsa recipit; quæ etiam huic historiæ nostræ commodum duximus indere.

Prima Interrogatio beati Augustini Episcopi Cantuariorum Ecclesiæ.—De episcopis, qualiter cum suis clericis conversentur; vel de his quæ fidelium oblationibus accedunt altari, quantæ debeant fieri portiones, et qualiter episcopus agere in ecclesia debeat?

Respondit Gregorius Papa Urbis Romæ.—Sacra Scriptura testatur, quam te bene nosse dubium non est, et specialiter beati Pauli ad Timotheum Epistolæ, in quibus eum erudire studuit qualiter in domo Dei conversari debuisset. Mos autem sedis apostolicæ est ordinatis episcopis præcepta tradere, ut in omni stipendio, quod accedit, quatuor debeant fieri portiones; una, videlicet, episcopo et familiæ propter hospitalitatem atque susceptionem, alia clero, tertia pauperibus, quarta ecclesiis reparandis. Sed quia tua fraternitas monasterii regulis erudita, seorsum fieri non debet a clericis suis in ecclesia Anglorum, quæ, auctore Deo, nuper adhuc ad fidem adducta est, hanc debet conversationem instituere, quæ initio nascentis ecclesiæ fuit patribus nostris; in quibus nullus eorum ex his, quæ possidebant, aliquid suum esse dicebat, sed erant eis omnia communia.

Si qui vero sunt clerici extra sacros ordines constituti, qui se continere non possunt, sortiri uxores debent et stipendia sua exterius accipere. Quia et de eisdem partibus, de quibus præfati sumus, novimus scriptum quod dividebatur singulis prout cuique opus erat. De eorum quoque stipendio cogitandum atque providendum est, et sub ecclesiastica regula sunt tenendi, ut bonis moribus vivant, et canendis psalmis invigilent, et ab omnibus illicitis et cor et linguam et corpus, Deo auctore, conservent. Communi autem vita viventibus jam de faciendis portionibus, vel exhibenda hospitalitate et adimplenda misericordia, nobis quid erit loquendum, cum omne quod superest in causis piis ac religiosis erogandum est? Domino omnium magistro docente, [Luc. xi. 41,] Quod superest, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis.

Secunda Interrogatio Augustini.—Cum una sit fides, cur sunt ecclesiarum diversæ consuetudines, et altera consuetudo missarum in sancta Romana ecclesia atque altera in Galliarum tenetur?

Respondit Gregorius Papa.—Novit fraternitas tua Romanæ ecclesiæ consuetudinem, in qua se meminit nutritam. Sed mihi placet, sive in Romana, sive in Galliarum, seu in qualibet ecclesia, aliquid invenisti quod plus omnipotenti Deo possit placere, sollicite eligas, et in Anglorum ecclesia, quæ adhuc ad fidem nova est, institutione præcipua, quæ de multis ecclesiis colligere potuisti, infundas. Non enim pro locis res, sed pro bonis rebus loca amanda sunt. Ex singulis ergo quibusque ecclesiis quæ pia, quæ religiosa, quæ recta sunt, elige; et hæc, quasi in fasciculum collecta, apud Anglorum mentes in consuetudinem depone.

Tertia Interrogatio Augustini.—Obsecro, quid pati debeat, si quis aliquid de ecclesia furtu abstulerit?

Respondit Gregorius.—Hoc tua fraternitas ex persona furis pensare potest, qualiter valeat corrigi. Sunt enim quidam, qui habentes subsidia furtum perpetrant, et sunt alii, qui hac in re ex inopia delinquunt; unde necesse est ut quidam damnis, quidam vero verberibus, et quidam districtius, quidam autem levius, corrigantur. Et cum paulo districtius agitur, ex caritate agendum est et non ex furore, quia ipsi hoc præstatur qui corrigitur, ne gehennæ ignibus tradatur. Sic enim nos fidelibus tenere disciplinam debemus, sicut boni patres carnalibus filiis solent, quos et pro culpis verberibus feriunt, et tamen ipsos, quos doloribus affligunt, habere heredes quærunt; et quæ possident ipsis servant, quos irati insequi videntur. Hæc ergo caritas in mente tenenda est et ipsa modum correptionis dictat, ita ut mens extra rationis regulam omnino nihil faciat. Addes etiam, quomodo ea, quæ furtu de ecclesiis abstulerint, reddere debeant; sed absit ut ecclesia cum augmento recipiat quod de terrenis rebus videtur amittere, et lucra de vanis quærere.

Quarta Interrogatio Augustini.—Si debeant duo germani fratres singulas sorores accipere, quæ sunt ab illis longa progenie generatæ?

Respondit Gregorius.—Hoc fieri modis omnibus licet; nequaquam enim in sacris eloquiis invenitur, quod huic capitulo contradicere videatur.

Quinta Interrogatio Augustini.—Usque ad quotam generationem fideles debeant cum propinquis sibi conjugio copulari? et novercis et cognatis si liceat copulari conjugio?

Respondit Gregorius.—Quædam terrena lex in Romana republica permittit ut, sive fratris et sororis, seu duorum fratrum germanorum, vel duarum sororum, filius et filia misceantur; sed experimento didicimus ex tali conjugio sobolem non posse succrescere, et Sacra Lex prohibet cognationis turpitudinem revelare. Unde necesse est ut jam tertia vel quarta generatio fidelium licenter sibi jungi debeat; nam secunda, quam prædiximus, a se omni modo debet abstinere. Cum noverca autem miscere grave est facinus, quia et in Lege scriptum est, [Lev. xviii. 7,] Turpitudinem patris tui non revelabis. Neque enim patris turpitudinem filius revelare potest; sed, quia scriptum est, [Gen. ii. 24,] Erunt duo in carne una, qui turpitudinem novercæ, quæ una caro cum patre fuit, revelare præsumserit, profecto patris turpitudinem revelavit. Cum cognata quoque miscere prohibitum est, quia per conjunctionem priorem caro fratris fuerat facta. Pro qua re etiam Johannes Baptista capite truncatus est et sancto martyrio consummatus, cui non est dictum ut Christum negaret, et pro Christi confessione occisus est; sed quia idem Dominus noster Jesus Christus dixerat, [Jo. xiv. 6,] Ego sum veritas, quia pro veritate Johannes occisus est, videlicet et pro Christo sanguinem fudit.

