The Online Library of Liberty

A project of Liberty Fund, Inc.

• Continuation of Familiar Letters Between Mr. Locke and Several of His Friends (philippo à Limborch).
• A Collection of Several Pieces of Mr. John Locke.
• The Character of Mr. Locke; By Mr. Peter Coste:
• The Fundamental Constitutions of Carolina.
• A Letter From a Person of Quality to His Friend In the Country;
• Remarks Upon Some of Mr. Norris’s Books,
• Several Letters to Anht. Collins, Esq. and Other Persons.
• A Letter From Mr. Locke to Mr. Oldenburgh, Concerning a Poisonous Fish About the Bahama Islands.
• Letters to Anthony Collins, Esq.
• Letters to the Reverend Mr. Richard King.
• Rules of a Society,
• Letters to Mrs. Cockburn.
• A Letter From Mr. Locke to Mr. Samuel Bold.
• Lord Ashley to Dr. Fell.
• Observations Upon the Growth and Culture of Vines and Olives:
• The Whole History of Navigation
• A Catalogue and Character of Most Books of Voyages and Travels.

C. Baldwin, Printer,

New Bridge Street, London.

CONTINUATION OF FAMILIAR LETTERS BETWEEN Mr. LOCKE AND SEVERAL OF HIS FRIENDS.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

CUM ante dies decem, ad amicum nostrum dom. Guenellonem scripsi, facilè credès quod te. V. C. non insalutatum præteriverim: verum mei officii, tuorumque beneficiorum ratio postulat à me aliam & salutandi & gratias agendi methodum, ne aut obitèr, aut negligentèr, id quod mihi maximè incumbit, agere videar. Præsertim cum Guenellonis nostri silentium me incertum reddat, an meæ ad ipsum pervenerint literæ, quas sane minime vellem intercidisse; ne vobis omnibus, quibus tot nominibus obstrictus sum, aut parum memor, aut parum gratus appaream, credatisque paucarum horarum intervallum ex animo meo tot tantorumque beneficiorum delevisse memoriam, quam nulla temporis diuturnitas unquam delere valebit. In iis etiam significavi quam humaniter tuus Vander Key me excepit, quam officiosè adjuvit, quo nomine hic tibi gratias iterum agendas suadet viri istius summa humanitas, quanquam illud parum est, si cum maximo beneficiorum tuorum cumulo conferatur. Dom. Veenium & optimam illius fœminam, quibus salutem verbis non facile reperio, cum nulla sint, quæ aut illorum beneficia, aut eas quas habeo & semper habebo gratias, æquare possint; tuis tamen rogo quibus potes verbis maxime ornes. Ut me hic ulterius pergentem detinuit valetudinis ratio ad dom. Guenellonem scripsi. Amœnitas loci, & si non desidia, saltem quietis amor, & molestiæ, quam in itinere perpessus sum, aversatio adhuc detinet. Deambulationes hic, quibus quotidie prægressum ulciscor otium, valde jucundæ sunt; sed longe jucundiores forent, si aliquot vestrum expatiandi haberem socios, quod tam mei quam vestri causâ continuo opto, præsertim sic favente cœlo: nec enim credo sanitati incommodum esset, præsertim dominæ Guenelloni, cujus infirmis pulmonibus & valetudini parum robustæ prodesset maxime, credo, hic serenus & liber aër. Quid agatur apud vos, præsertim nostrorum respectu, ad me perscribas rogo; præsertim me de tuâ amicorumque nostrorum valetudine certiorem facias. Sum

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

DUAS à te, vir amplissime, officii & benevolentiæ plenas hic accepi literas: nec ingratus tibi videbor, spero, si ad singula, prout oportet, non fuse respondeam, temporis angustiâ impeditus. Hoc unum enixè rogo ut des operam, ut de adventu comitis Pembrokiæ per aliquem tuorum amicorum Hagæ degentium certior fiam, transmisso ea de re, vel ad me, vel ad te, nuntio. Dux copiarum Britannicarum futurus huc adventat, si jam non adest, quotidie expectatur. Meâ multum interest, ut quam fieri potest maturè illius accessum cognoscam. Hoc cum dixero, satis scio te omnem curam operamque in eo locaturum, ut quam celerrime id mihi innotescat. De aliis alias, nam tabellarius discedit. Amicos meos, meo nomine, quam officiosissimè quæso, salutes. Vale, & me, ut facis, ama,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir Clarissime,

SI duabus tuis amicissimis epistolis parum, vel nihil, à me responsum est, id instanti tabellarii discessui imputes, rogo, nec credas me tam rebus meis intentum tuæ vero consuetudinis & jucundissimi juxta ac doctissimi sermonis negligentem, ut omnia de meis negotiis, de tuis gratissimis literis nihil dicerem, nisi gravis aliqua subesset causa, cur de adventu comitis Pembrokiæ, quam fieri potuit citissimè, certior fierem. Sed jam quo maximè propendet animus, ad te, vir optime, & scripta tua redeo, in quibus primo accuso amicitiam tuam de me & meritis meis tam magnificè, de vestris erga me officiis & beneficiis tam exilitèr, loquentem. Hi sunt, fateor, magnæ & non fictæ amicitiæ aliquando errores, de quibus ideo queror, ut mihi aliter de iisdem rebus sentienti ignoscas, & me credas amicitiæ & gratitudinis dictata sequi, cum in eâ persistam sententiâ, aliqua me apud vos accepisse beneficia, quibus respondere verbis nec possim, nec debeam. Et nisi vos omnes in re, contra quam par est, voluntati meæ obstare viderem, tuam ego hic opem implorarem, ut hanc mihi velles eximere ægritudinem, & tuâ autoritate, quâ plurimum apud præstantissimum Veenium polles, huic querelæ tam justæ finem imponeres. Si quod videris promittere, sed heu! longum abest, his in collibus & sylvarum umbrâ, tuâ frui daretur & amicorum nostrorum consuetudine, crederem ego specimen aliquod aurei rediisse sæculi. Nam virtus, benignitas, pax & fides in sylvis solum degebant, quibus in urbanorum hominum frequentiâ vix datur locus. Sic cecinerunt poetæ: an aliquid aliud nos docent historici, hoc tempore non est mihi inquirendi animus. Gaudeo fratrem tuum convaluisse, & sine graviore aliquo symptomate. Locum illum epistolæ tuæ, ubi scriptorum tuorum memineris, non sine mœrore legi; sentio quantum ex discessu meo fecerim jacturam, & voluptatis & eruditionis, quod non legerem reliqua tua scripta, ex quibus non minorem mihi lucem promitterem, quam ex jam lectis, multo cum fructu, percepissem. Si vis ut sincerè & apertè dicam, nullibi reperi opiniones magis dilucide propositas, argumentorum rationibus melius subnixas, à partium studiis longius remotas, & veritati per omnia magis conformes. Hoc me ex animo proferre dubitare non potes, cum me tam importunè, tam deditâ operâ, criticum tam paucis potuisse dentem malignum imprimere patet. Sed me miserum! magnam partem fructûs, quem ex istâ meâ criticâ severitate mihi proposui, perdidi. Plurima enim, quæ inter legendum notaveram, non tam tui corrigendi, quam mei informandi, feci animo, de quibus tecum ulterius inquirendum statueram. Non est igitur, quod mihi tanto ardelioni gratias agas; satis est, si vehementi nimis inquisitori, & culpandi ansas studiosè quærenti ignoscas. Quanquam non malè pictæ tabulæ indicium est, si quis cogatur in eâ quærere nævos. Utinam quæ ego meditor, eo essent scripta idiomate, ut tu poteris vices rependere, reperires te ulciscendi copiosam materiam. Quod scribis de critici critico* facile credo; quam primum enim attigi istum undecimæ epistolæ locum, videbar mihi audire obstrepentium exclamationes, quasi de religione omnino actum esset, nôsti hujusmodi hominum mores, quo minus heterodoxum aliquid possint refellere, ne nihil in causâ Dei agere videantur, tanto magis clamoribus, incusationibus, calumniis insurgunt. Fateor argumentum istud modestè proponendum fuisse, & cautè tractandum, sed tamen ejusmodi est, ut mereatur tandem summâ cum acribiâ discuti. Si omnia, quæ in sacris libris continentur, pro theopneustis paritèr habenda, sine omni discretione, magna sane præbetur philosophis de fide & sinceritate nostra dubitandi ansa. Si è contrario quædam pro scriptis pure humanis habenda; ubi constabit scripturarum divina autoritas, sine quâ corruet religio christiana? quodnam erit criterium? quis modus? adeo ut in hâc questione, si quâ aliâ, maxime fundamentali, summâ cum cautione, prudentiâ, modestiâ agendum, præsertim ab eo cui, uti credo, jam non nimium favent ecclesiasticæ potestates & theologorum classes. Sed signa cecinerunt, & expectandus est conflictus. Ego, qui ubique solam quæro veritatem, eamque, quantum capere possum, sive inter orthodoxos reperio, sive heterodoxos, pariter amplector. Fateor aliqua esse in eo scripto, quæ mihi plenè non satisfaciunt, alia quibus respondere non possum; de illis ab authore libenter responsum acciperem, si commodum existimas, de his tuum quære judicium.

I.Ni fallor, author sæpius utitur contra apostolorum continuam inspirationem hoc argumento, quod scil. multa ab illis dicta invenimus, quæ sine auxilio spiritus sancti dici poterant; quod tamen concessum, contra divinam sacræ scripturæ autoritatem & ϑεοπνευςίαν nihil concludit. Asseritur in s. scripturâ constans per omnia & infallibilis veritas. Si quid autem dicit sanctus Paulus Act. xxiii. (V. 241,) quod cœlitus ipsi revelatum non erat, id nihil detrahit certitudini scripturæ, quandoquidem ejusmodi res esset, quam certò & infallibilitèr cognoscere potuit, sine revelatione divinâ. Quæ sensibus & certâ cognitione apostolis constabant, non opus erat revelatione, ut earum historia, ab apostolis tradita, pro indubitatâ haberetur. Itaque metuo ne homines suspicentur hoc argumentum potius quæsitum, quam è re natum.

II.Explicatio illius promissi Joan. xvi. 13. quam fusè tradit p. 256. nequaquam mihi videtur posse accommodari apostolo Paulo, si quis attentè legat illius historiam Act. ix. & seq. Unde enim ille evangelii hostis, &, ut ipse alicubi fatetur, ignarus, poterat tam cito devenire mysteriorum evangelii interpres & præco, sine inspiratione supernaturali & divinâ? V. Act. ix. 19, 20.

Hæc aliqua eorum, quæ mihi inter legendum parum satisfecerunt, alia fuerunt, quorum oblitus sum: sed quid ad hæc dicat author libenter scirem. Verum cum plurima alia sunt quæ videntur omnimodam s. scripturæ infallibilitatem & inspirationem in dubium vocare, quibus fateor me non posse respondere, enixè rogo ut quid ea de re sentias, mihi explicare non graveris: multa enim, quæ in libris canonicis occurrebant, jamdiu ante tractatûs hujus lectionem, dubium me & anxium, tenuerunt, & gratissimum mihi facies, si hunc mihi adimas scrupulum. Cum summâ, quæso, amicitiæ, gratitudinis & existimationis significatione hanc inclusam hospiti meo optimo tradas. Illiusque & tuam & Guenellonis fœminam, meo nomine salutes, reliquosque nostros omnes. Vale, & longas epistolas scribenti ignoscas, nam tecum loqui haud facile desisto.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

QUANQUAM longo usu ad alia hujus vitæ incommoda occaluit aliquatenus mens mea, à consuetudine tamen tuâ, vir doctissime & amicorum optime, me divelli, sine magnâ animi ægritudine, pati non possum. Tu enim me eruditione tuâ instruere, judicio confirmare, consilio dirigere, & amicitiâ & comitate solari solebas, quotidianum curarum mearum perfugium: sed ita plerumque mecum agi solet, ut ubi & quibuscum esse maxime cupio, refragante fortunâ, rarò permissum sit. Devorandum igitur, ut potero, hujus absentiæ tædium, quod frequentibus tuis literis levare debes, jam præsertim dum tempus & otium tibi permittunt adversarii illi, qui domi suæ prælia tibi meditantur. Hoc te in quo jam sumus sæculo expectâsse non dubito. Si candidè, & ut veritatis amici argumentorum pondere tecum agant, tibi scio non displicebunt, qui veritatem amplecteris, undecunque venientem. Sin iracundè, veteratoriè, malignè, paucis placebunt, nisi sui similibus; quicquid demum acciderit, hoc certum est, quod tu illæsus, victorque abibis, quia veritatem, quæris, non victoriam. Sed ut verum fatear, ego à rixosis hujusmodi disputatoribus non multum expecto, qui in alienis convellendis, non suis adstruendis, quærunt gloriam. Artificis & laudem merentis est ædificare. Sed pugnaces hosce sibi & curis suis relinquamus. Si quid in B— placidius & liberalius reperisti, gaudeo: pacificorum vellem quotidiè augeri numerum, præsertim inter reformatos, inter quos nimium quotidiè seruntur lites. Inimicus homo facit hoc. Alterius sunt indolis amici, quibus hic, te favente, familiaritèr utor. Uterque Grævius salutem plurimam tibi dicit. Verrynium sæpius quæsitum nondum domi reperi; hujus septimanæ dies aliquot extra urbem transegit; cum domum redierit, non diu insalutatum permittam. Vale cum tuâ tuisque, & me ama

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir reverendissime, amicissime, colendissime,

SINE fati & ineluctabili prædestinationis vi experior in me ipso, quomodo peccandi initia quandam sensim afferunt secum peccandi necessitatem. Literis tuis amicissimis 9, & 14. Febr. datis respondendi, quam primum eas acceperam, ansam mihi eripuit rei alicujus agendæ importuna tum festinatio. Sed cum, peracto cum eo quocum mihi res erat negotio, jam decessus illius in Angliam mihi fecerit otium, satis ad literas scribendas vacare mihi videor, nondum tamen nactus sum eam, quâ aliàs usus sum, scribendi libertatem. In hoc silentii crimen rebus aliis impeditus, quasi inscius incidi miser, quod jam tempore auctum penè confirmat pudor. Sic delicta delictis cumulamus semel irretiti, & modesti pariter & pervicaces in vitiis suis indurescunt. Vides quo in statu jam sum, & nisi credere me vis omnia certa & immutabili necessitate evenire, negligentiæ huic meæ ignoscere debes, ut redeat mihi antiqua mea apud te parrhesia. De Germanâ patrum theologiâ idem tecum planè sentio. Maxima semper fuit, semperque erit Germanorum natio, & pauci sunt in tantâ scriptorum multitudine, qui non videntur eo sub aëre nati. Sed me hâc de re à tuâ opinione non esse alienum, non multum miraberis. Aliquid amplius fateor est, quod ego numeros tuos secretos notaverim, & quod tu hoc observaveris. Cave tibi & ignosce quamprimum silentio meo, ne loquacitate tibi magis sim molestus, vides me in secretiora tua penetrare. ‘Scire volunt secreta domus’—& nôsti quod sequitur,—‘atque inde timeri.’ Magicæ hæ metuendæ sunt artes nimis perspicaces, quibus ego non parum mihi placeo, quandoquidem ex tam jucundo tam laudabili enascuntur fonte, & id mihi testatum faciunt, quod ante omnia cupio. Scio jam mentem meam à tuâ harmonicâ quadâm sympathiâ regi planè & gubernari. Sic me orthodoxum semper fore certum est. O! utinam eodem modo & sciens fieri possem. Ut enim verum fatear, inscius tuis numeris usus sum, sed gaudeo me prodiisse tenus: vellem & in aliis rebus hoc mihi acciderit. Agnosco genium tuum, cui me ducendum totum libentur traderem. Gratias ago quam maximas, pro omni tuâ curâ & operâ, in literis, in libris, & aliis meis rebus locatâ. Utinam daretur & vices rependere. Vale, & me ama

18 Tui amantissimum,

Rotterodami, Mar. 8. 16,) (87

5 J. Locke.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

QUID illo facies homine, qui nec cantare par est, nec respondere paratus? Quid juvat libertate à te ipso concessâ uti, sine viribus, ad ea quæ decent præstanda, necessariis? Jucundissima tua, & floribus undique referta, epistola ad ea, quæ scribis, iterum iterumque legenda maxime invitat; ut vero calamum sumam, & aliquid meo more rescribam valde dehortatur & deterret. Etsi enim grati sit animi, argutis & facetis amici sermonibus aliquid respondere, imprudentis tamen est & parum pudici, ornatis incondita, urbanis agrestia, pretiosis vilia, vel in ipso literarum commercio reponere. Frustra igitur à te libertate donatus sum, munus sane in specie magnificum, sed nisi aliquid de tuo etiam impertire possis ingenio, plane inutile; frustra enim accusabis me tanquam in libertate tardum, cui tam parata & justa sit defensio hebetem non debere esse loquacem, nec decere χάλϰέα χϱύσειων, ut ut enim eo modo liber sim, parum certe videbor liberalis. Novi animum tuum novi ingenium, & quam paratus sis omnia, ab amicâ voluntate profecta, in bonam partem interpretari; hoc boni omnia consulentis non parva laus est sed male interim scribentis pessima excusatio. Ea tamen fiducia fretus, en te iterum compellare ausim, melioribus studiis vacantem; si qui in eo pecco, nolo incusare vim à fatis illatam, causam sane, si qua sit, omnium maxime improbam, sed te ipsum, qui ab omni vi & coactione longissime abes, tua humanitas, tua benevolentia, tui lepores cogunt ut agnoscam, & ut fatear me tibi gratias habere, etiamsi referre non possim. Si his conditionibus mecum agere velis, en tibi ad legendas tuas epistolas paratissimum & cupidissimum: ad meas rescribendas, etiamsi cupiam, tardum, & sane tam necessitate quam officio tardum. Tu cum ista excusatione uti non potes, & maturè scribas rogo, & abundè. Id ni facias, audies me graviter querentem, te non præstare & amico & egenti id quod potes, & id quod debes, quia potes. Si jam inciperem iniquo jure communem inter nos colere amicitiam, hæc jam proponere vix animum inducerem; sed cum hac lege à primordiis amicitiæ semper viximus, ut tu properè & cumulatè omnia officia benevolentiæ præstares, ego vel in agnoscendo parcus & lentus essem, pati jam debes mores meos quantumvis malos, vetustate jam confirmatos, in quibus nihil novum, nihil insolens reperies. Vides quocum tibi res est; in hâc tamen culpâ non prorsus ingratus videri vellem, si id in se aliquid gratitudinis habet, ut qui eam, quâ se destitutum fatetur, in te miratur & amplectitur virtutem: in ea quæro mihi patrocinium, quod mihimet præstare non possum. Sed de me satis, ad majora nunc venio tua, scil. typographo haud parum irascor quod tuum, tam utile, tam doctum opus adeo procrastinet, spero jam accedente sole operarum diligentia incalescit. De Episcopii etiam tractatu gaudeo: de alio quod postulas tecum coram agam, ut enim quod res est fatear, scripseram prius ad te, nisi speraveram antehac me Amstelodamum accessurum, ut jucundissimâ illic amicorum consuetudine fruerer, imprimis tuâ, sine quâ hi ipsi veris non amœnè transeunt dies. Vale, vir præstantissime, &, ut facis, me ama,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

NONNE satis tibi est, vir clarissime, Judæum vicisse* , nisi eodem opere inter Christianos, tui amantissimum tibi etiam prorsus subjuges? Diversis fateor armis nos aggrederis, illum argumentis, me beneficiis obstrictum tenes, è quibus ille se vix credo expediet; ego certo de me pronunciare possum, me tibi semper obnoxium futurum. Quid enim rependam viro, cui non sufficit me suis cumulare beneficiis, nisi insuper me dignum reddere conetur, dum suas sibi laudes ipse detrahit, quibus me ornatum velit; & in earum partem mihi non debitam venire? Tu fateor amicâ tuâ urbanitate facilius me, quocunque velis, circumducere possis, quam ille alter sua quemquam metaphysica. Sed ne expectes tamen, ut unquam eo usque me deducas, ut concedam istam festinationem, quâ exemplar ad me primum omnium misisti, mihi quovis jure deberi. Totum hoc beneficium & festinationis & muneris tuæ benevolentiæ & amicitiæ acceptum refero. Tu forsan, prout tua est humanitas, aliquo modo æquum putâsti ei primo omnium donere, quem noveras debere ex jam degustato opere vehementissimè omnium expetere hanc dissertationem, & desiderare redintegratam sibi denuò legendi voluptatem. Hujusmodi meritum facile agnosco, nec cuiquam donare poteras hoc volumen, cui aquæ exoptatum, æque acceptum esse potuit, ac mihi. Triduum illud & amplius, uti mones, nemo videbit. Laudo ego istam tuam erga Judæum comitatem; quanquam, ni fallor, quando perlegerit, vix credet ille, sibi hoc munere tantum factum esse beneficium, ut gaudeat tam maturè hunc librum in manus suas pervenisse. De eo, quod in calce epistolæ adjicis brevi plura. Dolui te per triduum mihi tam prope tam proculque fuisse. Sed patientius ferendum, quod amicum habeam, quem plures amant. Optimam tuam uxorem, collegas, reliquosque amicos nostros, officiosissimè quæso meo nomine salutes. Vale, & me ama

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

NIMIS severus profectò es, vir clarissime, tuorum erga amicos officiorum exactor, alienæ vero negligentiæ valde immemor, dum te cunctationis insimulas, apud hominem uti nôsti omnium mortalium maxime cunctatorem. Nolo igitur apud te obtinere axioma illud, quo ultimas tuas male auspicatus es, “nihil deterius amico cunctatore,” sive de te ipso cogites, sive (uti aliquando meliore jure evenire possit) de me. Ego enim lentus admodum, & tamen inter eos, qui amicitiam cum fide colunt, non ultimum mihi locum vendico. Si hoc aliquanto arrogantius dictum sit, tu ipse videas. Tu alienas laudes mihi tribuis, & si illis semel mihimet placeo, ubi tandem me sistam? Istud synagogæ decretum satis, ut mihi videtur, à Judæis astutè promulgatum, ut eorum hic hyperaspites aliquid habeat, quod aliis dicat, etiamsi nihil habeat quod tibi respondeat: è consulto hoc factum credo, ut salvo honore & quantum fieri possit causa, possit ex arenâ decedere; tua enim argumentandi methodus, an nasutulis quibusdam Christianis, & nihil nisi sua probantibus, placebit, nescio; vix credo placebit Judæis, qui ea se magis implicatos sentient, quam fieri solent ab iis, qui Christianam religionem ad suum modulum exigentes, vix in ea reperirent, quod solidè Judæis opponere possent. Ego à quo librum tuum primum accepi (nam ita me cumulas, ut distinctione opus sit) tam incommodâ usus sum valetudine, ut illius lectioni vacare adhuc non potuerim. Sed jam indies convalescens, spero me non diu cariturum eâ voluptate. Interim gratias tibi ago quam maximas, & jam spero credes mihi satisfactum duplici hoc tributo, quod illud Judæi scriptum, sive characteres respicias, sive latinitatem, plane barbarum, olim perlegerim; nam de tuo si quid dicas, cogitare debes & profiteri, quantum ego per te profecerim. Ita enim, si verum dicere liceat, se res habet. Sed nolo ulterius ea de re tecum contendere, ne tertium mihi librum mittas. Literas D. Clerici, quas tuis inclusas memoras, nuspiam reperio; spero eas Amstelodami repertum iri & brevi me accepturum. Illum, tuam, tuos, nostros, quæso meo nomine salutes, & me ames, vir amplissime,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

INTER cardiaca, & uti nostri vocant, restaurantia, nihil tam efficax reperio quam amicorum benevolentiam. Tuis ultimis literis me maximè recreatum sentio. Jam diu prioribus tuis humanitatis plenis respondissem, si quid certum de valetudine meâ pronunciare ausus fuissem; subinde enim, cum, me jam sanum salvumque credideram, recidivam passus, inter spem morbumque diu versatus, distuli ad te literas dare, donec certo aliquot dierum experimento me prorsus convaluisse confiderem. Hæc cunctatio ultimas tuas amicitiæ plenas tibi expressit literas, & mihi attulit remedium utilius eo & jucundius, quod mihi a D^no Veenio per Helmontium misisti, summa cum cura & festinatione: quanquam frustra, famula enim per negligentiam eversa phiola inclusum effudit liquorem. Sed jam spero non amplius opus erit remediis, quamvis subinde lævia quædam sentio symptomata, quæ spero non recrudescentis mali esse minas, sed abeuntis reliquias. Hæc ad te sigillatim scribere non vereor, quia de valetudine mea ita solicitus es, ut alio modo tuæ humanitati magis gratè respondere non possim. Gaudeo vehementer te pauco sanguine redemisse quod tibi impendebat malum. Spero te ea cautione & maturè semper usurum: quamprimum aliquam sentis gravitatem corporis, præsertim capitis vel ventriculi, ad venæsectionem tibi statim confugiendum. Hoc ni facias, de te sano magis metuendum erit, quam de me ægroto. Nos valetudinarii quoddam genus sumus hypocritarum, qui eo non proficiscimur, quo sæpius videmur tendere. Multum, tibi, collegis, cæterisque amicis Amstelodamensibus debeo, quibus mea sanitas ita cordi est; nec sperare possum vitam mihi satis diuturnam fore, ut tantam benevolentiam, tuam vero imprimis, prout res meretur, possim agnoscere; hoc velim tibi persuasum habeas me, quantulus quantulus sum, totum tuum esse. Salutes, quæso, quam humillimè, meo nomine, Veeniosque, Guenellosque, & collegas, omnes, illisque dicas mihi eos tam eximios esse medicos, ut magis mihi prosint illorum vota, quam aliorum remedia. Lectissimam tuam fœminam, quam officiosissime etiam salutes. Vale, & ego ut valeam, uti facis, me amando pergeface.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

CUM nihil adeo corporis sanitatem foveat & restauret, ac animi tranquillitas, non dubitare potes quin jucundissimæ tuæ literæ, amoris & benevolentiæ tuæ testes, in hac, in qua diu versatus sum, infirma mutabilique valetudine, mihi maximo fuerint solatio. Aliorum medicamentorum me sæpe pertæsum, reficiebant illa tua semper grata, semper suavissima, & cum alia nauseabundus respuerem, salutifera illa sale tuo Attico condita appetentius semper desideravi. Cave igitur ut credas te mihi epistolis tuis creâsse molestiam, nisi simul credere velis ingratam fore convalescentiam, cujus tu amore, cura, studio tuo maximus fuisti fautor, nec destiterunt tantæ amicitiæ indicia decumbentem me aliquando erigere. Si aliquanto tardius hæc cum gratiarum actione agnosco, nôsti hominem, nec expectare debes morbum me expeditiorem reddidisse. Quanquam, si hæc tibi justa satis videri possit causa, aliquantulum procrastinavi, ut confirmatæ sanitatis nuncium tibi possem mittere, & mihi tecum gratulari convalescentiam, quæ tibi adeo curæ & cordi fuit. Doleo Orobium nobis tam cito ereptum, non quod in eo amiseris triumphi ornamentum, scio enim te, modo veritas vincat, de vincendi gloria parum esse solicitum, quamvis in illo vivente aliqua veritatis confessio non displicuisset: sed destinaveram in proximis ad te literis petere exactum eorum quæ in inquisitione passus est historiam. Ad hoc me impulit narratio cujusdam Galli, quæ nuper prodiit de iis, quæ ipse, etsi Catholicus, passus est ab inquisitoribus Lusitanis, in Goâ Indiæ. Quæ à Judæo nostro confirmari omnia, vel superari posse, facile crediderim. Quandoquidem vero ille jam ad silentes migraverit, rogo ut tu quicquid istius rei tenes memoriâ, velis chartis consignare, ne intercidat quantum nobis restat methodi istius evangelicæ testimonium. Doleo me non interfuisse collegarum convivio, non quod ostreis caruerim, in hujusmodi enim conventibus nihil mihi minus placet quam pars taciturna, & ejusmodi convivarum sermo aliquid magis sapidum & jucundius salsum habet, quam ipsa ostrea Gaurana. Salutes eos, quæso, meo nomine, uti & optimam tuam fœminam, totamque Veenii & Guenellonis familiam. Ante duas vel tres septimanas ad D^m le Clerc scripsi, unaque chartas aliquas misi; an recte acceperit aveo scire, jam enim istis rebus vacare incipio: ipsum meo etiam nomine salutes.

Vale, & ut ipse valeam, amando & scribendo effice,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir spectatissime,

QUANTUMVIS obfirmato animo minas meas non expavescis, senties tamen aliquando, datâ occasione, quid sit irritâsse crabronem, in eo enim genere, merito numerari possit provocatusque iratusque amicus. Nondum vidi acta illa Lipsiensia, ubi tu coram sisteris, sed euge; jam salva res est, incepi, de istius operis merito pretioque aliquomodo dubitare, quod nemo ex systematicis illis reperiret in eo tractatu quod displiceret, nihil enim argumenti aut boni aut novi deberet continere, nec quod supra vulgus saperet, si vulgo placeret. Sed jam vapulans laudo, nec vibices metuo. Benignior his pædagogis si non voluntas, saltem vis est, quam ut eorum virgæ vulnera vel cicatrices relinquant. Conditiones subscriptionum plus semel in Angliam misi, sed hactenus responsi nihil accepi: ego data occasione iterum & ad alios mittam, quo successu nescio: hæc enim & hujusmodi, nisi præsto adsis & hæsitantes impellas, immemores moneas, plerumque negliguntur. Quod de Judæo narras, valde placet: brevi habebitis, spero, quæ sufficient ad justum volumen, in quo sanctitas officii ad plenum depicta, omnium oculos animosque in sui admirationem arripiat Dolendum plane esset tot et tanta sanctitatis exempla in tenebris latere; prodeant tandem in lucem, ut quibus fundamentis stabilitur & propagatur fides, tandem innotescat. De MS. codice ego nihil dico, ante biduum ea de re scripsit ad te Furleius noster. Inde conjicio te aliquando Wetstenium convenire, eaque occasione has inclusas illi tradendas ad te mittere ausim. Scripsi ad illum ante quindecim dies, aliquosque misi ad illum libros, aliosque postulavi, & festinatò ad me mittendos, sed nihil audio, nihil respondet. Eoque magis silentium ejus me solicitum habet, quod simul miseram duo volumina Garcilassi de la Vega D^o Veenio (cum epistola, quam ad eum scripsi) reddenda, quæ olim ab eo mutuo acceperam. Salutes illum, rogo, meo nomine reliquosque collegas. Vale, vir amicissime, & me ama, ut facis,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir spectatissime,

SIVE iratum me sive gratum existimari vellem, sentio me jam nimis diu tacuisse. Amicum amico respondisse, crabronem irritanti vindictam retulisse citius opportuit. Sed ego nescio qua ingenii tarditate nec amici nec inimici partes recte ago. An tibi hoc modo placere possim nescio, me Slado nostro (si cum eo ita agerem) valde displiciturum sat scio, qui hujusmodi lentulos æquo animo ferre non potest. Editionem MS.a de quo cum Wetstenio transigebas, dolendum plane est non procedere, & metuo, si jam non procedat illius impressio, ne intereat tam luculentum historiæ monumentum; quod sane multis, quæ jam omnium manibus versantur, libris longe anteferendum existimo. Multa cum voluptate legi Clerici nostri Tentamen, ut ipse vocat, de antiqua Hebræorum poesi: non parum lucis inde affulsurum psalmis, reliquisque quæ in S. S. extant scriptis metricis, minime dubito. Totum psalmorum librum, sibi ita restitutum, edi optarem: incites illum rogo, ut quantum, per alia negotia liceat, hoc opus festinet. Cuidam meo amico in literis. Hebræis versatissimo cum hox dixissem, credere non potuit; exemplo persuasus jam credet. Plura habui dicenda, sed adventus amici ex Anglia hic me interpellat, adeo ut in aliud tempus sint rejicienda. Vale & me ama

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

FAMULUS meus, Amstelodamum res suas agens profecturus, meam non prius rogavit veniam quam instaret decessus, adeo ut ad te scribendi tempus non dabatur. Doleo profecto adeo labefactatam in familia tua valetudinem. De morbo & curatione illius absens nihil audeo pronunciare, nec quidem opus est; cum tamen amicos doctosque paratos tibi habeas medicos. Unum tamen permitte ut moneam, si, uti sperare videris, erumpant tandem variolæ, velim ut in medicamentis assumendis & stragulorum operimentis caveatur regimen calidius, unde in sanguine excitatur fervor, non sine magno ægroti malo & discrimine. Hoc vel invito extorsit mihi meus in te tuosque amor, & expertus loquor. Tuorum valetudo eo spero in statu est, ut de aliis loqui liceat, præsertim tibi haud ingratis. Furleius noster principi ante decessum adfuit, & coram allocutus est, ut illius opem contra persecutionem hac in provincia, si unquam alias, certe jam intempestive cœptam, efflagitaret. Rem ita ursit, ut placuerit principi epistolam scribere Bailivio de Kenmerland, qui Foecke Floris ministrum ecclesiæ Mennonitarum jusserat ex autoritate synodi, intra octiduum solum vertere, & ea ex ditione exire, ni mallet carcere includi. Historiam istius Foecke Floris ex aliis, quam ex me, melius cognosces. Furleio enim nostro ante hanc causam ne de facie quidem notus. Sed communem christianorum rem in ejus libertate agi ratus, causam illius prono animo suscepit, & strenue egit; si enim abfuisset παῤῥησία, nihil promovisset. Hujus epistolæ sufflamine repressum audio in præsens persecutorum fervorem. Si quid de hac re amplius inter Mennonitas vestros tibi innotuerit, fac nos certiores. Vale, vir optime, cum integra tua familia: sic animitus opto,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