Quia vero sunt multi in Anglorum gente qui, dum adhuc in infidelitate essent, huic nefando conjugio dicuntur admixti, ad fidem venientes admonendi sunt ut se abstineant, et grave hoc esse peccatum cognoscant. Tremendum Dei judicium timeant, ne pro carnali dilectione tormenta æterni cruciatus incurrant. Non tamen pro hac re sacri corporis ac sanguinis Domini communione privandi sunt, ne in eis illa ulcisci videantur, in quibus se per ignorantiam ante lavacrum baptismatis adstrinxerunt. In hoc enim tempore sancta ecclesia quædam per fervorem corrigit, quædam per mansuetudinem tolerat, quædam per considerationem dissimulat, atque ita portat et dissimulat ut sæpe malum, quod adversatur, portando et dissimulando compescat. Omnes autem qui ad fidem veniunt admonendi sunt, ne tale aliquid audeant perpetrare. Si qui autem perpetraverint, corporis et sanguinis Domini communione privandi sunt; quia, sicut in his, qui per ignorantiam fecerunt, culpa aliquatenus toleranda est, ita in his fortiter insequenda, qui non metuunt sciendo peccare.

Sexta Interrogatio Augustini.—Si longinquitas itineris magna interjaceat, ut episcopi non facile valeant convenire, an debeat sine aliorum episcoporum præsentia episcopus ordinari?

Respondit Gregorius.—Et quidem in Anglorum ecclesia, in qua adhuc solus tu episcopus inveniris, ordinare episcopum non aliter nisi sine episcopis potes; nisi aliqui de Gallis episcopi veniunt, qui in ordinatione episcopi testes assistant. Sed fraternitatem tuam ita volumus episcopos ordinare, ut ipsi sibi episcopi longo intervallo minime disjungantur; quatenus nulla sit necessitas ut, in ordinatione episcopi, alii convenire non possint; pastores quoque, quorum præsentia valde est utilis, facile debeant convenire. Cum igitur, auctore Deo, ita fuerint episcopi in propinquis sibi locis ordinati, per omnia episcoporum ordinatio, sine aggregatis tribus vel quatuor episcopis, fieri non debet. Nam in ipsis rebus spiritualibus, ut sapienter et mature disponantur, exemplum trahere a rebus etiam carnalibus possumus. Certe enim dum conjugia in mundo celebrantur conjugati quique convocantur, ut qui in via jam conjugii præcesserunt, in subsequentis quoque copulæ gaudio misceantur. Cur non ergo et in hac spirituali ordinatione, qua per sacrum ministerium homo Deo conjungitur, tales conveniant, qui vel in provectu ordinati episcopi gaudeant, vel pro ejus custodia omnipotenti Deo preces pariter fundant?

Septima Interrogatio Augustini.—Qualiter debemus cum Galliarum Britanniarumque episcopis agere?

Respondit Gregorius.—In Galliarum episcopis nullam tibi auctoritatem tribuimus; quia ab antiquis prædecessorum meorum temporibus pallium Arelatensis episcopus accepit, quem nos privare auctoritate percepta minime debemus. Si igitur contingat ut fraternitas tua ad Galliarum provinciam transeat, cum eodem Arelatensi episcopo debet agere qualiter, si qua sunt in episcopis vitia, corrigantur; qui, si forte in disciplinæ vigore tepidus exsistat, tuæ fraternitatis zelo accendendus est; cui etiam epistolas fecimus, ut cum tuæ sanctitatis præsentia in Galliis, et ipse tota mente subveniat, et quæ sunt Creatoris nostri jussioni contraria, ab episcoporum moribus compescat. Ipse autem ex auctoritate propria episcopos Galliarum judicare non poteris; sed suadendo, blandiendo, bona quoque opera eorum imitationi monstrando, pravorum mentes ad sanctitatis studia reforma, quia scriptum est in Lege, [Deut. xxiii. 25,] Per alienam messem transiens falcem mittere non debet, sed manu spicas conterere et manducare. Falcem enim judicii mittere non potes in ea segete, quæ alteri videtur esse commissa; sed per affectum boni operis frumenta dominica vitiorum suorum paleis expolia, et in Ecclesiæ corpore monendo et persuadendo, quasi mandendo, converte. Quicquid vero ex auctoritate agendum est, cum prædicto Arelatensi episcopo agatur, ne prætermitti possit hoc, quod antiqua patrum institutio invenit. Britanniarum vero omnes episcopos tuæ fraternitati committimus, ut indocti doceantur, infirmi persuasione roborentur, perversi auctoritate corrigantur.

Octava Interrogatio Augustini.—Si prægnans mulier debeat baptizari? aut postquam genuerit, post quantum tempus possit ecclesiam intrare? aut etiam, ne morte præoccupetur, quod genuerit, post quot dies hoc liceat sacri baptismatis sacramenta percipere? aut post quantum temporis huic vir suus possit in carnis copulatione conjungi? aut, si menstrua consuetudine tenetur, an ecclesiam intrare ei liceat, aut sacræ communionis sacramenta percipere? aut vir suæ conjugi permixtus, priusquam lavetur aqua, si ecclesiam possit intrare, vel etiam ad mysterium communionis sacræ accedere? Quæ omnia rudi Anglorum genti oportet haberi comperta.

Respondit Gregorius.—Hoc non ambigo fraternitatem tuam esse requisitam, cui jam et responsum reddidisse me arbitror; sed hoc, quod ipse dicere et sentire potuisti, credo quod mea apud te volueris responsione firmari. Mulier etenim prægnans cur non debeat baptizari, cum non sit ante omnipotentis Dei oculos culpa aliqua fecunditas carnis? Nam cum primi parentes nostri in Paradiso deliquissent, immortalitatem, quam acceperant, recto Dei judicio perdiderunt. Quia itaque idem omnipotens Deus humanum genus pro culpa sua funditus exstinguere noluit, immortalitatem homini pro peccato suo abstulit, et tamen pro benignitate suæ pietatis fecunditatem ei sobolis reservavit. Quod ergo naturæ humanæ ex omnipotentis Dei dono servatum est, qua ratione poterit a sacri baptismatis gratia prohiberi? In illo quippe mysterio, in quo omnis culpa funditus exstinguitur, valde stultum est, si donum gratiæ contradicere posse videatur.

Cum vero enixa fuerit mulier, post quot dies debeat ecclesiam intrare, Testamenti Veteris præceptione didicisti, ut pro masculo diebus triginta tribus, pro femina autem diebus sexaginta sex, debeat abstinere. Quod tamen sciendum est, quia in mysterio accipitur. Nam si hora eadem, qua genuerit, actura gratias intret ecclesiam, nullo peccati pondere gravatur; voluptas etenim carnis, non dolor, in culpa est. In carnis autem commixtione voluptas est, nam in prolis prolatione gemitus. Unde et ipsi primæ matri omnium dicitur, [Gen. iii. 16,] In doloribus paries; si itaque enixam mulierem prohibemus ecclesiam intrare, ipsam ei pœnam suam in culpam deputamus. Baptizare autem vel enixam mulierem, vel hoc quod genuerit, si mortis periculo urgetur, vel ipsam hora eadem qua gignit, vel hoc quod gignitur, eadem qua natum est, nullo modo prohibetur; quia sancti mysterii gratia, sicut viventibus atque discernentibus, cum magna discretione providenda est, ita his, quibus mors imminet, sine ulla dilatione offerenda; ne, dum adhuc tempus ad præbendum redemtionis mysterium quæritur, interveniente paululum mora, inveniri non valeat, qui redimatur.

Ad ejus vero concubitum vir suus accedere non debet quoadusque, qui gignitur, ablactetur. Prava autem in conjugatorum moribus consuetudo surrexit, ut mulieres filios, quos gignunt, nutrire contemnant, eosque aliis mulieribus ad nutriendum tradant, quod, videlicet, ex sola causa incontinentiæ videtur inventum, quia, dum se continere nolunt, despiciunt lactare quos gignunt. Hæ itaque, quæ filios suos ex prava consuetudine aliis ad nutriendum tradunt, nisi purgationis tempus transierit, viris suis non debent admisceri; quippe qui et sine partus causa, cum in suetis menstruis detinentur, viris suis misceri prohibentur, ita ut morte Lex sacra feriat si quis vir ad menstruatam mulierem accedat. Quæ tamen mulier, dum consuetudinem menstruam patitur, prohiberi ecclesiam intrare non debet, quia ei naturæ superfluitas in culpam non valet reputari; et per hoc, quod invita patitur, justum non est ut ingressu ecclesiæ privetur. Novimus namque quod mulier, quæ fluxum patiebatur sanguinis, post tergum Domini humiliter veniens vestimenti ejus fimbriam tetigit, atque ab ea statim sua infirmitas recessit. Si ergo in fluxu sanguinis posita laudabiliter potuit Domini vestimentum tangere, cur, quæ menstruam sanguinis patitur, ei non liceat Domini ecclesiam intrare? Sed dicis, Illam infirmitas compulit; has vero, de quibus loquimur, consuetudo constringit. Perpende autem, frater carissime, quia omne, quod in hac mortali carne patimur ex infirmitate naturæ, est digno Dei judicio post culpam ordinatum; esurire namque, sitire, æstuare, algere, lassescere, ex infirmitate naturæ est; et quid est aliud contra famem alimenta, contra sitim potum, contra æstum auras, contra frigus vestem, contra lassitudinem requiem, quærere, nisi medicamentum quoddam contra ægritudines explorare? Feminæ itaque et menstruus sui sanguinis fluxus ægritudo est. Si igitur bene præsumsit, quæ vestimentum Domini in languore posita tetigit, quod uni personæ infirmanti conceditur, cur non concedatur cunctis mulieribus, quæ naturæ suæ vitio infirmantur?