QUOD imprimis hinc decedens desideravi, ut scil. te, vir amplissime, reliquosque amicos Amstelodamenses amplecti daretur, in eo omnia quasi deditâ operâ mihi maxime adversari videntur. Primo glacies & festinatio, deinde in ipso, itinere pluvia intercepit. Die enim sabbati ultimo hinc Hagam profecturum, ut tibi nobilem fœminam ad Amstelodamum etiam cogitantem compellarem, imber satis violentus me Delphos transeuntem perfuit quod incommodum Hagæ etiam passus sum. Ita totus madidus accessi ad illam, quæ nocturnum illud iter, quo ad vos ea nocte perrecturus eram, tanquam sanitati meæ nimis periculosum non dissuasit solum sed & prohibuit. Sic pluvia illa quæ jam à duobus mensibus pene unica, quasi designato, unius dieculæ vobiscum spem, qua hinc gestiens decessi, prorsus abstulit. In aula omnia tam parata ad abitum, tam moræ impatientia inveni, ut primo favente vento principem classem conscensurum nemo dubitet. Istud destinatum iter ad vos incepi, non tam vento, quam principis religioni confisus, quam vix credidi die dominica velle iter ingredi, etiamsi ventus orientalis invitaret; sed jam nihil aliud expectatur, quam ventus navigationi idoneus, quo simul ad naves convolandum erit. Heri vesperi huc redii, & quamdiu hic languescendum set nescio; hoc certo scio, nihil molestius esse quam ad fastidium usque laborare otio, & tamen ad id, quod maxime velles, tempus non suppetere. Quam vellem mihi dare apud vos horam unam, vel alteram! Vultus, sermo, amplexus amicorum nescio quid habent, quo se explere anima mea anxie desiderat. Quo vos in me sitis animo, quo ego in vos nullum credo est dubium, nec augeri posset mutua nostrûm amicitia valedicentium alloquio; opto tamen videre, dextras jungere, ac me iterum vobis totum tradere, cujus totus sum. Hoc si mihi jam non concessum fuerit, alias spero futurum: non enim de me tam male ominor, ut nullam credam fore diem, quæ nos iterum conjungat. Multa sunt, quæ hanc navigandi occasionem non mihi omittendam suadent: amicorum expectatio, res meæ privatæ jam per aliquot annos neglectæ, piratarum frequentia, & parum tutus alias transitus, & nobilissimæ fœminæ, sive cura, sive amicitia, qua cum iturus sum. Velim hoc tibi persuadeas, me hic aliam patriam reperisse & pene dixeram parentes. Quod enim in illo nomine carissimum est, benevolentiam, amorem, charitatem, quæ ad conciliandos homines conjungendosque fortiora sanguine habent vincula, apud vos abunde expertus sum. Habeo hic amicos semper mihi colendos, imo & invisendos, si res & dies patiatur. Hoc certò scio, quod decedo cum animo revertendi, ut cum illis solidum aliquando et illibatum capiam gaudium, quorum humanitate effectum est, ut à meis absens, & in communi omnium mœrore nullam sentirem animi ægritudinem. Te quod attinet (vir omnium optime, amicissime, dilectissime) cum tuam cogito doctrinam, animum, mores, candorem, suavitatem, amicitiam, satis in te uno reperi (ut cæteros taceam) quo mihi semper gratulari potero optime locatam & fructuosissimam aliquot annorum apud vos moram: nec scio an aliquod mea vita tempus æque jucundum habitura sit, certe magis proficuum nondum habuit. Deus O. M. te omni felicitatum genere cumulatum, familiam, patriam incolumes conservet & custodiat, ut diu sis ecclesiæ omnibus bonis utilis. De meo erga te animo qualis jam sit, qualis futurus sit, nihil addam, cum meum spero amorem non magis mihi notum & certum esse quam tibi, cujus in me amicitiam tot beneficiis testatam habeo, ut quicquid de ea literis tuis jucundissimis dicas, jam jam penitus persuaso facile persuadebis. Optimæ tuæ uxori liberisque, Veeniis, Guenellonisque omnibus plurimam salutem dicas; te mihi apud illos advocatum & patronum relinquo, ne quid gravius statuant in hominem tot beneficiis, devinctum, si non fugientem, minus urbane certe, quam oportuit, valedicentem. Sed ita sunt fere res humanæ, ut nihil præter voluntatem in nostra sit potestate, ea totus ad eos feror, ea singulos amplector, quæ mihi nunquam ad beneficiorum memoriam, ad grati animi confessionem defutura est. Vale, vir colendissime, & me, ut facis, ama

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

VEREOR ne nomine negligentiæ tibi suspectus sim, quod tam diuturno utor silentio, quod nec tuis meritis, nec meæ voluntati nec nostræ denique amicitiæ omnino convenit. Scias velim me cum solo non animum mutâsse qui tibi idem qui olim est, & ubicunque terrarum fuero, idem futurus est amoris & reverentiæ plenus. Sed à meo in patriam reditu, amicorum vel invisentium, vel visendorum consuetudo, vel rerum mearum hinc inde dispersarum ad præsentem usum quærendi, & colligendi labor, vel aliqualis ad remp. (absit verbo invidia) si non accessio, saltem ne privatum otium publicis negotiis commutarem, cura & excusatio, & quod gravissimum omnium est, maligno hujus urbis fumo labefactata valetudo ita me occupatum tenuit, ut vix momentum mihi vacui temporis relictum fuerit, ex quo primum huc appulerim. Prima, qua in terram descendi, hora, ad D^m Guenellonem, festidante calamo & vernacula lingua, inter salutantium turbam scripsi, ut per eum te, cæterosque amicos meos Amstelodamenses, salutarem. Quicquid enim lætum jucundumque hic reperi me monuit aliquid illic relictum esse, quod non cum minore voluptate recordarer, quam quo hic oculis usurparem. Burnetus episcopus Salisburiensis designatur. In parliamento de tolerantia jam agi cœptum est sub duplice titulo, Comprehensio scil. & Indulgentia. Prima ecclesiæ promœria extendenda significat, ut ablata cæremoniarum parte plures comprehendat. Altera tolerantiam significat eorum qui, oblatis conditionibus ecclesiæ Anglicanæ, se unire vel nolunt vel non possunt. Quam laxa vel stricta hæc futura sint, vix dum scio, hoc saltem sentio, clerum episcopalem his aliisque rebus, quæ hic aguntur, non multum favere, an cum suo vel reip. commodo, ipsi videant. De solutione, de qua ad te ante discessum scripsi, expecto à te aliquid quotidie. Vale, & me, ut facis, ama

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir doctissime,

TOLERANTIAM apud nos jam tandem lege stabilitam te ante hæc audiisse, nullus dubito. Non ea forsan latitudine, qua tu et tui similes, veri et sine ambitione vel invidia christiani, optarent. Sed aliquid est prodire tenus. His initiis jacta spero sunt libertatis & pacis fundamenta quibus stabilienda olim erit Christi ecclesia. Nulli à cultu suo penitus excluduntur, nec pœnis objiciuntur, nisi Romani, si modo juramentum fidelitatis præstare velint, & renunciare transubstantiationi & quibusdam dogmatibus ecclesiæ Romanæ. De juramento autem quakeris dispensatum est; nec illis obtrusa fuisset malo exemplo, illa quam in lege videbis confessio fidei, si aliqui eorum istam fidei confessionem non obtulissent, quod imprudens factum multi inter illos & cordatiores valde dolent. Gratias tibi ago pro exemplaribus tractatus de tolerantio, & pace ecclesiastica, quæ mihi misisti, compacta recte accepi, incompacta nondum ad manus meas pervenerunt. In vertendo de tolerantia libello aliquem Anglum jam jam occupatum intelligo. Opinionem illam pacis & probitatis fotricem ubique obtinere optarem. Acta inquisitionis jam pene descripta gaudeo, uti spero brevi proditura, opus utile & expectatum. Legem de tolerantia sancitam ad D^m le Clerc misi, quo interprete intelliges quousque extenditur hæc libertas. Vale & me ama

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

PRIORES tuas intercidisse valde doleo, nihil enim à te proficisci potest quod mihi, uti convenit, non sit valde carum. Novissimas tuas 29 Maii datas, amore & benevolentia usitata plenas, accepisse lætor, quod tuæ tuorumque valetudinis me certiorem faciunt. S^cti Officii historiam oscitantia bibliopolæ in ipso partu ita hærere doleo. Prolegomena tua D^a Cudwortha & ego valde probamus, & capitum indicem, quem tam amice promittis, avide expectamus, ut ista sciagraphia operis tui structuram prælibemus, interim optantes, ut quam citissime integrum volumen Christiano orbi maxime proficuum, & pene dixeram hoc tempore necessarium, prodeat. Illic enim fons omnis persecutionis, sub prætextu religionis, illic fundamentum tyrannidis ecclesiasticæ, quam minores sectæ eo exemplo animatæ prædicant, affectantque. Sed quo tendat, quas tragœdias ubique quando parum adoleverit, editura sit, eo in speculo, qui sibi oculos non eruunt, facile videbunt. Eus lectionem sibi & utilissimam & jucundissimam fore spondet D^a Cudwortha, quæ paternæ benignitatis hæres omnem de rebus religionis persecutionem maximè aversatur. Gratulatur sibi se in partem amicitiæ, qua patrem amplexus es, successisse; te officiosissime salutat, plurimum æstimat & veneratur, unumque hoc dolet, quod non utatur lingua utrique communi, ut ex commercio literarum amicitiæ & eruditionis tuæ, quem optaret, fructum perciperet.

Historiam tuam de surda loquente duplici exemplo hic apud nos confirmare possum. Duo juvenes, utrique surdi, quorum alter à doctore Wallis, celebri illo Oxonii matheseos professore, alter à doctore Holder theologo edoctus, loquelæ usum didicit. Utrumque juvenem novi, & verba proferentem audivi, distincte satis & articulate, tonus solum vocis parum erat ingratus, & inharmonicus. De altero quid factum sit nescio, alter adhuc vivit, legendi scribendique peritus, & à quo illum primo loquentem audivi (viginti enim & plures sunt anni) uxorem duxit pater-familias. Vir est ex generosa prosapia nec diu est à quo illum viderim. Uxori liberisque tuis, Veeniis Guenellonisque & collegis nostris plurimam salutem meo nomine dicas. Vale, vir amplissime, & me, ut facis, ama

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

QUOD grandem tibi jamdiu destinaveram epistolam ideo accepisti nullam. Quæsivi vacuum aliquod mihi tempus dari, ut tecum liberius & fusius colloqui possem, & gratias agere pro ultima tua & amicissima epistola, cui jamdudum responsum oportuit. Sed nescio quam rerum etiam non mearum importunitate ita mihi omne otium sublatum est, ut ne propriis quidem & domesticis negotiis vacare licuerit. Cave autem credas me publicis negotiis implicitum; nec valetudo, nec vires, nec rerum agendarum imperitia id patiuntur. Et cum mecum repetam, quid à tribus jam mensibus adeo impeditus egerim, incantamenti instar videtur, ut quisque dies afferret negotiorum onus aliorum ex aliis nascentium, quæ nec sciens prævideram, nec cupiens evitare poteram.

Indicem librorum & capitum historiæ S^cti Officii, Domina Cudwortha & ego, legimus simul, magna cum voluptate. Hæc prælibatio magnum excitavit in utroque integri operis desiderium, quod jam sub prælo esse cum gaudio, à quodam Scoto, non ita pridem ex vestra Batavia redeunte, accepi. Bonis cum avibus procedat opus christiano orbi imprimis utile. Hospes mea, tyrannidi ecclesiasticæ inimicissima, sæpe mihi laudat ingenium & consilium tuum, laboremque huic operi tam opportune impensum; creditque frustra de religionis reformatione & evangelii propagatione tantum undique strepitum moveri, dum tyrannis in ecclesia, vis in rebus religionis (uti passim mos est) aliis sub nominibus, utcunque speciosis, obtinet & laudatur. Quid tandem factum est cum D^re isto theologo, qui tam mira docuit de angelis, in libro suo, de spirituum existentiaa ? an non expertus est fratrum suorum, pro religione, pro veritate, pro orthodoxia, zelum? mirum, si impune evadat. Apud nos prælum, quod video, nihil pene parturit, quod alieni cives scire, aut legere multum desiderabunt. Ita obstrepunt undique arma, ut musarum voces vix audiantur. Imo lis ipsa theologica jam consopita magnam in partem conquiescit, utinam cum animarum & partium concordia. Sed ea spes vana est, nec tam facile componuntur theologorum controversiæ. Bene est, si incertas aliquando ferant inducias: ut mutua charitate sanentur penitus quis expectabit? Magna mihi apud te excusatione opus est, ut tam diuturno silentio ignoscas. Id tibi persuadeas velim, hoc non alicui voluntatis alienationi, non decrescenti & minus fervidæ amicitiæ tribuendum: te ut semper maxime æstimo, amo, amplector, semperque amabo. Fac itidem ut facis, & me ama.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

SI ex literarum tarditate de amicitia mea judicaveris, metuo ne me suspiceris ad officia nimis ignavum, à quo me profiteor, cum res postulat, longè alienum. In hoc literarum commercio, si qua utor libertate, id plerumque evenit, cum ad eos scribendum sit, quibus benevolentiam amicitiamque meam, re potius quam verbis, testatam fore mihi in animo est. Hoc an tu probaveris nescio; ita ego tibi persuasum velim. Nemo enim omnium, qui te magis suspicit, æstimat, diligit, quam ego: id nunc facio & semper faciam.

Non placet Wetstenii in edenda Sancti Officii historia cunctatio; hoc unicum in ea mora placet, quod te identidem relegente & sub incudem sæpius revocante, limatiorem perfectioremque habebimus. Hoc unum ut te moneam, jam occurrit, scil. alterum hujusmodi volumen, duodecim circiter ab hinc annis, Monspessulis extitisse, ab hoc distinctum; duo enim illic tunc erant hujusmodi volumina.