“Sanctæ autem communionis mysterium in eisdem diebus percipere non debet prohiberi. Si autem ex veneratione magna percipere non præsumit, laudanda est; sed si perceperit, non judicanda. Bonarum quippe mentium est, et ibi aliquo modo culpas suas agnoscere, ubi culpa non est; quia sæpe sine culpa agitur quod venit ex culpa; unde etiam cum esurimus sine culpa comedimus, quibus ex culpa primi hominis factum est ut esuriamus. Menstrua enim consuetudo mulieribus non aliqua culpa est, videlicet, quæ naturaliter accidit. Sed tamen quod natura ipsa ita vitiata est, ut etiam sine voluntatis studio videatur esse polluta, ex culpa venit vitium, in quo se ipsa, qualis per judicium facta sit, humana natura cognoscat; et homo, qui culpam sponte perpetravit, reatum culpæ portet invitus. Atque ideo feminæ cum semetipsis considerent, et si in menstrua consuetudine ad sacramentum Dominici corporis et sanguinis accedere non præsumant, de sua recta consideratione laudandæ sunt; dum vero percipiendo ex religiosæ vitæ consuetudine, ejusdem mysterii amore rapiuntur, reprimendæ, sicut prædiximus, non sunt. Sicut enim in Testamento Veteri exteriora opera observantur, ita in Testamento Novo, non tam quod exterius agitur, quam id quod interius cogitatur, sollicita intentione attenditur, ut subtili sententia puniatur. Nam cum multa Lex velut immunda manducare prohibeat, in Evangelio tamen Dominus dicit, [Matth. xv. 11,] Non quod intrat in os coinquinat hominem, sed quæ exeunt de ore, illa sunt quæ coinquinant hominem; atque paulo post subjecit exponens, [Matth. xv. 19,] Ex corde exeunt cogitationes malæ. Ubi ubertim indicatum est, quod illud ab omnipotente Deo pollutum esse in opere ostenditur, quod ex pollutæ cogitationis radice generatur. Unde Paulus quoque apostolus dicit, [Tit. i. 15,] Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum; atque mox ejusdem causam coinquinationis annuncians subjungit, Coinquinata sunt enim et mens eorum et conscientia. Si ergo ei cibus immundus non est, cui mens immunda non fuerit, cur, quod munda mente mulier ex natura patitur ei in immunditiam reputetur?

Vir autem cum propria conjuge dormiens, nisi lotus aqua, intrare ecclesiam non debet; sed neque lotus intrare statim debet. Lex autem veteri populo præcepit, ut mixtus vir mulieri et lavari aqua debeat, et ante solis occasum ecclesiam non intrare; quod tamen intelligi spiritualiter potest. Quia mulieri vir miscetur, quando illicitæ concupiscentiæ animus in cogitatione per delectationem conjungitur; quia, nisi prius ignis concupiscentiæ a mente deferveat, dignum se congregationi fratrum æstimare non debet, qui se gravari per nequitiam pravæ voluntatis videt. Quamvis de hac re diversæ hominum nationes diversa sentiant, atque alia custodire videantur, Romanorum tamen semper ab antiquioribus usus fuit, post admixtionem propriæ conjugis, et lavacri purificationem quærere, et ab ingressu ecclesiæ paululum reverenter abstinere. Nec hæc dicentes culpam deputamus esse conjugium, sed quia ipsa licita admixtio conjugis sine voluptate carnis fieri non potest, a sacri loci ingressu abstinendum est, quia voluptas ipsa esse sine culpa nullatenus potest. Non enim de adulterio, vel fornicatione, sed de legitimo conjugio natus fuerat, qui dicebat, [Ps. i. 6,] Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea. Qui enim in iniquitatibus conceptum se noverat, a delicto se natum gemebat; quia portat arbor in ramo humorem vitii, quem traxit ex radice. In quibus tamen verbis non admixtionem conjugum iniquitatem nominat, sed ipsam, videlicet, voluptatem admixtionis. Sunt etenim multa, quæ licita probantur esse ac legitima, et tamen in eorum actu aliquatenus fœdamur; sicut sæpe irascendo culpas insequimur, et tranquillitatem in nobis animi perturbamus; et cum rectum sit quod agitur, non est tamen approbabile quod in eo animus perturbatur. Contra vitia quippe delinquentium iratus fuerat, qui dicebat, [Ps. vi. 7,] Turbatus est præ ira oculus meus; quia enim non valet nisi tranquilla mens in contemplationis se lucem suspendere, in ira suum oculum turbatum dolebat; quia, dum male acta deorsum insequitur, confundi atque turbari a summorum contemplatione cogebatur. Et laudabilis ergo est ira contra vitium, et tamen molesta, qua turbatum se aliquem reatum incurrisse æstimat. Oportet itaque legitimam carnis copulam, ut causa prolis sit, non voluptatis; et carnis commixtio creandorum liberorum sit gratia, non satisfactio vitiorum. Si quis vero sua conjuge, non cupidine voluptatis raptus, sed solummodo creandorum liberorum gratia, utitur, iste profecto sive de ingressu ecclesiæ, seu de sumendo Dominici corporis sanguinisque mysterio, suo est judicio relinquendus; quia a nobis prohiberi non debet accipere, qui in igne positus nescit ardere. Cum vero non amor procreandæ sobolis, sed voluptas dominatur in opere commixtionis, habent conjuges etiam de sua commixtione quod defleant. Hoc enim eis concedit sancta prædicatio; et tamen de ipsa concessione metu animum concutit. Nam cum Paulus apostolus diceret, [1 Cor. vii. 9, 6,] Qui se continere non potest, habeat uxorem suam, statim subjungere curavit, Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium. Non enim indulgetur quod licet, quia justum est; quod igitur indulgere dixit, culpam esse demonstravit.

Vigilanti vero mente pensandum est, quod in Sina monte Dominus ad populum locuturus prius eundem populum abstinere a mulieribus præcepit. Et si illic, ubi Dominus per creaturam subditam hominibus loquebatur, tanta provisione est munditia corporis requisita, ut qui verba Dei perciperent mulieribus mixti non essent; quanto magis mulieres, quæ corpus Domini omnipotentis accipiunt, custodire in se munditiam carnis debent, ne ipsa inæstimabilis mysterii magnitudine graventur? Hinc etenim ad David de pueris suis per sacerdotem dicitur, ut si a mulieribus mundi essent panes propositionis acciperent, quos omnino non acciperent, nisi prius mundos eos David a mulieribus fateretur. Tune autem vir, qui post admixtionem conjugis lotus aqua fuerit, etiam sacræ communionis mysterium valet accipere, cum ei juxta præfinitam sententiam etiam ecclesiam licuerit intrare.

Nona Interrogatio Augustini.—Si post illusionem, quæ per somnium solet accidere, vel corpus Domini quilibet accipere valeat; vel, si sacerdos sit, sacra mysteria celebrare?

Respondit Gregorius.—Hunc quidem Testamentum Veteris Legis, sicut et in superiori capitulo jam diximus, pollutum dicit, et nisi lotum aqua usque ad vesperam intrare ecclesiam non concedit. Quod tamen aliter populus spiritualis intelligens sub eodem intellectu accipiet, quo præfati sumus; quia quasi per somnium illuditur, qui tentatus immunditia veris imaginibus in cogitatione inquinatur, sed lavandus est aqua, ut culpas cogitationis lacrimis abluat; et nisi prius ignis tentationis recesserit, reum se quasi usque ad vesperum cognoscat. Sed est in eadem illusione valde necessaria discretio, quæ subtiliter pensari debet ex qua re accidat menti dormientis; aliquando enim ex crapula, aliquando ex naturæ superfluitate vel infirmitate, aliquando ex cogitatione, contingit ita. Et quidem cum ex naturæ superfluitate vel infirmitate evenerit, omnimodo hæc illusio non est timenda; quia hanc animum nescientem pertulisse magis dolendum est, quam fecisse. Cum vero ultra modum appetitus gulæ in sumendis alimentis rapitur, atque idcirco humorum receptacula gravantur, habet exinde animus aliquem reatum, non tamen usque ad prohibitionem percipiendi sancti mysterii, vel missarum solennia celebrandi; cum fortasse aut festus dies exigit, aut exhiberi mysterium, (pro eo quod sacerdos alius in loco deest,) ipsa necessitas compellit. Nam si adsunt alii, qui implere ministerium valeant, illusio per crapulam facta a perceptione sacri mysterii prohibere non debet; sed ab immolatione sacri mysterii abstinere, ut arbitror, humiliter debet: si tamen dormientis mentem turpi imaginatione non concusserit. Nam sunt quibus ita plerumque illusio nascitur, ut eorum animus, etiam in somno corporis positus, turpibus imaginationibus non fœdetur. Qua in re unum ibi ostenditur ipsa mens rea, non tamen vel suo judicio libera, cum se, etsi dormienti corpore, nihil meminit vidisse, tamen in vigiliis corporis meminit in ingluviem cecidisse. Sin vero ex turpi cogitatione vigilantis oritur illusio dormientis, patet animo reatus suus; videt enim a qua radice inquinatio illa processerit, quia, quod cogitavit sciens, hoc protulit nesciens. Sed pensandum est, ipsa cogitatio utrum suggestione, an delectatione, vel, quod majus est, peccati consensu acciderit. Tribus enim modis impletur omne peccatum, videlicet, suggestione, delectatione, consensu. Suggestio quippe fit per diabolum, delectatio per carnem, consensus per spiritum; quia et primam culpam serpens suggessit, Eva, velut caro, delectata est, Adam vero, velut spiritus, consensit; et necessaria est magna discretio, ut inter suggestionem atque delectationem, inter delectationem et consensum, judex sui animus præsideat. Cum enim malignus spiritus peccatum suggerit in mente, si nulla peccati delectatio sequatur, peccatum omnimodo perpetratum non est; cum vero delectari caro cœperit, tunc peccatum incipit nasci; si autem ex deliberatione consentit, tunc peccatum cognoscitur perfici. In suggestione igitur peccati initium est, in delectatione fit nutrimentum, in consensu perfectio. Et sæpe contingit ut hoc, quod malignus spiritus seminat in cogitatione, caro in delectationem trahat; nec tamen anima eidem delectationi consentiat. Et cum caro delectari sine animo nequeat, ipse tamen animus carnis voluptatibus reluctans in delectatione carnali aliquo modo ligatur invitus, ut ei ex ratione contradicat, nec consentiat; et tamen delectatione ligatus sit, sed ligatum se vehementer ingemiscat. Unde et ille cœlestis exercitus præcipuus miles gemebat dicens, [Rom. vii. 23,] Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meæ, et captivum me ducentem in lege peccati, quæ est in membris meis. Si autem captivus erat, minime pugnabat, sed et, si pugnabat, quare captivus erat? repugnabat igitur legi mentis, cui lex, quæ in membris est, repugnabat. Si autem pugnabat, captivus non erat. Ecce itaque homo est, ut ita dixerim, captivus et liber; liber ex justitia quam diligit, captivus ex delectatione quam portat invitus.

CAP. XXVIII.—

UT PAPA GREGORIUS EPISTOLAM ARELATENSI EPISCOPO, PRO ADJUVANDO IN OPERE DEI AUGUSTINO, MISERIT.

Hucusque responsiones beati Papæ Gregorii ad consulta reverendissimi antistitis Augustini. Epistolam vero, quam se Arelatensi episcopo fecisse commemorat, ad Virgilium Ætherii successorem dederat; cujus hæc forma est.

“Reverendissimo et sanctissimo fratri Virgilio coepiscopo, Gregorius servus servorum Dei.

“Quantus sit affectus venientibus sponte fratribus impendendus, ex eo quod plerumque solent caritatis causa invitari, cognoscitur. Et ideo, si communem fratrem Augustinum episcopum ad vos venire contigerit, ita illum dilectio vestra, sicut decet, affectuose dulciterque suscipiat, ut et ipsum consolationis suæ honore foveat, et alios, qualiter fraterna caritas colenda sit, doceat. Et quoniam sæpius evenit ut hi, qui longe sunt positi, prius ab aliis, quæ sunt emendanda, cognoscant; si quas fortasse fraternitati vestræ sacerdotum vel aliorum culpas intulerit, una cum eo residentes subtili cuncta investigatione perquirite, et ita vos in ea, quæ Deum offendunt et ad iracundiam provocant, districtos ac solicitos exhibete, ut ad aliorum emendationem et vindicta culpabilem feriat, et innocentem falsa opinio non affligat. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater.