Zelus theologicus, uti video, semper & ubique idem est, eodemque modo procedit: quid tandem devenit paradoxorum ille de angelis auctor, scire cupio; si evasit, mirum est, quanquam eò res inclinare videbatur, quo tempore scripsisti, favente etiam Amstelodamensium prædicatorum desidia, vix tamen veniam ei datam credo. Hujusmodi orthodoxiæ propugnatores non solent errantibus ignoscere. Presbyteriani in Scotia quid agant, mallem ex aliis quam ex me scires. Zelus illic in frigido isto aere per antiperistasin incalescere videtur. Satis fervide disciplinæ suæ operam dant, an satis prudenter, an satis modeste, ipsi videant. Sed ubi causa Dei agitur, ut nôsti, & ejus ecclesiæ, quid sibi theologi non putant licere, autoritatem suam soli Deo acceptam referentes. D^m le Cene semel vidi Londini, sed semel tantum, idque obiter, apud nobilissimum Boyleum, adeo ut sermocinandi locus non esset, de rebus illius, vel amicis Amstelodamensibus; ab eo tempore parum Londini commoratus sum, valetudini rure vacans, pulmones enim non ferunt fumum urbis. Episcopum illum, cui D^m le Cene commendasti, credo pacis ecclesiasticæ sincere studiosum. Solicitus sum de valetudine Veenii nostri, angusto est pectore, et metuo pulmonibus ejus, metuo etiam ne praxi continuæ jam à multis annis assuetus, rure otio intabescat. Opto illi diuturnam & validam, jucundamque senectam, multum illi debeo, quod semper gratus agnoscam. Recte facis quod persecutionem religionis ergo in pontificiis solum damnas. Si quam inter christianos sectam seligas, cujus crudelitatem insecteris, à reliquis laudaberis, quanquam persecutio ubique eadem est & plane pontificia. Quælibet enim ecclesia sibi verbis arrogat Orthodoxiam, re infallibilitatem. D^a Cudwortha te omni humanitate & æstimatione resalutat. Saluta quæso uxorem, familiamque tuam, Veenium, Guenellonem, omnemque istam stirpem officiosissime, meo nomine. Vale, Vir colendissime, & me, ut facis, ama,

De miraculis post Apostolorum tempora certiorem fieri cupio. Non ego satis versatis in historia ecclesiastica, ut quid de iis statuam, nôrim. Rogo igitur obnixè, nam mea interest scire, an post apostolorum tempora edita fuerint, in ecclesia christiana, miracula, quibus auctoribus & qua fide memoriæ tradita, quam frequentia, & an ad Constantini imperium, vel diutius, duraverint, & quis fuit ille Thaumaturgus, et quid ab eo actum est, cujus tam speciosa appellatio ad nos pervenit. Non quæro miraculorum, quæ in scriptoribus ecclesiasticis memorantur, catalogum: sed an constat, ex fide dignis historicis, fuisse vera miracula, an raro vel sæpius edita, & quamdiu donum illud ecclesiæ concessum.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

AB acceptis tuis 27 Junii datis, ad urbem accedens hodie primum archiepiscopum conveni. Quamprimum tuum audivit nomen, agnovit acceptam à te contra Judæum disputationem, excusavit silentium, quod ob valetudinem, oculorum debilitatem, & alia quæ intervenerunt impedimenta, integram nondum perlegerat. Laudavit maxime illud opus, unà cum authore, & gratias, quas nondum egit, se habere agnovit. Historiam Sancti Officii jam valde opportunam judicavit. Capitum indicem summa cum voluptate & approbatione perlegit, & cum tuum de dedicatione consilium aperuissem, ea verborum urbanitate & honore, eo vultu accepit; ut, si adfuisses, hoc sibi non ingratum fore certus esses. Mitte igitur quamprimum dedicationem, novi viri modestiam, & laudo consilium tuum, quod prælectam ab eo prius velis quam editam. Illi monstrabo, quod scio honori ducet, & si quid mutandum videtur, indicabo. Interim dixit se habere librum, Lusitaniæ editum, de quodam actu Inquisitionis in Lusitania, in cujus exordio occurrunt paparum bullæ, aliaque diplomata, quibus potestas Sancti Officii concessa & stabilita est, accuratius collecta. Nomen authoris non retinebat memoria, & liber ipse, illius bibliotheca nondum in ordinem redacta, ab ipso quæsitus, non repertus est. Volumen est, ut aiunt, in 8^vo. Brevi ipsum iterum revisam, eam curam cuidam domesticorum mandabit, ut ante reditum meum præsto sit liber. Tunc tibi nomen authoris præscribam, & si nondum videris ipsum librum, tibi mutuo commodabit reverendissimus archiepiscopus. Grævium, Guenellonem, Veeniosque omnes meo nomine saluta Clerico nostro, quem officiossime saluto, ante aliquot septimanas, an menses dicam, scripsi; an pervenerint ad illum literæ meæ, ignoro; nam ab isto tempore nihil ab eo accepi. Hoc quæso illi indices, ne me tarditatis, si mea interciderit epistola, suspicetur. Fœminam tuam dilectissimam liberosque summo cum affectu saluto. Vale, vir dignissime, &, ut facis, me ama,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

DE adventu librorum tuorum certior factus, qua potui festinatione Londinum me contuli, ut quæ tu de iis jusseras præsens curarem. Archiepiscopus quamprimum accesseram, maximas se tibi gratias habere professus est, opus sibi perplacere, seque à libri tui lectione, hoc etiam tempore negotiis maximis occupatissimo, abstinere non posse: sed magnam ejus partem summa cum voluptate ex quo accepit, percurrisse. Verum quo animo accepit, legit, laudavit, tunc demum rectius intelliges ex ipsius verbis, cum ad te destinatas literas scribere vacaverit. Episcopus Salisburiensis multa & his similia mihi dixit, & se adeo detentum immersumque esse argumento libri tui (quo historiam inquisitionis, ultra quam expectari poterat, dilucidam accuratamque tradidisti) ut ad te scribere, donec totum pervolverit, non potuerit; se interim gratias tibi amplissimas reddere. Comes Pembrokiensis multa de te cum laude, & pro munere tuo per me gratias agi jussit, donec ipse sua manu agnoscet acceptissimum à te beneficium. Bathoniensem & Wellensem episcopum in domo procerum quæsivi, sed non aderat: cumque extra urbem habitet, hora una vel altera à meo hospitio, eum in tam brevi mora convenire non poteram. Tuum autem librum illi traditum, uti reliquis omnibus, certo scio. Cæterum curavi ut D^us Clarke communis noster amicus eum adeat, ut excuset librum incompactum à te missum, quod ego reliquis quibus opus fuit feci, quanquam non omnino opus fuit. Mireris jam merito cur ego, qui non minus meo, quam horum virorum, nomine, gratias agere deberem, tantus cessator essem, ubi festinandum potius esset, ut neglecta proprioris loci commoditate, rus huc commigrarem, antequam ad te darem literas. Dicam quod res est; sanus urbem adii, sed unius dieculæ mora adeo mihi mutata est valetudo, ut respirare vix potuerim. Ingravescebat quotidie malum, & tam cito me urbe expulit, ut neglecta maxima rerum illic agendarum parte aufugere necesse esset.

Librum tuum huc mecum attuli, ut tuo beneficio D^na. Cudwortha & ego habeamus hac hyeme noctes Atticas, quas nihil tam augere poterat, quam authoris præsentia, & quos secum semper adfert, sales Attici. Ego huc die Saturni reversus sum; hodie libri tui lectionem inchoandam, qua spe, qua voluptate, facile dijudicare potes, sed credas velim quas tibi habeo gratias non esse minores. Ex tuis 10 Octob. datis, quamprimum mihi innotuit quot & quibus huc destinaveras exemplaria, egi cum hospite meo & bibliopola Smith ut singula singulis quam ocissime traderentur, antequam liber uspiam apud nos prostaret venalis, quod diligentissime factum est; nec ea in parte interiit aliqua tam eximii & tam opportuni operas gratia. Sed quid tandem statuendum est de MS. codice autographo, quod ego in tutissimo aliquo loco inter archiva reponendum suaderem, ut in perpetuum . . . . effrontes adversarios faciat fidem. Quinam vero is sit locus tutissimus libentur tecum inquirerem.

Episcopii vitam tua manu æternitati consecrandam gaudeo: sed qua lingua? cum enim præfigendam eam concionibus illius Belgicis (ut reor) jam prodituris, metuo ne illius quoque historia prodeat, etiam in lingua mihi minus familiari. Gratulor tamen erudito orbi hæc tam docti tam eximii viri monumenta, cujus omnes lucubrationes ab interitu conservandæ.

Jam apud nos prodiit Joannes Malela Antiochenus, quem diu & anxie petivit amicus meus Toinardus. Rogo igitur ut cum Wetstenio agas, ut quamprimum aliqua illius libri exemplaria ad illius manus pervenerint (quod scio maturius futurum, quam si ego unum hinc ad eum Amstelodamum mittere vellem) unum ad Toinardum quam citissime transmittendum curabit, pretiumque meis rationibus adscribat, quod ego solvam. Malela author est nec magni nominis nec fidei. Sed in dubio aliquo chronologico se lucem inde mutuaturum speravit Toinardus, & cupio ego maxime illius inservire desiderio; igitur rogo ut hanc rem cures ut mihi gratissimam.

De Palinodia, quam scripsisti, in novissimis tuis 7 Nov. gratias ago maximas. Eodem tenore & ubique proceditur. Habeo enim de Gallis apud nos, quod possit ferre secundas, imo quod superat omnibus bene trutinatis. Sed de his alias si cupias, jam enim nimis turgescit pagina.

Clerico nostro ante 15, Guenelloni ante 10 dies scripsi. Spero jam omnia pacata & amice composita in ista familia, cui omnino omnia bona opto. Hos cæterosque meos omnes, imprimis optimam tuam uxorem liberosque, quæso, meo nomine officiosissime salutes, & me, ut facis, ama,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

QUAMPRIMUM ad urbem accessi nudiustertius, reverendissimus archiepiscopus me ad se vocari curavit, & ut conveni, de te & libro tuo multa cum laude præfatus, tandem dixit se ad te scripsisse negotiorum multitudine hactenus impeditus, paratamque epistolam sigillo muniens mihi in manus tradidit, ut inscriptione, illo dictante, mea manu exarata, tibi transmittendam curarem, quod libens suscepi. Insuper mihi tradidit libellum concionum nuper à se editarum, ut etiam ad te illum transmitterem, quod itidem diligenter curabo, & quamprimum hinc ad vos proficiscentem quempiam invenero ei tradam ad te perferendum. Hactenus de archiepiscopi mandatis. Ad me quod attinet multas tibi & habeo & refero gratias pro ea, quam ex historiæ tuæ lectione percepi voluptate. Illud credo exhausisti argumentum; certe illud mysterium iniquitatis mundo palam exposuisti, è tenebris in lucem protractum. Multarum rerum importuno impeditus interventu nondum integram perlegi, post brevem ac in urbe moram rus reversurus, pergam porro ut satisfaciam ei quod in me excitâsti desiderio. Novissimis tuis literis mihi pro more gratissimis responsum, hac in charta expectare non debes. Festinans ad urbem eas rure reliqui, illuc cum rediero, ad otii & quietis recessus, opportunior dabitur tecum colloquendi occasio, hic vix respirandi mihi conceditur facultas. Interim amicitiam humanitatemque tuam consuetam agnosco. Te maximo cum affectu saluto, tuosque omnes, imprimis dilectissimam conjugem, liberosque Veenios, Guenellonesque nostros, omniaque tibi prospera & felicia precor. Vale & me, ut facis, ama,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

JUSTE meum à te reprehendi silentium libens fateor nec si severiore manu delinquentem correxisses, queri possim. Etsi enim pudet me adeo tardum fuisse ad officia, ut non nisi bis monitus excitarer: gaudeo tamen me tanti apud te fuisse, ut me primis vocibus male respondentem, iterum tentandum arbitrareris: excusatione valetudinis, quam ipse tibi pro me suggessisti, uti non possum. Gratias enim Deo, ex quo ad te ultimas dedi, recte satis pro more meo valui, nec tamen sine omni causa à scribendo abstinui. Maximam partem libri tui summa cum voluptate perlegeram, progredi mihi in animo erat, et ad finem usque pervolvere, ut de toto opere, à capite ad calcem perspecto, eas quas possem gratias laudesque redderem. Non multum aberam à fine libri, & pauca illa capita, quæ mihi restabant legenda, spem quotidie fecerunt, intra paucos dies potuisse absolvi. Sed sic negotiorum & invisentium series, dum nova & inexpectata continuato ordine se invicem exciperent, me de die in diem protraxerunt & adhuc protraxissent, nisi novissimæ tuæ tam amica objurgatione, labentis temporis immemorem, primisque cogitationibus indormientem excitâssent. En habes fatentem reum, negligentem agnosco; sed eo consilio, eo animo negligentem, quem culpare vix possis: aut si qua fuerit culpa, ei spei toties deceptæ forte fuit (amicitiæ certe non fuit) quam eandem, quæ erga te semper fuit, nec minime, dum ego tacerem, siluisse profiteri gestio. Historia tua inquisitionis, ut de ea parte quam legi libri pronuntiem, mihi maxime placet: ordine, methodo, perspicuitate, testium fide mihi plane videtur opus absolutissimum, nec video, quid in eo desiderari possit. Et ab omnibus quotquot consulere contigit, maxime laudatur. Clericum nostrum nullas à me jam a pluribus hebdomadis (ut scribis) accepisse doleo; scripsi enim ad eum, ante duos circiter menses, iis inclusas à Comite Pembrokiensi ad illum misi literas, quas intercidisse vereor, quandoquidem D^us Clericus in novissimis suis 11 Septemb. datis de iis ne verbum quidem. Me illum de Spenceri obitu monuisse recte memini, & credo ea in epistola, quandoquidem tu id hactenus ignorare videris. Bibliorum Castellionis editionem, qualem tu narras, apud vos designari valde lætor, & viris literatis apud nos gratum acceptumque fore opus, non dubito: Post diuturnam rusticationem nuperus meus in urbem reditus nondum mihi concessit plurimorum doctorum colloquia; prout datur occasio, alios consulam, quamvis vix credi potest elegantem editionem, tam elegantis versionis, notis etiam aliisque scriptis eo spectantibus tam docti viri ornatam, non omnibus non placituram. Filiam tuam dilectissimam, quam febre continua laborâsse scripseras, tibi suisque sanam salvamque restitutam spero, reliquos tuos nostrosque recte valere gaudeo. Eos omnes, quotquot sunt, meo nomine, rogo, quam officiosissime salutes, quibus diuturnam sanitatem & prospera omnia largiatur Deus optimus maximus; te imprimis sospiter. Vale, & ut facis perge me amare,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

QUALEM te, Vir spectatissime, semper crediderim, talem re ipsa experior, ad omnia infucatæ amicitiæ officia natum, qui non solum pronus in beneficia bene merendi, nullam prætermittis occasionem, sed, quod difficilius est, eadem facilitate ignoscis amicorum delictis, qua alii offensiones objurgant. Diuturnum meum silentium graviori reprehensione dignum, simulas tardas tandem à me literas acceperis, quasi prima vocula penitus deletum condonas. Agnosco beneficium candoremque illum tuum, quo tuis, quo omnibus gratus, in quo me tuto repono: dum non ex literis amicitiam meam æstimas, nec silentio imminutam suspectus fueris. Id enim tibi persuasum vellem, tempus mihi & verba deesse posse, amicitiam, qua te amplector, qua semper amplexurus sum, mihi deesse vel labefactari nunquam posse.

In historia tua inquisitionis, ex quo novissime ad te dedi literas, non magnos progressus feci, quotidianis negotiis hactenus impeditus. Quod si ex duobus primis libris, quos summa cum voluptate perlegi, de duobus reliquis judicare licet, nihil potest esse in eo genere perfectius, nec ad perfectum illius tribunalis cognitionem aliquid desiderari potest. Laudo studium tuum, quod plerisque in locis ipsa authorum verba citaveris, etsi nihil contineant quod tu breviore & elegantiore stylo exprimere non potuisses, si lectori placere unica esset cura. Sed cum quo genere hominum tibi res est, recte tecum reputâsti, & eorum crimina, fraudes & sævitia ex eorum ipsorum ore optime discenda; vix enim credi poterant, si ab extraneo vel adversario afferrentur. Quæ autem ex aliis hauseris authoribus tam sero, ut editioni inseri suis apte in locis non potuerint, tuique in marginibus libri adscripseris, ea si nimis longa non sint, ut tibi nimiam transcribendi creent molestiam, si mihi per otium excerpta transmittere velis, gratissimum mihi facies, ut meum etiam librum iis ornem, & suis omnibus numeris perfectum habeam, ut nihil desit huic mysterio iniquitatis revelando. Literas tuas, per Hibernum illum transmissas, ille suis manibus rus huc ad me profectus mihi tradidit. Talem illum reperio, qualem tu descripseris, nec desunt hic tantæ spei fautores. Editionem illam Castellionis, quam meditantur elegantem, libens viderem, & nostratibus gratam fore, nullus dubito. Quod de harmonia evangelica doctissimi mei Toinardi ad me scribis, de editione illius ego quidem nunquam cogitavi, nec quod amplius est, unquam cogitabo, nisi ut ipsum authorem ad opus suum luce dignissimum edendum, qua data occasione, & quantum possum, impellam & instigem. Non quod ego hunc thesaurum literaro orbi invideam; ego summa ope, donec commercio literarum uti licuit, editionem ejus semper efflagitavi. Sed non ea (ut mihi visum est) fide mihi concreditum est hoc exemplar, ut ego harmoniam hanc, illo inscio aut inconsulto, typis mandarem. Si mihi integrum esset, statim sub prælo mitterem, sed dum ille vivit, aut aliunde à suis spes est proditurum, nulla quantivis pretii mercede è meis manibus in publicum elabi patiar. Nuper prodiit hic liber, quem Toinardo gratissimum fore scio. Si reperire possis viam, qua ad illum transmitti potest, mihi feceris acceptissimum beneficium. Liber quem ad illum mittere vellem, est Joannes Mallela Antiochenus, Oxonii non ita pridem editus. Si occasionem mittendi reperias, emptum apud vos librum, sive compactum, sive incompactum, prout commodissimum erit vecturæ, quæso ad illum mittas, à Monsieur Toinard à Orléans. Gaudio Veenium nostrum sanum salvumque in urbem & ad praxin rediisse. Vir, qui in artis suæ exercitatione à juventute usque consenuerat, continui tædio otii, credo, languesceret. Illum & Guenellonem nostrum uxoresque cum tota familia, quæso meo nomine officiocissime salutes. Pacem, concordiam, & amicitiam inter eos stabilitam spero, omnia fausta, uti par est, illis & tibi tuisque opto. Salutes etiam rogo optimam fœminam tuam, liberosque, quos sanos salvosque tibi Deus diu conservet. Vale, vir humanissime, &, ut facis, me ama,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir colendissime,