“Datæ die decimo kalendarum Juliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno decimo nono, post consulatum ejusdem domini nostri anno decimo octavo, indictione quarta.”

CAP. XXIX.—

UT IDEM AUGUSTINO PALLIUM, ET EPISTOLAM, ET PLURES VERBI MINISTROS, MISERIT.

Præterea idem Papa Gregorius Augustino episcopo, quia suggesserat ei multam quidem sibi esse messem, sed operarios paucos, misit cum præfatis legatariis suis plures cooperatores ac verbi ministros, in quibus primi et præcipui erant Mellitus, Justus, Paulinus, Rufinianus; et per eos generaliter universa, quæ ad cultum erant ac ministerium ecclesiæ necessaria, vasa videlicet sacra et vestimenta altarium, ornamenta quoque ecclesiarum, et sacerdotalia vel clericalia indumenta, sanctorum etiam apostolorum ac martyrum reliquias, nec non et codices plurimos. Misit etiam literas, in quibus significat se ei pallium direxisse, simul et insinuat qualiter episcopos in Britannia constituere debuisset, quarum literarum iste est textus.

“Reverendissimo et sanctissimo fratri Augustino coepiscopo, Gregorius servus servorum Dei. Cum certum sit pro omnipotente Deo laborantibus ineffabilia æterni regni præmia reservari, nobis tamen eis necesse est honorum beneficia tribuere, ut in spiritualis operis studio ex remuneratione valeant multiplicius insudare. Et quia nova Anglorum ecclesia ad omnipotentis Dei gratiam, eodem Domino largiente et te laborante, perducta est, usum tibi pallii in ea ad sola missarum solennia agenda concedimus; ita ut per loca singula duodecim episcopos ordines, qui tuæ subjaceant ditioni, quatenus Londoniensis civitatis episcopus semper in posterum a synodo propria debeat consecrari, atque honoris pallium ab hac sancta et apostolica, cui, Deo auctore, deservio, sede percipiat. Ad Eboracam vero civitatem te volumus episcopum mittere, quem ipse judicaveris ordinare, ita duntaxat ut, si eadem civitas cum finitimis locis verbum Dei receperit, ipse quoque duodecim episcopos ordinet, et metropolitani honore perfruatur; quia ei quoque, si vita comes fuerit, pallium tribuere, Domino favente, disponimus, quem tamen tuæ fraternitatis volumus dispositioni subjacere; post obitum vero tuum ita episcopis, quos ordinaverit, præsit, ut Londoniensis episcopi nullo modo ditioni subjaceat. Sit vero inter Londoniæ et Eboracæ civitatis episcopos in posterum honoris ista distinctio, ut ipse prior habeatur, qui prius fuerit ordinatus; communi autem consilio et concordi actione, quæcunque sunt pro Christi zelo agenda, disponant unanimiter, recte sentiant, et ea, quæ senserint, non sibimet discrepando perficiant.

“Tua vero fraternitas non solum eos episcopos, quos ordinaverit, neque eos tantummodo, qui per Eboracæ episcopum fuerint ordinati, sed etiam omnes Britanniæ sacerdotes habeat, Deo Domino nostro Jesu Christo auctore, subjectos; quatenus ex lingua et vita tuæ sanctitatis et recte credendi et bene vivendi normam percipiant, atque officium suum fide ac moribus exsequentes ad cœlestia, cum Dominus voluerit, regna pertingant. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater.

“Datæ die decimo kalendarum Juliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno decimo nono, post consulatum ejusdem domini anno decimo octavo, indictione quarta.”

CAP. XXX.—

EXEMPLAR EPISTOLÆ, QUAM MELLITO ABBATI BRITANNIAM PERGENTI MISIT.

Abeuntibus autem præfatis legatariis, misit post eos beatus pater Gregorius literas memoratu dignas, in quibus aperte, quam studiose erga salvationem nostræ gentis invigilaverit, ostendit, ita scribens.

“Dilectissimo filio Mellito abbati, Gregorius servus servorum Dei. Post discessum congregationis nostræ, quæ tecum est, valde sumus suspensi redditi, quia nihil de prosperitate vestri itineris audiisse nos contigit. Cum ergo Deus omnipotens vos ad reverendissimum virum fratrem nostrum Augustinum episcopum perduxerit, dicite ei quid diu mecum de causa Anglorum cogitans tractavi, videlicet, quia fana idolorum destrui in eadem gente minime debeant; sed ipsa, quæ in eis sunt, idola destruantur, aqua benedicta fiat, in eisdem fanis aspergatur, altaria construantur, reliquiæ ponantur. Quia, si fana eadem bene constructa sunt, necesse est ut a cultu dæmonum in obsequium veri Dei debeant commutari; ut dum gens ipsa eadem fana sua non videt destrui, de corde errorem deponat, et Deum verum cognoscens ac adorans ad loca, quæ consuevit, familiarius concurrat. Et quia boves solent in sacrificio dæmonum multos occidere, debet eis etiam hac de re aliqua solennitas immutari; ut die dedicationis, vel natalitiis sanctorum martyrum, quorum illic reliquiæ ponuntur, tabernacula sibi circa easdem ecclesias, quæ ex fanis commutatæ sunt, de ramis arborum faciant, et religiosis conviviis solennitatem celebrent, nec diabolo jam animalia immolent, sed ad laudem Dei in esu suo animalia occidant, et donatori omnium de satietate sua gratias referant; ut dum eis aliqua exterius gaudia reservantur, ad interiora gaudia consentire facilius valeant. Nam duris mentibus simul omnia abscindere impossibile esse non dubium est; quia et is, qui summum locum ascendere nititur, gradibus vel passibus, non autem saltibus, elevatur. Sic Israelitico populo in Ægypto Dominus quidem innotuit; sed tamen eis sacrificiorum usus, quæ diabolo solebat exhibere, in cultu proprio reservavit, ut eis in suo sacrificio animalia immolare præciperet; quatenus cor mutantes aliud de sacrificio amitterent, aliud retinerent, ut etsi ipsa essent animalia, quæ offerre consuverant, vero tamen Deo hæc et non idolis immolantes, jam sacrificia ipsa non essent. Hæc igitur dilectionem tuam prædicto fratri necesse est dicere, ut ipse in præsenti illic positus perpendat qualiter omnia debeat dispensare. Deus te incolumem custodiat, dilectissime fili.

“Datæ die decimo quinto kalendarum Juliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno decimo nono, post consulatum ejusdem domini anno decimo octavo, indictione quarta.”

CAP. XXXI.—

UT AUGUSTINUM PER LITTERAS, NE DE VIRTUTIBUS SUIS GLORIARETUR, HORTATUS SIT.

Quo in tempore misit etiam Augustino epistolam super miraculis, quæ per eum facta esse cognoverat, in qua eum, ne per illorum copiam periculum elationis incurreret, his verbis hortatur.

“Scio, frater carissime, quia omnipotens Deus per dilectionem tuam in gentem, quam eligi voluit, magna miracula ostendit, unde necesse est ut de eodem dono cœlesti et timendo gaudeas, et gaudendo pertimescas. Gaudeas, videlicet, quia Anglorum animæ per exteriora miracula ad interiorem gratiam pertrahuntur; pertimescas vero, ne inter signa quæ fiunt, infirmus animus in sui præsumtione se elevet, et unde foras in honorem tollitur, inde per inanem gloriam intus cadat. Meminisse etenim debemus quia discipuli cum gaudio a prædicatione redeuntes, dum cœlesti magistro dicerent, [Luc. x. 17,] Domine, in nomine tuo etiam dæmonia nobis subjecta sunt, protinus audierunt, [Luc. x. 20,] Nolite gaudere super hoc, sed potius gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in cœlo. In privata enim et temporali lætitia mentem posuerant, qui de miraculis gaudebant; sed de privata ad communem, de temporali ad æternam lætitiam revocantur, quibus dicitur, In hoc gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in cœlo. Non enim omnes electi miracula faeiunt, sed tamen eorum nomina omnium in cœlo tenentur adscripta. Veritatis etenim discipulis esse gaudium non debet, nisi de eo bono, quod commune cum omnibus habent, et in quo finem lætitiæ non habent.

“Restat itaque, frater carissime, ut inter ea, quæ, operante Domino, exterius facis, semper te interius subtiliter judices, ac subtiliter intelligas, et temetipsum quis sis, et quanta sit in eadem gente gratia, pro cujus conversione etiam faciendorum signorum dona percepisti. Et si quando te Creatori nostro seu per linguam, sive per opera, reminisceris deliquisse, semper hæc ad memoriam revoces, ut surgentem cordis gloriam memoria reatus premat. Et quidquid de faciendis signis acceperis vel accepisti, hæc non tibi, sed illis, deputes donata, pro quorum tibi salute collata sunt.”

CAP. XXXII.—

UT ETHELBERTO REGI LITERAS ET DONA MISERIT.

Misit idem beatus Papa Gregorius eodem tempore etiam Regi Ethelberto epistolam, simul et dona in diversis speciebus perplura; temporalibus quoque honoribus regem glorificare satagens, cui gloriæ cœlestis suo labore et industria notitiam provenisse gaudebat. Exemplar autem præfatæ epistolæ hoc est.

“Domino gloriosissimo atque præcellentissimo filio Ethelberto regi Anglorum, Gregorius episcopus. Propter hoc omnipotens Deus bonus quosque ad populorum regimina perducit, ut per eos omnibus, quibus prælati fuerint, dona suæ pietatis impendat. Quod in Anglorum gente factum cognovimus, cui vestra gloria idcirco est præposita, ut per bona, quæ vobis concessa sunt, etiam subjectæ vobis genti superna beneficia præstarentur. Et ideo, gloriose fili, eam quam accepisti divinitus gratiam solicita mente custodi, Christianam fidem in populis tibi subditis extendere festina, zelum rectitudinis tuæ in eorum conversione multiplica, idolorum cultus insequere, fanorum ædificia everte; subditorum mores ex magna vitæ munditia, exhortando, terrendo, blandiendo, corrigendo, et boni operis exempla monstrando, ædifica; ut illum retributorem invenias in cœlo, cujus nomen atque cognitionem dilataveris in terra. Ipse enim vestræ quoque gloriæ nomen etiam posteris gloriosius reddet, cujus vos honorem quæritis et servatis in gentibus.

“Sic etenim Constantinus quondam, piissimus imperator, Romanam rempublicam a perversis idolorum cultibus revocans, omnipotenti Deo Domino nostro Jesu Christo secum subdidit, seque cum subjectis populis tota ad eum mente convertit. Unde factum est, ut antiquorum principum nomen suis vir ille laudibus vinceret, et tanto in opinione præcessores suos, quanto et in bono opere, superaret. Et nunc itaque vestra gloria cognitionem unius Dei, Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, regibus ac populis sibimet subjectis festinet infundere, ut et antiquos gentis suæ reges laudibus ac meritis transeat, et quanto in subjectis suis etiam aliena peccata deterserit, tanto etiam de peccatis propriis ante omnipotentis Dei terribile examen securior fiat.