ETSI meam in scribendo tarditatem prorsus excusare nequeam, me tamen eo processisse negligentiæ, ut per totos novem menses te insalutatum præterirem nolim credas. Diuturnum nimis silentium haud invitus fateor, quod cum nec literarum tuarum satietas, nec imminuta erga te voluntas mea effecerit, facilem apud te veniam inventurum spero. Puduit sane ad te iterum scribere, antequam, opere tuo penitus perlecto, meam de eo sententiam sive potius gratulationem potuerim prescribere. Quantum voluptatis, quantum lucis ex accurata tua inquisitionis historia perceperim, vix dicere possum. Ita scripta est, ut decet historiam scribi, ubi non ad fastum aut delectationem inventa, vel ornata res est, quo facilius incautis lectoribus fucum faciat, sed omnia authorum fide & documentorum testimoniis rata & suffulta sunt: adeo ut quorum maxime interest redarguere, ne hiscere quidem audeant. Opus illud tenebrarum & occultas nefandæ crudelitatis artes in tam claram lucem ex latibulis suis protraxisti, ut si qua restarent in istis ecclesiæ, sive potius Antichristi, satellitibus, humanitatis vestigia, puderet illos tandem tam iniqui, tam horrendi tribunalis, ubi omne jus, fas, & justitia susque deque habetur. Verum si hæc opprobria, quæ refelli non possunt, nihil illos moveant, reformatis saltem & ex sævissimo hoc ergastulo ereptis, animos addet, contra tam inhumanam tyrannidem, quacunque specie sive religionis sive concordiæ, irrepere iterum conantem. Ea est disputantium sæpe contentio, ea argumentorum subtilitas & longa series, ut-non sit uniuscujusque se argutis & fallaciis innodatum expedire, & de summa controversiæ judicare. Si quis vero è plebe indoctus tuam perlegat historiam, sentiat statim illic certe deesse religionem, charitatem, justitiam, ubi violata æquitatis regula, omnique juris dicendi per orbem terrarum methodo, tam inhumana, tam crudelia perpetrantur, & ab evangelii genio remotissima: ideoque dignum opus existimo, quod in cujusque gentis linguam vulgarem traducatur, tam distincta enim & exacta methodo omnia tradidisti, & testibus exceptione majoribus confirmâsti, ut nihil in eo desiderari videatur, quod vulgus erudiat, literatos instruat, omnesque stabiliat. Si quid forte tibi, uti mones, occurrat, ad hoc argumentum pertinens, ex libris ante editam historiam tuam non visis, rogo ut per otium, si non sit nimis operosum, ad me velis transmittere; omnia enim huc facentia in librum tuum ad marginem, aptis in locis adscripta, conjicere animus est, uti nuper ex itinerario in orientem hoc quod sequitur excerptum, paginæ 276. libri tui inserui:

Le St. Office, ce redoutable tribunal fameux par ses injustices, & ses cruautés, regne ici [à Malthe] plus tyranniquement qu’à Rome même, & on m’a fait cent funestes recits, donc je vous épargnerai la tristesse, seulement vous dirai-je, que les confesseurs, qui par tout ailleurs sont tenus de garder le secret sur peine de feu, sont ici dans l’obligation de les réveler toutes les fois qu’il s’agit d’un cas d’inquisition, quoiqu’ils ne l’avoüent pas, car ce seroit le moyen d’empêcher les gens de se confesser: mais c’est une chose qu’on sçait pourtant bien. Cependant pour en ôter tout soupçon, on demeure quelquefois un an ou deux sans dire mot après quoi l’Inquisiteur envoye prendre un homme, & lui demande s’il sçait bien pourquoi il l’a fait saisir, alors c’est à lui de se ressouvenir de tout ce qu’il jamais avoir dit; que si malheureusement la memoire ne lui fournit pas, ou que le délit, dont il est coupable, ait été si secret que le seul confesseur en ait eu connoissance, & que se reposant ladessus il ne veuille pas avoüer c’est fait de cet hommelà, on l’étrangle dans la prison, & puis quelque tems après on dit à ses parens qu’il n’est pas besoin de lui porter manger. Heureux sont ceux qui ne sont point assuejettis à ce joug. Du Mont nouveau voyage au Levant . imprimé en 12° à la Haye, 1695.

Quas minatus es prolixiores literas avide expecto, & si sic ulciscaris silentium meum, quomodo remuneraberis diligentiam? Theologiam tuam tam brevi iterum prodituram gaudeo, pauca in ea emendanda facile crediderim; quanta quanta addideris, ex eodem erunt fonte, & augebunt apud lectores pretium. In magna æstimatione apud ecclesiæ Anglicanæ theologos scio. Quid in posterum futurum sit, nescio, audio enim nonnullos Calvinismum amplexuros, & prædestinationem (sic inter illos convenit) palam scriptis propugnaturos. Quot & quales in partes suas pertrahet nova hæc paucorum & adhuc privata societas, nondum conjicere licet. Latent omnia & secreto peraguntur, & si ex auctoribus, quorum nomina mihi amicus quidam secreto in aurem dixit, rem metiri libeat, non credo longe evasurum, nisi aliunde oriatur hoc consilium, aliosque habeat fautores. Si quid ultra privata aliquot inter se colloquia producat, hoc nonnullorum molimen dies indicabit, & tunc quid velint, quo tendant, rectius judicabimus. Sed hæc hactenus. Dolet certe tantam inter nos loci esse intercapedinem: si vicinus essem, haberes me consultorem quotidie ostia tua pulsantem. Pauci admodum sunt limati judicii homines, quibuscum poteris liberè de speculationibus quibuscunque, multo minus de rebus religionis disserere. Deest mutua charitas, deest candor, & ut suæ quisque ignorantiæ velum obtendat, non facile dat veniam alienæ. Nec dubia quæcunque licet proponere, nisi paratus venias te totum illis tradere, & in verba jurare, vel censuris onustus hæreticus abire. Non hoc de meipso queror, tanquam aliquid passus ab iniquo amicorum judicio; sed tamen jucundum est in proximo habere, quem de maximis minimisque aperte & audacter consulas. Libri mei de Intellectu Humano secunda editio distrahitur, celerius quam credere possem, nec adhuc invenit dissertatio illa, utcunque heterodoxa, oppugnatorem. Utinam eo esset sermone conscripta, ut tuo uti, de universis eo in opere contentis, judicio liceret. Urgent aliqui versionem, quærit traductorem bibliopola, & sperat brevi repertum iri, nam mihi non vacat. Vix per valetudinem & succrescentia quotidie negotia licuit mihi, nisi lento gradu & intercisis temporibus, tuam perlegere historiam, quanquam legendi voluptas me vix patiebatur ingressum avelli. Bibliopola efflagitat, tamen, ut versionem recensere velim, ut si qua à meo sensu aberraverit corrigam, quod sane vix recusare possum. Sed quid his te tædio prolixioris epistolæ jam fatigatum detineo? Vale, &, ut facis, me ama,

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

MAGNA cum voluptate tuas accepi & legi: etsi enim affectum erga me tuum nullatenus fuisse imminutum plene persuasus essem, nihilominus, post tam diuturnum silentium, literas tuas videre non potuit non esse gratissimum. Historiam meam inquisitionis calculo tuo probari, est quod mihi gratulor. Scio judicium tuum esse candidum ac limatissimum. In præconiis vero quæ addis agnosco propensissimum tuum erga me affectum, qui omnia quæ probas vero majora tibi repræsentavit. Ego veritati litare studui, & tribunal illud ita exhibere, prout ipsi doctores pontificii, imo inquisitores id nobis depingunt. Scio quidem, quando sparsim in ipsorum libris procedendi modus describitur, & fucatis coloribus palliatur, non ita patere ejus injustitiam & fœditatem, quam quando omnia simul inter se connexa nude, sine fuco, omnium oculis exponuntur. Non crediderim quenquam, ne quidem ex acerrimis inquisitionis patronis, me malæ fidei insimilaturum; et si quis id ausit, statim autorum, quorum nomina margini passim adscripsi, testimoniis redargui poterit. Sed quam dispari fato libri prodeunt? Tu historiam meam dignam judicas, quæ in cujusque gentis linguam vernaculam traducatur. Romæ vero, 19 die Maii, hujus anni, edicto cardinalium, in tota rep. christiana inquisitorum generalium, condemnata est, ejusque lectio severissime prohibita, sub pœnis in indice librorum prohibitorum contentis. Decretum hoc, quo & alii libri condemnantur, triduo post, videl. 22 Maii, fuit publicatum & affixum ad valvas basilicæ principis apostolorum, palatii S. Officii, & in acie campi Floræ, ac aliis locis solitis & consuetis urbis. Sed mitiorem sententiam quis ab inquisitione expectet, contra historiam, quæ artes ac crudelitates ipsius, quas occultas omnibusque ignotas esse cupit, à tenebris erutas, palam totius mundi oculis exponit, tribunalque hoc non sanctitate venerandum, sed injustitia, crudelitate, fraudibus, & imposturis execrandum exhibet? Aliter enim, si vere describatur, exhiberi nequit. Quæ ego ex aliis autoribus, quos postmodum mihi videre contigit, annotavi, & quæ in posterum in aliis, qui forte mihi ostendentur, reperiam, libentissime ad te mittam. Vidi quæ ex itinerario Du Mont annotâsti, quæ optime illo quem designâsti loco margini historiæ meæ adscribi possunt. Sed, ut ingenue dicam, valde dubito, an narratio illius vera sit. Malæ fidei ipsum neutiquam accuso: sed fieri facile potest, ut peregrinatores, non diu in regione aliqua commorantes, incidant in homines legum & consuetudinum patriarum non admodum peritos, nonnunquam etiam mendaces, ex quorum ore quædam veritati minus consentanea, sine accuratiore investigatione, annotant. Qualia multa in itinerariis eorum, qui patriæ nostræ mores & consuetudines describunt, observavi. Ratio dubitandi est: quia video omnes doctores pontificios, necnon omnia decreta ecclesiastica solicite admodum urgere, arcana confessionis non esse patefacienda; imo ne hæresin quidem sub sigillo confessionis revelatam; solummodo sacerdotibus injungunt, ne hæresin confesso absolutionem impertiantur, sed omnibus quas possunt rationibus hortentur, ut in judicio coram inquisitoribus juridice confiteatur. Scio quidem, non omnia quæ legibus præcipiuntur, exacte in praxi inquisitionis observari, & sub specioso confessionis non revelandæ prætextu, simpliciores inescari posse, ut ingenue, etiam quæ inquisitoribus ignota sunt, confiteantur, quæ à sacerdotibus porro inquisitoribus revelari possunt, neque à tali impostura tribunalis illius sanctitatem abhorrere credo; attamen, quia omnes ipsorum constitutiones, instructiones & leges, omnia illius ecclesiæ decreta contrarium præcipiunt, non id affirmare ausim, nisi autor sit probatus, cujus nec peritia nec fides in dubium vocari queat. Quare loco, quem mihi suggessisti, ex itinerario Du Mont, addi posset, si vera sit illius narratio, exinde evidenter liquere inquisitorum praxin sæpe adversari inquisitionis instructionibus & legibus: inquisitoresque unice tantum spectare, qua ratione miseros captivos per fas & nefas decipiant, atque ita, fraudibus irretitos, misera morte perdant. Post hasce scriptas, tristis me de subita optimi Archiepiscopi Cantuariensis morte nuntius non leviter perculit. Destinaveram ipsi Theologiæ meæ Christianæ exemplar; pridie autem, antequam tradi potuerit, mortuus est. Ecclesiæ reformatæ tanto patrono, tam prudenti, perito, pacis amantissimo antistiti orbatæ, statum doleo. Utinam Deus, qui potens est etiam è lapidibus Abrahæ filios excitare, alium nobis substituat, illi si non parem, quod vix sperare ausim, tamen vestigia ejus, quantum fieri potest, proxime prementem! Ille tibi & dominæ Masham vitam ad seros usque annos producat. Vale, & me, ut facis, amare non desine,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

LIBRUM tuum à bibliopola, & epistolam tuam 12 datam, recte accepi, utrumque gratissimum, & quia tuam, & quia à te. Epistolam tuam, à capite ad calcem, summa cum voluptate perlegi, gratulorque filiæ tuæ nuperæ talem illi obtigisse patrem, cui nec mens defuit, nec viscera. Qualis inde fuit nonnullorum animus christiano homini esset mirandum, nisi inter hujusmodi zelotas christianæ religionis diu versatus essem. Sed ubique ejusdem farinæ homines reperire est, qui an salutem quærant animarum, an evangelio quæstum faciant, judicent alii; ego quod doleam, quod indignor, hic, illic, undique video. Theologiam tuam Christianam, quamprimum otium nactus fuero, diligentius perscrutabor; his enim jam fere studiis mihi vacandum censeo, tantoque impensius me tibi vicinum jam opto, quod erepto nobis magno illo & candido veritatis indagatore (ut cæteras illius virtutes taceam) vix jam habeo, quem de dubiis theologicis libere possum consulere. Quantum virum respublica Anglicana, quantum columen ecclesia reformata amiserit, alii judicabunt. Ego certe à multis annis stabilem, candidum, sincerum, summo meo cum damno & desiderio, amisi amicum, Tillotson. V. Birch’s Life of him, p. 364. 1. ed.

Addenda tua ad Historiam Inquisitionis, quamprimum rus rediero, locis suis inseram, novum amicitiæ tuæ monumentum. Recte mones de excerptis ex itinerario Du Mont. Nec enim ut reliqui tui scriptores (qua usus es cautione) pro teste citari potest, tum quia reformatus, tum quia peregrinus. Ego vero illius verba non inidonea judicabam, quæ fidem facerent isti, quæ ex tota pontificiorum œconomia enascitur; illos scil. quicquid præ se ferant, non omissuros tantam rei suæ bene gerendæ & hæreseos extirpandæ occasionem, quæ ex confessionibus possit oriri: nec aliter confessiones tacitas esse, si quid habeant momenti, quam ut laicis, & quibus non opus esset, non evulgarentur. Hæc ego raptim inter urbis negotia & laborantium pulmonum anhelitus, ut scires tua munera, quibus me tam magnifice cumulâsti, ad me salva pervenisse. Si ita silentium meum ulciscaris, dubitari possit, an non commodum fuerit peccare: scias enim velim de tuis epistolis, quod de Ciceronis orationibus jure dici posse, optimam esse quæ longissima est. Die Veneris novissimo ad urbem appuli, in hospitio meo inveni literas Clerici nostri 7 datas, quibus brevi responsurus sum; interim rogo, ut illum Guenellonemque nostrum meo nomine salutes; utrique gratias agam pro epistolis mea manu, ubi otium & solatium ruris nactus fuero, hic enim laborant pulmones, nec longam in urbe patietur valetudo mea moram. Uxorem tuam dilectissimam liberosque, Veenium nostrum optimamque uxorem illius saluto & Grævium Ultrajectensem, cui ego debeo epistolam, & illius humanitati nondum respondisse pudet. Vale, & perge, ut facis, me amare,

Joanni Locke Philippus à Limborchs. p. d.