“Reverendissimus frater noster Augustinus episcopus, in monasterii regula edoctus, sacræ Scripturæ scientia repletus, bonis, auctore Deo, operibus præditus, quæcunque vos admonet, audite, devote peragite, studiose in memoria reservate; quia, si vos eum in eo, quod pro omnipotente Domino loquitur, auditis, idem omnipotens Deus hunc pro vobis exorantem celerius exaudiet. Si enim, quod absit, verba ejus postponitis, quomodo eum omnipotens Deus poterit audire pro vobis, quem vos negligitis audire pro Deo? Tota igitur mente cum eo vos in fervore fidei stringite, atque adnisum illius virtute, quam vobis Divinitas tribuit, adjuvate, ut regni sui vos ipse faciat esse participes, cujus vos fidem in regno vestro recipi facitis et custodiri.

“Præterea scire vestram gloriam volumus, quia, sicut in Scriptura sacra ex verbis Domini omnipotentis agnoscimus, præsentis mundi jam terminus juxta est, et sanctorum regnum venturum est, quod nullo unquam poterit fine terminari. Appropinquante autem eodem mundi termino, multa imminent, quæ antea non fuerunt; videlicet, immutationes aeris terroresque de cœlo, et contra ordinationem temporum tempestates, bella, fames, pestilentiæ, terræ motus per loca; quæ tamen non omnia nostris diebus ventura sunt, sed post nostros dies omnia subsequentur. Vos itaque, si qua ex his evenire in terra vestra cognoscitis, nullo modo vestrum animum perturbetis; quia idcirco hæc signa de fine seculi præmittuntur, ut de animabus nostris debeamus esse soliciti, de mortis hora suspecti, et venturo judici in bonis actibus inveniamur esse præparati. Hæc nunc, gloriose fili, paucis locutus sum, ut cum Christiana fides in regno vestro excreverit, nostra quoque apud vos locutio latior excrescat, et tanto plus loqui libeat, quanto se in mente nostra gaudia de gentis vestræ perfecta conversione multiplicant.

“Parva autem xenia transmisi, quæ vobis parva non erunt, cum a vobis ex beati Petri apostoli fuerint benedictione suscepta. Omnipotens itaque Deus in vobis gratiam suam, quam cœpit, perficiat, atque vitam vestram et hic per multorum annorum curricula extendat, et post longa tempora in cœlestis vos patriæ congregatione recipiat. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat, domine fili.

“Datæ die decimo kalendarum Juliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno decimo nono, post consulatum ejusdem anno decimo octavo, indictione quarta.”

CAP. XXXIII.—

UT AUGUSTINUS ECCLESIAM SALVATORIS INSTAURAVERIT, ET MONASTERIUM BEATI PETRI APOSTOLI FECERIT; ET DE PRIMO EJUS ABBATE PETRO.

At Augustinus, ubi in regia civitate sedem episcopalem, ut prædiximus, accepit, recuperavit in ea, regio fultus adminiculo, ecclesiam, quam ibi antiquo Romanorum fidelium opere factam fuisse didicerat, et eam in nomine sancti Salvatoris Dei et Domini nostri Jesu Christi sacravit, atque ibidem sibi habitationem statuit et cunctis successoribus suis. Fecit autem et monasterium non longe ab ipsa civitate ad orientem, in quo, ejus hortatu, Ethelbertus ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli a fundamentis construxit ac diversis donis ditavit, in qua et ipsius Augustini et omnium episcoporum Dorovernensium, simul et regum Cantiæ, poni corpora possent; quam tamen ecclesiam non ipse Augustinus, sed successor ejus Laurentius, consecravit.

Primus autem ejusdem monasterii abbas Petrus presbyter fuit, qui legatus Galliam missus demersus est in sinu maris, qui vocatur Amfleat, et ab incolis loci ignobili traditus sepulturæ; sed omnipotens Deus ut qualis meriti vir fuerit demonstraret, omni nocte supra sepulcrum ejus lux cœlestis apparuit, donec animadvertentes vicini, qui videbant, sanctum fuisse virum, qui ibi esset sepultus, et investigantes unde vel quis esset, abstulerunt corpus, et in Bononia civitate, juxta honorem tanto viro congruum, in ecclesia posuerunt.

CAP. XXXIV.—

UT ETHELFRIDUS, REX NORTHANHUMBRORUM, SCOTORUM GENTES PRŒLIO CONTERENS AB ANGLORUM FINIBUS EXPULERIT.

His temporibus regno Northanhumbrorum præfuit rex fortissimus et gloriæ cupidissimus, Ethelfridus, qui plus omnibus Anglorum primatibus gentem vastavit Britonum; ita ut Sauli quondam regi Israeliticæ gentis comparandus videretur, excepto duntaxat hoc, quod divinæ erat religionis ignarus. Nemo enim in tribunis, nemo in regibus plures eorum terras, exterminatis vel subjugatis indigenis, aut tributarias genti Anglorum aut habitabiles fecit. Cui merito poterat illud, quod benedicens filium patriarcha in persona Saulis dicebat, aptari; [Gen. xlix. 27;] Benjamin lupus rapax, mane comedat prædam, et vespere dividet spolia.

Unde motus ejus profectibus Ædan rex Scotorum, qui Britanniam inhabitant, venit contra eum cum immenso ac forti exercitu; sed cum paucis victus aufugit. Siquidem in loco celeberrimo, qui dicitur Degsastan, id est, Degsa lapis, omnis pene ejus est cæsus exercitus; in qua etiam pugna Theodbaldus frater Ethelfridi, cum omni illo, quem ipse ducebat, exercitu, peremtus est. Quod videlicet bellum Ethelfridus anno ab incarnatione Domini sexcentesimo tertio, regni autem sui, quod viginti et quatuor annis tenuit, anno undecimo, perfecit; porro anno Focatis, qui tum Romani regni apicem tenebat, primo. Neque ex eo tempore quisquam regum Scotorum in Britannia adversus gentem Anglorum usque ad hanc diem in prœlium venire audebat.