Vir amplissime,

ULTIMAM meam epistolam recte ad manus tuas pervenisse gaudeo. Autographum sententiarum inquisitionis Tholosanæ Romani in manus meas incidisse mirantur: quod N. N. sacerdos quidam ab episcopo Hollandiæ ad ipsum missus, ut libri possessorem ex ipso resciscat, affirmavit. N. N. imprudenter me eum à Furlæo accepisse respondit; verum alium ejus esse possessorem, cujus nomen ignorabat; aiebatque librum à te olim visum Monspeliis. Ego dixi N. N. librum à te in Gallia visum alium esse ab hoc. Addit ille, sacerdotem, rogâsse, ut ex me nomen possessoris exquirat, Respondi ego, me nomen illius ignorare, illud semel me ex fratre ipsius audivisse, sed penitus illius oblitum esse: & licet scirem inconsultum esse illud sacerdoti indicare; quia hoc tam solicite inquiri judicem, ut possessore detecto, ingenti pretio exemplar hoc sibi redimant, ac Romam mittant, ut ita occasionem habeant me falsi accusandi. Idem sibi videri aiebat. Addidi ego, optâsse me, ut nomen Furlæi non indicâsset: sed quoniam vox emissa reverti nequit, nihil, ulterius esse aperiendum: sed paucis tantum respondendum me possessoris nomen ignorare. Hoc in se suscepit, sed non recte servavit; nam ex fratre suo postea nomen hoc rescivit, & proculdubio sacerdoti indicavit. Nam à me rogatus, se nescire ait, an indicaverit; affirmare se non posse, nec quod indicaverit nec quod non indicaverit. Hoc certum est, nomen sacerdoti innotuisse, quia alius postea Furlæum, ad quem hæc scripseram, accessit, & possessorem nominavit, prout tibi Furlæus scripsit. Spero librum à te jam emptum, ac Furlæum illius esse possessorem. Ita omnes illorum conatus irriti erunt. Laudo ego Furlæi prudentiam, quod à sacerdote testimonium de libri authenteia exegerit, & sacerdotis candorem, qui id tamen luculenter dedit. Interim si forte exemplar ipsum nacti fuissent, & Roman misissent, non video quâ ratione volumen, quod edidi, supposititium dicere possent. Adeo enim ævum illud barbarum redolet, historiasque singulares illius temporis refert, ut tale quid à quoquam nunc temporis fingi minime queat. Præstat tamen id in manibus non esse illorum, quorum interest mysteria hæc iniquitatis tegi, & coram sole non propalari. Vides hic duo adhuc additamenta ad Historiam Inquisitionis epistolæ huic adscripta, quæ, si operæ pretium videatur, reliquis junges. Lutheranus quidam professor Kiloniensis, contra theologiam meam Christianam, exercitationes Anti-Limborchianas edidit. Ita Romæ & in Germania vapulo. Librum satis, ut audio, crassum nondum vidi: sed in Actis Lipsiensibus ejus compendium legi. Verum in ejusmodi antagonistam ego calamum non stringam. Non pugnant illi homines, quantum ex Actis illis mihi colligere licet, pro veritate; sed pro recepta opinione, decretis humanis, & autoritate ecclesiastica. Orthodoxiæ illis norma est consensus cum doctrina Lutherana. Contra tales frustra disputatur. Non enim operæ pretium est, ut inquiramus quid ecclesia Lutherana doceat, quod ex libris & decretis illius ecclesiæ satis notum est, sed, an illius doctrina vera sit, & à scriptoribus divinis dictata. Ita papatum ubique reperimus, & sub specioso orthodoxiæ conversandæ prætextu propria dominatio stabilitur. Sic orthodoxia semper penes potentiorem erit, veritasque alia erit Romæ, alia Genevæ, alia Wittenbergæ. Hæc incommoda vitari nequeunt, si humana placita orthodoxiæ ϰϱιτήϱιον sunt. Quæ in illis exercitationibus maxime odiosa occurrunt, Lipsienses accurate annotârunt. Observavi hanc in illis malignitatem dicam, an inconsultum zelum; quod si in autoribus, quos recenset, quædam reperiantur aut convitia aut inclementius in Remonstrantes dicta, ea solicite indicare soleant, verbisque odiosissimis exprimere. Nescio quo suo facto Remonstrantes inimicitiam eorum in se provocaverint, nisi forsan liberiore veritatis inquisitione, & dissentientium fraterna tolerantia. In ipsos enim calamum nunquam strinximus, neque ego in eos scribam, aut me à criminationibus eorum purgabo; non enim me illis purgatum dabo, nisi me aliis, quibus jam placeo, ingratum reddam. Itaque silentio & contemptu illos ulciscar. Sed aliud quid est quod te velim. Marcus Teuto in gratiam reverendissimi Bathoniensis ac Wellensis in se suscepit versionem vitæ Episcopii, à me conscriptæ, in linguam Latinam. Varia ego citavi ex epistolis ecclesiasticis præstantium ac eruditorum virorum, & ex actis Remonstrantium synodalibus, quæ cum à me è Latino in Belgicum sermonem translata sint, ipse è Belgico in Latinum vertere non debet, sed prout in ipsis libris Latine leguntur, exhibere. Destitutum autem se illis queritur, nec usquam se eos reperire posse. Non dubito quin in multorum Anglorum bibliothecis reperiantur. Si tua opera eos habere possit à quopiam, magnum illi non tantum facies laboris compendium, sed & versionem efficies & meliorem & gratiorem. Ego, si quid hac in parte illi prodesse queas, mihi prestitum agnoscam. Vale, vir amplissime, mihique dilectissime,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

QUAMPRIMUM ego novissimas tuas 26 Aprilis datas acceperam, statim Londinum scripsi, & quantum in me est curavi, ut libri, quos ad opus suum desiderat Marcus ille noster, sicubi reperiri possint, ei suppeditentur. Eo diutius responsum distuli, ut quid in hoc & altero illo negotio Tholosano factum sit, certiorem te facerem; sed nec D’Aranda, nec alter, cujus curæ librorum perquisitionem commisi, hactenus quicquam rescripserant, sed ex eorum silentio nolim ego male ominari.

De autographo, an Furleii jam sit, rectius ex ipso quam ex me cognosces: non quod ego negligens ea in re vel otiosus fuerim procurator: sed cum per valetudinem Londinum ea tempestate adire non auderem, totum negotium amico nostrûm communi commisi, viro prudenti & sedulo, cui scirem rem cordi fore; & ne mora circuitu literarum per manus meas transeuntium officeret, post primum quod ab amico Londinensi accepi responsum, quo intellexi illum omnem navaturum operam, ut rem transigeret, monui ut recte ad Furleium scriberet, ut ex illo resciret quod scitu ad rem recte perficiendam adhuc opus esset. Hoc ab eo factum nullus dubito: si quid amplius à me præstari possit, omnem operam, curam, industriam me in eo locaturum pro certo habeas.

Quod de Oxoniensibus nostris dicis, quanquam nihil fando audiverim, facile crediderim: quod Kiloniensem adversarium negligis, laudo; quodque ab aliis inter se dissentientibus vapulas tanto magis æstimo, veritatis enim sinceris, & incorruptis authoribus sic fieri solet. Pro Theologia tua Christiana jam denuo a me tibi reddendæ sunt gratiæ, non quod bibliothecam volumine, sed me scientia auxerit. Hac enim hyeme, in quo consisteret fides christiana, diligenter apud me cogitando, ex ipsis scripturæ s. fontibus hauriendum duxi, semotis quibuscunque sectarum & systematum opinionibus, & orthodoxiis. Ex intenta & accurata N. Testamenti lectione novi fœderis status & evangelii doctrina mihi apparuit, ut mihi videbatur meridiana luce clarior, nec quid & fides christiana dubitari posse, sincero evangelii lectori, mihi persuasissimum est. Ideoque cogitata mea in chartam conjeci, ut ea melius partium inter se convenientiam, & harmoniam, & fundamenta, quibus inniterentur, sedate & per otium contemplarer. Cum omnia in hoc meo symbolo sana, & verbo divino ubique conformia videbantur, theologos consulendos duxi (reformatos videlicet) ut quid illi de fide senserint, viderem. Calvinum adii, Turretinum, aliosque, quos ita id argumentum tractâsse fateri cogor, ut quid dicant, quid velint, capere nequaquam possim; adeo dissona mihi in illis omnia videntur à sensu & simplicitate evangelica, ut illorum scripta intelligere, nedum cum sacro codice reconciliare, non valeam. Tandem spe meliore tuam in manus cepi theologiam, nec sine summo gaudio legi, cap. viii. lib. v. quo intellexi aliquem reperiri theologum, cui ego non plane essem hæreticus. Ut in libro tuo legendo ultra pergerem, nondum satis vacui temporis nactus sum. Nihil mihi optatius esse possit, quam te videre, & te coram, quæ commentatus sum, legere & explicare, ut limato & incorrupto judicio subjicerentur. Hæc tibi in aurem dicta sunto, nam me hoc trâctasse argumentum tibi soli communicatum volo. Saluto Veenios, Guenellones tuamque imprimis familiam. Vale, &, ut facis, me ama,

Joanni Locke, Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

UTRI nostrum diuturnum ac pertinax illud silentium imputandum sit, ignoro. Importunus sim, si à te, negotiis publicis occupatissimo, ad singulas meas responsum efflagitem, aut silentium tuum silentio ulciscar. Amicitia sincera rigorem illum adversatur, neque epistolarum æquali numero, sed fide ac charitate mutua constat. Interim dulcissimo consuetudinis nostræ fructu jam ultra annum carui. Ultimæ enim tuæ, quibus me respondisse memini, decimo Maii die anni præcedentis scriptæ sunt. Salutem mihi à te aliquoties dixerunt D. D. Clericus & Guenellonus, & literas mihi à te brevi scribendas nuntiârunt, quas tamen hactenus frustra expectavi; hoc autem negotiorum tuorum, quibus obrutus es, frequentiæ unice adscribendum duco. Aliquoties tibi scribere gestii; sed veritus sum, ne importunior scriptio ab amico occupatissimo responsum minus tempestivum extorquere videretur. Nunc vero, cum munus tibi honoratissimum, à primoribus Angliæ demandatum esse, constans ad nos fama pertulit: silentium abrumpendum censui, ut dignitatem hanc non tam tibi, quam Angliæ, gratuler, quæ in collegio amplissimo, una cum summis regni proceribus, te assessorem habet, cujus consilia omnia prudentia, fide, candore ac sinceritate diriguntur, & communi civium saluti unice destinantur. Deus vitam tibi largiatur longævam, consiliisque tuis successum, quem merentur, concedat. Ego hic occupatus vivo; & tamen vix quicquam promoveo, non aliter ac si otio desidioso torperem. Arminii scripta inedita me occupatum tenent: promisi ego bibliopolæ Germano, me ea paraturum ad editionem; sed in scriptis ejus relegendis, ob characterum exilitatem & ductum lectu neutiquam commodum, tantam reperio difficultatem, ut nisi tanti viri memoria, & non exigua, quam inde ad publicum rediturum video utilitas, ingrati laboris molestiam levaret, jam operæ promissæ pœnituisset. Hoc opus ubi edidero, nullis amplius posthumis aliorum operibus edendis me fatigabo. Oculorum acies sæpissime intendenda est, ut characteres exiles, & vetustate multis in locis ferme evanescentes legantur. Ita multum temporis impendo, non tamen eo cum fructu, qui temporis diuturnitatem compensare possit. Sed quoniam alea jacta est, pergendum est. Prodibunt de novo prælectiones in Jonam & Malachiam, quibus annectitur disputatio contra Judæos, in posteriorem ad Thessalonicenses, in secundum & tertium caput Apocalypseos; & disputatio contra cardinalem Perronium: quæ cum opusculis antehac editis justum conficient volumen. Præmiset D. Casper Brantius prolixiorem vitæ Arminii historiam, quæ multa hactenus exteris ignota continebit. Prodiit nuper apud nos tractatus Anglici, “quod Religio Christiana, qualis nobis est repræsentata in scriptura sacra, sit summe rationalis,” versio Gallica. Illius autorem volunt multi esse amicum meum. Ego respondeo, mihi nihil de eo constare; & cum autor, quisquis ille sit, latere vult, nostrum non esse conjecturis, ut plurimum fallacibus, indulgere. Ego summa cum voluptate lectioni illius incumbo, & in præcipuo (quod toto libro, de fidei christianæ objecto tractat) argumento illi prorsus assentior. Hoc recte precepto, gravissimas ac acerbissimas in ecclesia christiana disputationes feliciter componi posse puto; saltem ecclesiæ, non obstante opinionum diversitate, pacem facili negotio posse restitui: ea enim quæ nunc à plerisque ut unicum ferme christianismi fundamentum urgentur, objecto fidei non comprehendi planum fiet. Quod unicum anathematismis, schismatibus, & odiis tollendis remedium est. Ego, ut videas me attente tractatum hunc legere, omniaque argumenta exacte ponderare, non possum, quin tibi observationem quandam indicem, quæ licet forte non magni videri posset esse momenti, tamen argumento autoris, quo utitur, pondus aliquod afferre potest. Cap. iv, autor ad suæ sententiæ stabilimentum adducit locum ex 2 epist. Joan. ver. 7, quem optime ab ipso allegatum judicio: verum versio Gallica ita eum exhibet, ut, me judice, non exacte exprimat sensum, qui in Græco extat, quique sententiam autoris validius confirmat. Qua ratione eum Anglice expresserit autor, ignoro. Gallice autem ita extat: “Que plusieurs imposteurs se sont élevez dans la monde, lesquels ne confessent point, que Jesus, le Messie, soit venu en chair:” quæ sensum hunc continere videntur, quod impostores hi non confessi sunt, quod Jesus, qui est Messias, venerit in carne, Græcus autem textus ita habet: Ὁτι πολλοὶ πλάνοι εἰσῆλθον εἰς τὸν ϰόσμον, οἱ μὴ ὁμολογȣ͂ντες Ἰησȣν Χριϛὸν ἐρχόμενον ἐν σαρϰί. Quæ posteriora verba ego verto, non, qui non confitentur Jesum, qui est Christus seu Messias, in carne venisse; sed, qui non confitentur Jesum Messiam, qui in carne venit: non enim est infinitivus in Græco, sed participium. Hic sensus est longe alius, & autoris hujus scopo multo accommodatior. Priore enim sensu hæc esse impostorum falsa doctrina arguitur, quod non confiteantur Jesum, qui est Messias, in carne venisse. Inde sequeretur quod qui confitetur Jesum, de quo Joannes affirmat quod sit Messias (vox enim Χϱιϛὸς, per appositionem, hoc sensu est legenda) in carne venisse, maneat in doctrina Christi, ut est ver. 9. Atqui multi, qui non credebant Jesum esse Messiam, credebant tamen Jesum, qui Messias est, in carne venisse. Si posteriore sensu vertantur, tum sensus est, impostores non confiteri Jesum Christum, qui in carne venit; hoc est, non confiteri, quod ille Jesus, qui in carne venit, sit Messias. Confiteri enim Jesum Messiam, est, confiteri quod Jesus sit Messias, seque illius discipulum profiteri; juxta Matth. x. 32. Illum autem Jesum, quem confiteri oportet, describit Joannes, quod sit ille qui in carne venit, & inter Judæos versatus est. Inde sequitur, quod ille in doctrina Christi maneat, qui confitetur quod Jesus, qui in carne venit, sit Messias. Et hæc est sincera fidei in Christum confessio. Eundem esse sensum puto, 1 Joan. iv. 2, 3. ubi similiter non reperitur infinitivus, sed participium ἐληλυθότα. Non est quidem hæc observatio tanti in hoc negotio, facit tamen ad genuinam textus Græci intelligentiam, & autoris instituto favet. In aliis autem disputationibus, quæ cum Mennonitis nostratibus instituuntur, maximi est usus. Sed tempus est ut abrumpam. Vides tibi cum homine loquace rem esse, qui cum literis suis te compellat, calamo imperare non potest. Vale, vir amplissime, & feliciter age.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

SI omnes in religione eo uterentur candore, quo tu usus es in amicitia, non majorem offensionem inter dissentientes parerent argumenta, quam inter nos nuper peperit diuturnum nimis silentium. Si epistolarum reciprocationem æstimem, an tua major taciturnitas, an mea, dicere non ausim, credo me ea ex parte peccâsse. Ea vero utcunque se res habeat, tu certe humanitate tua & ignoscendo prior effecisti, ut culpa omnino mea sit, eoque magis probrosam mihi sentio, quod tu & levissima quidem reprehensione abstinuisti; negotiorum excusatione, qua pro me apud te usus es, aliquid momenti erga alium habere potuisset, certe tibi me eo nomine excusatum nolim, addere etiam poteram valetudinem, tota præterita hyeme valde incommodam. Sed nec hoc quidem, quo minus tam charo, tam fido amico scriberem, impedimento esse non debuit. Visrem ipsam ut tibi scriberem, semper quæro tempus omnino vacuum, animumque ab aliis curis & cogitationibus liberum; hoc cum raro accidit ita ad voluntatem, ut non ad aliud & magis opportunum tempus rejiciam, de die in diem differendo annus elabitur, & tandem pudor culpæ superveniens tardiorem reddit. Si hoc ignaviæ latebram dicas, non recuso; hoc certo scio imminutæ amicitiæ, vel mutatæ voluntatis non esse crimen; & forsan ut omnia fatear, non expeditus linguæ Latinæ usus fastidium menti non bene se explicanti oggerit. Sed tua amicitia & benevolentia, vir amplissime, omnia superat. Gratulationem tuam, eo, quo tu scripsisti animo, id est, amicissimo, accipio: sed quid tandem mihi, senectutis & valetudinis onere succumbenti, cum negotiorum publicorum tumultu? Secessus mihi jam quærendus esset, & vel annis vel studiis meis quies. Hoc, si mihi credas, & magis aveo, & mihi magis accommodatum credo, sed nescio quo fato, quod alius ambitiose & frustra quærit, alii vel inscio, vel etiam detrectanti tribuitur. Viri istius magni scripta inedita, tua opera proditura, gratulor reipub. christianæ. De libro Anglicano in linguam Gallicam verso, cujus lectioni, cum ad me scripseras, incubuisti, idem tecum sentio, contentionum & schismatum radices evellit, quantum id potest religionis christianæ veritas & fundamentum, si id auctor recte explicuerit, ut mihi videtur; cum vero totum perlegeris, & tuam & aliorum de tractatu illo sententiam scire vellem. Theologis nostris tam confirmistis, quam non-conformistis, displicere audio; reliqui (ut fit) probant, improbantve, prout suo vel alieno innituntur judicio. Quod monuisti de loco Joannis tecum sentio: idem est in versione nostra, quem in Gallica observâsti, error; sed ad rem facit, verum appositè magis textus Græcus, quem tu rectissime, ut mihi videtur, interpretaris. Vale, vir amplissime, & me ama,

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

CITIUS tuis, decimo quinto demum Octobris die mihi redditis, respondissem, verum quoniam judicium meum de tractatu Anglicano in linguam Gallicam verso petiisti, tempus à reliquis curis vacuum quæsivi, ut tractatum illum elegantissimum uno tenore perlegere, omniaque illo contenta considerare & expendere possem. Maxime mihi opportunum videbatur tempus hoc hibernum, quo ab exercitiis academicis feriari solemus; sed & illud frigore suo acutissimo non leviter impetum scribendi remoratum est. Legi totum tractatum à capite ad calcem: nec unicâ lectione contentus, eum relegi. Interim huc perlatus est actorum Lipsiensium mensis October, quo compendium tractatus illius, pro doctorum illorum more, nobis exhibetur. Primo aiunt autoris illius Pockii nomen esse dici (credo eos incerto rumori temere fidem adhibuisse, & in nomine una aberrâsse litera) tum compendio quod confecere, omnia, quibus aliquam autori invidiam conflari posse putant, sedulo enumerant, ut systematum theologicorum contemptum ulcisci velle videantur. Extollunt magnifice Joannem Edvardum, quod præclare hactenus in Anglia contra Socinianam hæresin variis scriptis militaverit, librumque ediderit meditationum quarundam de causis & occasione atheismi, hodierni præsertim sæculi; in quo passim autoris hujus anonymi sententias, ut periculosas & à socinianismo ac atheismo non alienas, perstrinxit. Subjungunt hisce compendium duorum scriptorum, quorum alterum brevis pro tractatu illo est apologia: alterum Joannis Edvardi, titulo, “Socinianism unmasked.” Tu illos tractatus rectius me nôsti. Videntur dolere, quod meditationes Edvardi ipsis ad manum non fuerint; alias & illarum compendium habuissemus. Systemo theologiæ me scripsisse nôsti: non tamen eo in pretio apud me systemata sunt, ut non hunc exiguum tractatum multis systematibus præferam; imo plus veræ theologiæ ex illo, quam ex operosis multorum systematibus hausisse me ingenue profiteor. Sed vero theologiam autor ille tradit nimis facilem, nimis laxam, quæ salutem angustis humanorum decretorum vinculis alligatam minime cupit; nec orthodoxiam ex sectarum confessionibus, sed solo verbo divino arcessit. Hoc crimen est, quod socinianismi & atheismi infami convitio à doctoribus systematicis traduci meretur: non aliter ac si, qui humana placita religiose adorare recusant, eo ipso omnem religionem ejurare censendi essent. Ego autoris in hoc tractatu scopum summopere laudo; scopum suum feliciter assecutum esse, solideque ipsum, quod intendit, probâsse judico. Imprimis placent miho duo: methodus accurata historiæ evangelicæ, quam cap. ix. tradit, & per quam varia loca in evangeliis, in speciem obscura, feliciter admodum interpretatur: & perspicua illa deductio argumentorum, quibus ostendit, cur D. Jesus Christus, in terris degens, non expressis verbis docuerit se esse Messiam. Hæc autori huic peculiaria sunt, ipsiusque judicium ingeniique perspicaciam clarè demonstrant. In iis autem plurima sunt, quibus præcipium libri sui argumentum, quod est, fidem, quod Jesus sit Christus, eam esse, per quam justificamur, luculenter confirmat. Habes hic judicium meum de tractatu hoc, quem & tertio relegere statui. Petis autem ut, si quædam in illius lectione observarem, tibi scriberem. Ego in tractatu adeo eximio vix quicquam, quod tibi proponi meretur, observavi: ita sibi penitus me habet assentientem, ut exigua sint, quæ observaverim, quæque principali ipsius scopo nihil officiunt, & quæ forsitan à me non plene intellecta sunt. Quia vero judicium meum requiris, ego hæc, qualiacunque, tibi expendenda propono; non quia alicujus pretii sunt, sed ut morem geram tuæ voluntati. Statim in initio autor dicit, super lapsu Adami fundatam esse doctrinam de redemptione. Equidem certum est, lapsum Adami à doctrinâ de redemptione non excludi; attamen & propria cujusque nostrûm peccata ab ea secludenda non sunt. Plurimorum doctorum sententia est, Dominum Jesum nos liberâsse è miseria, in quam per Adami peccatum incidimus, & in eundem felicitatis statum, quem in Adamo amissimus, restituisse. Ego puto illos exiliter nimium de immenso Christi beneficio sentire, ipsumque ex multis peccatis, ut Apostolus, Rom. v, loquitur, nos liberâsse, & ad statum multo feliciorem, vitam nempe æternam in cœlis perduxisse. Huic addo: quod ibidem dicatur, Adamum per peccatum amisisse immortalitem, & factum esse mortalem. Si immortalitas autori huic significet, quod Adamus si non peccâsset, moriturus non fuisset, & mortalitas, quod per peccatum necessitatem moriendi contraxerit; verissimam ejus sententiam judico. Si vero immortalitas, ut vox illa proprie sonat, illi significet moriendi impossibilitatem, non recte dici puto Adamum fuisse creatum immortalem. Ego sententiam meam plenius explicui in theologia mea Christiana, lib. ii. cap 24. Verum hæc immortalitas, hoc est, immunitas à morte, alterius plane est generis quam immortalitas Dei: sicut & mortalitas, seu moriendi potentia, multum differt à morte, seu moriendi necessitate. Quare etiam minus commode mihi dictum videtur, p. 230, quod Adami immortalitas sit imago Dei, ad quam conditus est: & licet concederetur, alibi immortalitatem vocari imaginem Dei; non tamen exinde sequeretur, quando Adamus ad imaginem Dei conditus dicitur, illam imaginem esse immortalitatem; non enim necesse est, omnia quæ alibi scriptura imagine Dei designat, ea comprehensa esse, quando hominem ad imaginem Dei conditum dicit: sufficit eximiam quandum in homine esse qualitatem, respectu cujus imaginem Dei referre dici possit. Inter alia loca video, p. 232, citari ad Rom. cap. viii. 29, ubi dicimur, à Deo præcogniti & prædestinati “ut simus conformes imagini filii ejus, ut ipse sit primogenitus inter multos fratres.” Putat autor illa imagine, cui conformes esse debemus, designari immortalitatem & vitam æternam. Ego autem non tam vitam æternam, quam modum ad vitam æternam perveniendi, quo fideles Christi similes esse debent, hic significari credo, nimirum per crucem & afflictiones: quam imaginem Dominus discipulis indicat, Luc. xxiv. 26. “nonne oportuit Christum ista pati atque intrare in gloriam suam?” Hanc explicationem totius capitis series evincit: jam enim, v. 17, dixerat “hæredes sumus Dei, cohæredes autem Christi, siquidem cum ipso patimur, ut una cum ipso glorificemur.” Eaque occasione multus est, ut fideles hortetur ad crucem & afflictiones evangelii causa sustinendas, inter alia, argumento à voluntate divina petito, quod per crucem nos ad salutem velit perducere: & ne id ipsis absonum videatur, Deum, quos diligit, tot dura in hoc mundo immittere, exemplum illis Christi proponit, cujus imagini ut sint conformes. Deus eos prædestinavit, & consequenter ad crucem ferendam vocavit: & in sequentibus porro ostendit, illas afflictiones non posse ipsos separare ab amore Dei, quo ipsos in Christo complectitur. Hinc & scriptura passim aliis inculcat, nos gloriæ Christi fore consortes, si & cum ipso crucem sustinuerimus, 2 Tim. ii. 11, 12. & præsertim. Heb. ii. 10. “Decebat ut ipse, propter quem sunt omnia, & per quem sunt omnia, multos filios in gloriam adducendo, principem salutis ipsorum per afflictiones consecraret.” Et hoc potissimum argumento fideles ad constantem persecutionum tolerantiam horatur, 1 Pet. iv. 12, 13. Heb. xii. 1, 2, 3. Hanc credo esse imaginem Christi, cui ut conformes simus Deum nos prædestinâsse ait apostolus, Rom. viii. 29. consentaneè iis quæ leguntur, Act. xiv. 22. 2 Tim. iii. 12. Page 246, ait autor sibi non occurrere, quod D. Jesus ipse sibi tribuat titulum sacerdotis, aut mentionem faciat ullius rei, quæ ad sacerdotium refertur. Munus Christi sacerdotale in apostolorum epistolis, & præcipue in epistola ad Hebræos nobis plenius esse descriptum, manifestum est; nec negari potest D. Jesum nusquam in evangeliis sibi sacerdotis titulum tribuere. Attamen negandum non videtur, quod sibi alicubi actionem sacerdotalem tribuat: diserte enim ait, se “animam suam λύτϱον ἀντὶ πολλῶν daturum,” Matth. xx. 28. Sanguinem suum vocat sanguinem novi “fœderis, qui pro multis effunditur, in remissionem peccatorum.” Matth. xxvi. 28. Negare non possumus hunc esse actum, qui ad sacerdotium respectum habet. Quare fortasse præstitisset id præteriisse, neque hominibus calumniandi occasionem quærentibus quicquam suppeditâsse, quod cum specie aliqua carpere posse videatur. Præter hæc, in tractatu hoc, quædam mihi occurrere videntur, quæ vix inter se conciliari possunt, nisi forte autor mentem suam plenius explicet. Pag. 13, ait, Dum Adam pulsus sit è paradiso terestri, omnisque ejus posteritas ea propter nascatur extra hunc deliciarum locum; inde naturaliter sequi debet, omnes homines morituros, & in æternum sub potentia mortis mansuros, atque ita penitus fore perditos; ex eo statu autem omnes per Christum liberatos docet, & quidem per legem fidei, quam postea fuse ostendit evangelio contineri. Hæc meo judicio vere dicuntur: verum non satis capio, quomodo cum his bene concilientur, quæ leguntur, pag. 250 & 266, quod qui justi sunt non indigent gratia, sed jus habent ad arborem vitæ. Illi enim quatenus Adami posteri, etiam sub potentia mortis æternum manere debent: quomodo ergo per suam justitiam jus possunt acquirere ad arborem vitæ, ita ut nulla gratia indigeant? cum antea docuerat, omnes ex illo statu necessariæ mortis liberatos, & quidem per legem fidei: unde sequi videtur, liberationem illam non posse fieri, nisi per legem fidei. Ergo non per perfectam legis operum obedientiam: nam è miseria liberare gratiæ est, quam lex operum excludit. Tum nec cum principio isto commode satis conciliare possum, quod autor dicit, qua ratione illi, qui de Christo nihil quicquam inaudiverunt, salvari possint. Si enim per Adamum necessariæ ac æternæ morti sunt obnoxii, è qua per solam legem fidei beneficio Christi liberentur, non videtur illis sufficere posse, quod lumine naturæ aliquas fidei illius, quod Deus sit misericors, scintillas habeant; sed per illam fidei legem, quam Deus salutis obtinendæ conditionem statuit, servari debere videntur. Video doctores systematicos hic multum offendi: atque ideo neque acquiescere illis quinque fructibus, quos D. Jesum adventu suo in mundum hominibus contulisse docet autor. Ego in doctorum systematicorum gratiam nihil in veritatis præjudicium docendum judico; & si quid illi præter rationem carpant, indignationem eorum spernendam censeo: sed considerandum, an non majus quid dici possit & oporteat, quod ipsis licet non satisfaciat, minus tamen forsan offendet, & meo judicio plenius rei veritatem exhibet. Video fructus quidem indicari prophetici ac regii muneris Christi, nullos vero sacerdotalis. Quid si ergo hic addatur muneris sacerdotalis fructus; quod mundus Deo sit reconciliatus, adeo ut nunc per Christum omnibus omnino hominibus remedium paratum sit è miseria sua in quam occasione peccati Adami, propriisque peccatis inciderunt, emergendi & salutem æternam consequendi? Hoc posito, puto explicari posse, qua ratione, salvis principiis ante positis, ii, qui de Christo nihil no fando quidem audiverunt, per Christum salvari possint. Nempe quod Deus illis qui (ut autor hic ait, pag. 292) instinctu luminis naturæ ad gratiam & misericordiam ejus confugiunt, delictorumque resipiscentiam agunt, eorumque veniam supplices petunt, gratiam per Christum impetratam applicet, ipsisque propter Christum remissionem peccatorum & justitiam imputet. Atque ita beneficium, quod ubi Christus prædicatus est, non nisi per directam in Christum fidem, obtineri potest, illi sine directa in Christum, ipsis non prædicatum, fide consequantur per gratiosam imputationem divinam; qui favores & beneficia sua latius extendere potest, quam promissorum verba ferunt. Ut ita omnium salus in sacrificio Christi propitiatorio fundetur. Puto hæc non multum à sententia hujus autoris differre, & iis, quæ evangelio continentur, consentanea esse. Ultimum caput per omnia amplector: omnia credenda & observanda ut salutem consequamur evangeliis & actiis contineri, credo; nullumque novum articulum in epistolis apostolicis superaddi; quæ alii novos fidei articulos urgent, non novi articuli sunt, sed aut magis dilucidæ articulorum jam antea traditorum explanationes; aut doctrinæ antea traditæ ab objectionibus præcipue Judæorum vindicationes, cujus illustre nobis documentum præbet epistola ad Romanos. Hæc sunt paucula illa, quæ mihi inter legendum occurrerunt, quæque tibi expendenda propono. Fortasse autoris mentem per omnia non plene assecutus sum. Verum exigua hæc sunt, & extra principalem autoris scopum, quem argumentis omni exceptione majoribus eum probâsse judico, adeo ut me sibi habeat penitus assentientem. Imprimis laudo, quod tam candide & ingenue, nec minus solide, demonstret recipiscentiæ & bonorum operum necessitatem, & per legem fidei non penitus esse abolitam legem operum, sed mitigatam. Ego illorum hominum theologiam non capio, qui fidem, quo nobis merita Christi applicamus, etiam ante ullum resipiscentiæ actum, nos coram Deo justificare docent. Hac enim persuasione imbuti, facile, mediis in sceleribus, homines incauti sibi justitiam & salutem adscribunt, modo in se fiduciam minime vacillantem deprehendant. Et doctores improvidi hanc temerariam confidentiam alunt, dum hominibus impiis & sceleratis, modo circa vitæ finem fiduciam in Christi meritis firmam profiteantur, salutem sine ulla hæsitatione addicere non verentur: Hujus generis exemplum in nostra civitate recens, quod oblivione obliterari non debet, commemorabo. Præterita æstate ancilla quædam, ut heri sui ædes spoliare posset, noctu eas incendit. Mortis damnata fidem suam in Christi meritis verbis emphaticis, coram ministro verbi divini, qui morituræ adfuit, prolixe professa est: Ille sceleratæ non tantum indubiam salutis spem fecit, sed & postridie pro concione illius fidem prolixe populo commendavit, adeo quidem, ut dicere non veritus sit, se, sola ignominia excepta, talem sibi vitæ exitum optare; multis applaudentibus, aliis vero (non Remonstrantibus modo, sed & contra-Remonstrantibus) non sine indignatione talem Encomiasten cum suo encomio reprehendentibus. Verum tandem manum de tabula. Tu pro solita tua benevolentia prolixitati meæ ignosces. Vale, vir amplissime, mihique semper venerande.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

Inter negotia publica & privatam valetudinem tam parum mihi conceditur otii literarii, ut sperem diuturnum meum silentium, non ex imminuta omnino in te voluntate aut amicitia ortum, tibi, quæ tua est in amicos lenitas, excusatum fore. An tu mihi egove tibi novissime literas dederim, quærere nolo. Satis egomet mihi culpandus videor, quod tam diu careo fractu suavissimæ tuæ consuetudinis, & magnus mihi dolendusque in curriculo vitæ meæ hiatus apparet, qui destitutus literarum inter nos commercio, vacuus ea voluptate fuit, quæ maxima cum sit, ex benevolentia solum mutuisque amicorum sermonibus percipitur. Præteritam hyemem cura infirmæ sanitatis rure totam absumpsit. Nisi quod negotia nonnulla importuna subinde irrepentia totum, id, quicquid erat temporis, quod amicis destinaveram invito abriperent. Adeo ut non in tuo solum, sed & multorum mihi amicissimorum ære alieno sim, nec quomodo me redimam scio, si taciturnitas mea nomine negligentiæ suspecta sit. Tu, scio, humanior es quam ut eo me condemnari velis crimine. Quanquam enim tardior aliquando mihi in respondendo calamus, animus tamen nunquam deficit, & si quando hac utor libertate, erga eos solum utor, quibuscum non solummodo vitam civilem, sed intimam solidamque amicitiam mihi colendam propono, quibus multum me scio debere, & quibus insuper cupio me plurimum debere. Ego nuper Londinum profectus post octidui incommodam & anhelosam moram præpropero reditu huc me recipere coactus sum. Hæc pulmonum imbecillitas me brevi spero restituet pristino otio. Valetudinario seni quid restat præter vota pro patria? Naturæ & imbecillitati cedendum est. Hoc mihi si concedatur, libri & literæ, amicorumque interrupta vel impedita commercia, optima illa senectutis oblectamenta, redibunt. Quid enim in republica literaria agatur, civili implicato vix scire vacat. Apud nos sane disceptationibus & rixis maximam partem impenditur scripturientium atramentum. Si disputantium fervor solo veritatis amore accenderetur, laudanda esset litigantium industria & contentio; sed non ita semper tractantur argumenta, ut ea ad veritatem stabiliendam elucidandamve quæsita, credere possis. In mea de Intellectu Humano dissertatione jam tandem aliquid repertum est non ita sanum, idque à viris haud infimi subsellii reprehensum. Si quid ego eorum argumentis edoctus reprehensione dignum reperirem, gratus agnoscerem, & haud invitus corrigerem. Id cum non sit, rationem mihi reddendam censeo, cur non mutaverim sententiam, cum nihil reperiam in ea à veritate alienum. Hæc mea defensio aliquam partem præteritæ hyemis, prout tulit valetudo, occupatam habuit. Sed quid ego te moror nostris nugis? Quid tu illic, vosque alii, studiis utilioribus intenti agatis, aveo scire. Næ ego iniquus officiorum exactor, si à te festinatas postulem literas in scribendo ipse tantus cessator. Verum tu scio id facies ne nimis serio mihi irasci videaris. Vale, vir optime, &, ut facis, me ama,

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

MENSE Martio scripsi tibi epistolam satis prolixam. Hâc æstate cum viris aliquot primariis sermonem de variis habui: inter alia incidit sermo de tractatu, de quo, in superioribus meis, judicium meum scripsi. Omnes eum summopere laudabant. Unus vero titulum sibi non satis placere affirmabat; tanquam nimis exilem pro dignitate materiæ, quæ toto libro tractatur. Autoris hujus longe diversum aiebat fuisse institutum à plerorumque scriptorum consuetudine, qui exigui pretii libris titulos magnificos præfigere solent: hunc autem libro magnifico exilem præfixisse titulum. Oportuisse titulum aliquatenus respondisse dignitati operis, ut & ille posset lectores allicere. Alius vir (idem qui tibi antehac Sladum nostrum commendatum esse voluit, quod tibi soli dictum velim) se bis tractatum illum perlegisse aiebat: laudabat illum summopere, autoremque fidei christianæ objectum, quod præcipuum totius libri argumentum est, solidissime probâsse affirmabat; unum desiderabat; nim. quod autor am statim ab initio vulgarem de peccato originis sententiam rejecerit ac refutaverit, potuisse autorem, intacta illa sententia, nihilominus præcipuum tractatus sui argumentum adstruere: nunc multos, quorum mentibus alte sententia illa incedit, lecto libri initio, antequam ad principale ejus argumentum accedant offendi, atque ita præjudicium contra autorem concipere, ut sequentia non ea animi serenitate quæ requiritur, legant, sicque alieniores reddi: cum potius ipsorum benevolentia captanda fuisset, ut judicio integro expendant sententiam, veram quidem, sed communi theologorum appetitui minus consentaneam; qui omnes ferme fidei christianæ aliquid de suo admixtum cupiunt; quasi ea suo cœtui peculiaris sit, & alii ab illa excludantur. Qui error ut ipsorum animis eruatur, alliciendi potius sunt, quam assertione alicujus dogmatis sibi minus probati alienandi. Candide tibi scribo quid viri hi desideraverint. Hac occasione, ut fieri solet, sermo ad alia deflexit, & quidem quibus argumentis solidissime unitas Dei probetur. Idem ille vir primarius affirmabat, se argumenta quædam irrefragabilia requirere, quibus probetur ens æternum, seu per se existens, seu undiquaque perfectum, esse tantum unum. Desiderabat quædam in argumentis Hugonis Grotii, libro primo de Veritate Religionis Christianæ. Addebat, audivisse se tractatum tuum de Intellectu Humano in linguam Gallicam verti; multum se tribuere judicio tuo, ac summopere versionem illam desiderare. Quæsivit ex me, num in illo tractatu etiam unitatem entis à se existentis adstruxisses? Ego me ignorare respondi, qui tractatum, utpote lingua mihi ignota conscriptum, nunquam legerim. Voluit itaque tibi serio per me commendari, ut si in tractatu quo quæstionem hanc intactam reliqueris, illius adstructione tractatum augere velis, unitatemque entis independentis solide adstruere. Manifestum videtur ens independens, quod omnem in se complectitur perfectionem, unicum tantum esse: ille tamen hoc ita probari cupiebat, ut argumentum nulla parte laboraret. Ante triduum aurem mihi vellicari jussit, & à me quæri, an jam ad te scripsissem, & aliquod à te responsum accepissem. Non credideram ipsum id tam enixe voluisse; sed quia video rem hanc ipsi cordi esse, scriptionem meam ulterius differendam minime statui. Rogo, si id negotia tua permittant ut mihi responsum scribas, quod ipsi prælegere possim, ita tamen temperara tua scriptione, ut minime subolere ipsi possit, me tibi ipsum aliquatenus indicâsse; posses ita respondere, quasi ego tibi scripserim, viros quosdam eruditos de hac materia disserentes, ex ipsis aliquem, qui te magni æstimat, de ea tuum voluisse audire judicium, & ut quæstionem hanc in tuo de Intellectu Humano tractatu expenderes desiderâsse. Vides quam aperte tecum agam, & quid ab amicitia tua expectare ausim. Hagam Comitis nuper excurri; salutavi honoratissimum Comitem Pembrokiensem, & per integram horam varios cum ipso, etiam de rebus theologicis, sermones habui. Virum in tam excelsa dignitate constitutum tantum in rebus sacris studium posuisse summopere miror. Ita sermonibus ejus afficiebar, ut vix per semihoram ipsi adfuisse mihi visus sim, cum tamen ab eo digressus integram horam esse elapsam deprehenderim. Ego viro illi excellentissimo longævam vitam precor, ut regni Anglicani negotia ipsius auspiciis feliciter administrentur: tibi vero valetudinem prosperam, ut cogitata tua orbi erudito communicare possis. Vale, amplissime vir, & salveat plurimum Domina Masham. Salutant te uxor mea & filia.

Lettre de Mr. Locke à Mr. Limborch.

Monsieur,

SI mon nom est venu à la connoissance de ces habiles gens avec qui vous entretenez quelquefois, & s’ils daignent parler de mes écrits dans les conversations que vous avez avec eux, c’est une faveur dont je vous suis entierement redevable. La bonne opinion que vous avez d’une personne que vous voulez bien honorer de votre amitié les a prévenüe en ma faveur. Je souhaiterois que mon Essai concernant l’Entendement fut écrit dans une langue que ces excellens hommes pûssent entendre, car par le jugement éxact & sincere qu’ils porteroient de mon ouvrage, je pourrois compter surement sur ce qu’il y a de vrai ou de faux, & sur qu’il peut y avoir de tolerable. Il y a sept ans que ce livre a été publié. La premiere & la seconde édition ont eû le bonheur d’être generalement bien réçuës: mais la dernier n’a pas eû le même advantage. Après un silence de cinq ou six années on commence d’y découvrir je ne sçai quelles fautes dont on ne s’étoit point apperçu auparavant; & ce qu’il y a de singulier, on prétend trouver matiere à des controverses de religion dans cet ouvrage, ou je n’ai eû dessein de traiter que des questions de pure spéculation philosophique. J’avois resolu de faire quelques additions, dont j’ai déja composé quelques-unes qui sont assez amples, & qui auroient pû paroître en leur place dans la quatrième édition que le libraire se dispose à faire. Et j’aurois volontiers satisfait à votre desir, ou au desir d’aucun de vos amis en y inferant les preuves de l’unité de Dieu qui se presentent à mon esprit. Car je suis enclin à croire que l’unité de Dieu peut être aussi évidemment démontrée que son existence; & qu’elle peut être établie sur des preuves qui ne laisseront aucun sujet d’en douter. Mais j’aime la paix, & il y a des gens dans le monde qui aiment si fort les criailleries & les vaines contestations, que je doute si je dois leur fournir de nouveaux sujets de dispute.

Les remarques que vous me dites que d’habiles gens on fait sur le “Reasonableness of Christianity, &c.” sont sans doute fort justes, & il est vrai que plusieurs lecteurs ont été choquez de certaines pensées qu’on voit au commencement de ce livre, lesquelles ne s’accordent pas tout-a-fait avec des doctrines communément reçuës. Mais sur cela je suis obligé de renvoyer ces messieurs aux deux défenses que l’auteur a fait de son ouvrage. Car ayant publié ce petit livre, comme il le dit lui-même, principalement afin de convaincre ceux qui doutent de la religion chrêtienne, il semble qu’il a été conduit à traiter ces matieres malgré lui; car pour rendre son livre utile aux déïstes, il ne pouvoit point se taire entierement sur ces articles, auxquels ils s’aheurtent des qu’ils veulent entrer dans l’éxamen de la religion chrêtienne. Je suis,

Vir amplissime,

Ne mireris quod lingua Gallica responsum à me sit acceptissimis tuis Latinis 8. hujus mensis mihi scriptis, liceat mihi me tibi excusare & negotiorum multitudine, quæ otium negat, & linguæ Latinæ dissuetudine, quæ expedite scribere prohibet. Hanc meam epistolam aliis vel prælegendam vel monstrandam ex tuis colligo: virorum præcellentium censuræ styli negligentia me objicere minime decorum judicavi. Quicquid enim tua vel humanitas vel amicitia in me excusare solet, aliis vel nauseam vel certe non condonandam molestiam creare potest. Scripsi igitur quod dicendum habui lingua vernacula festinatim, Galloque in suam linguam vertendam tradidi. Ex quo exorta est inter episcopum Wigorniensem (qui me quæsita causa aggressus est) & me disputatio: gens theologorum togata in librum meum mire excitatur, laudataque hactenus dissertatio illa tota jam scatet erroribus (vel saltem continui latentia errorum vel scepseos fundamenta) pia doctorum virorum cura nunc demum detegendis. Ad unitatem Dei quod attinet, Grotii, fateor, in loco à te citato argumenta non abunde satisfaciunt. Putasne tamen quempiam, qui Deum agnoscit, posse dubitare numen illud esse unicum? Ego sane nunquam dubitavi; etiamsi, fateor, mihi ex hac occasione cogitandi videtur altius aliquanto elevandam esse mentem, & à communi philosophandi ratione segregandam, si quis id philosophice, vel, si ita dicam, physice probare velit; sed hoc tibi soli dictum sit. Uxorem tuam dilectissimam liberosque officiosissime saluto.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

GRATISSIMAS tuas 29 Octobris scriptas recte accepi, viroque magnifico, cujus potissimum rogatu ad te scripsi, prælegi. Res ipsa, de qua quæritur, à nemine sano in dubium vocari posse videtur; ipsa enim deitatis notio unitatem involvit, nec permittit, ut illa pluribus communis credi possit. Quare, me judice, nemo, qui attente secum considerat, quid voce Dei intelligamus, pluritatem Deorum asserere potest. Quia tamen eam ab ethnicis asseri videmus, and contra eos scripturæ autoritate pugnari non potest, rationibus è natura petitis convincendi sunt. Quare ejusmodi requirit argumenta vir magnificus, quibus solide demonstretur ens independens & perfectum unicum tantum esse posse. Ex solide adstructa essentiæ divinæ unitate porro facili negotio omnia attributa divina, nostrumque tam erga Deum, quam proximum officium deduci posse certissimus est. Cartesium dicit unitatem illam non probâsse, sed præsuppo suisse. Ipse sibi demonstrationem scripsit, sed eam aiebat subtiliorem esse. Et quia multum tuo tribuit judicio, tua argumenta avidissime videre desiderat. Prælegi illi epistolam tuam: gaudebat, quod in ea affirmes te id præstare posse: tanto enixius jam argumenta tua desiderat. Dolebat tibi litem temere motam: quoniam autem, ne fortasse novis litibus & suspicionibus præter tuam intentionem vel minimam præbeas ansam, publico scripto argumenta tua proferre gravaris, rogat ut ea privatim ad me scribas, sub promisso silentii: ille hæc evulgare minime intendit, sed ad propriam suam instructionem, & in veritate confirmationem requirit. Duobus præter illum viris, intima mihi amicitia conjunctis, qui priori nostræ conversationi interfuerunt, D. de Hartoge Fisci Hollandici advocato, & D. advocato Van den Ende, & præter illos, nulli omnino mortalium ea communicabuntur, nisi fortasse & D. Clerico ea prælegi permittas, quod tui arbitrii est, ipso enim ignaro hæc omnia ad te scribo. Rem facturus es & viro magnifico maximopere gratam: & quod fidis solummodo amicis, & quidem paucis adeo, concreditur, cujusque nullum à me cuiquam apographum dabitur, id dispalescere non potest. Quinimo, ut tanto honestius apographum denegare queam, suaserim ut id in epistola tua enixe à me stipuleris. Nolim ego te genti togatæ, tanquam scepseos fundamenta jacientem, magis suspectum fieri: plerosque illorum alieno judicio, tanquam nervis alienis mobile lignum, præcipites in laudem ac vituperium immerentium rapi certus sum. Cum tuas legerem, lepida mihi incidit Thomæ Mori in sua Utopia fabella. Refert is, cum Raphael Hythlodæus, coram Cardinale Archiepiscopo Cantuariensi doctissime de republica disseruisset, legis quendam peritum commoto capite, & labiis distortis quicquid dixerat improbâsse; ac statim omnes, qui aderant, pedibus in jurisperiti illius ivisse sententiam. Cum vero Cardinalis Hythlodæi sententiam probabat, mox quæ ipso narrante contempserant omnes, eadem neminem non certatim laudibus esse prosecutum. Simile quid tractatui tuo evenit, qui antea integro sexennio communi applauso acceptus fuit, nunc insurgente contra te magni nominis episcopo totus erroribus scatet & latentia continet scepseos fundamenta. Ita solet theologorum vulgus non ex suo sed alieno sapere cerebro. Verum talium judicio epistola tua nequam exponetur. Quod vero linguæ Latinæ dissuetudinem prætexis, quæ expedite scribere prohibet, plane me in ruborem dedit. Quale itaque tuum de me judicium esse censebo, cujus stylus cum tuo comparatus plane sordet? Epistolæ tuæ omnes, etiam veloci calamo scriptæ, sunt non tantum puræ & tersæ, sed & vividæ ac elegantes: quæ si tibi displiceant, quid de meis judices non difficile mihi est colligere. Nihilominus amicitia tua fretus, confidenter quicquid in calamum venit tibi scribo, benignitatis tuæ, quæ defectus meos boni consulere novit, plane securus: in posterum vero, si ea excusatione uti pergas, timidiorem me in scribendo facies. Excusationem itaque hanc minime admitti posse facile vides. Si vero negotia tua tardius nobis concedant responsum, nolim nimia festinatione graviora negligas, sed tempus ad scribendum eligas minus occupatum. Quicquid & quandocunque scripseris, gratissimum erit: interim si cito des, his te dedisse gratus agnoscam. Dedit mihi hebdomade proxime elapsa D. Clericus tuum, de Educatione liberorum, tractatum, in linguam Belgicam versum; pro quo dono magnifico summas tibi ago gratias. Uxor & filia eum attente legunt: ego, ubi illæ satiatæ fuerint, integrum quod & ipsis commendo, à capite ad calcem perlegam. Salutari te quam officiosissime jussit vir magnificus. Vale, vir amplissime.

Tui amantissimum,

P. à Limborch.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

HAC occasione mitto tibi quædam ex Paulo Servita excerpta, quæ Historiæ Inquisitionis inseri possunt. Ego autores, quos nunc evolvo, majore cum applicatione ad materiam inquisitionis lego, quam antehac, & si quid, quod ad majorem illius illustrationem facere possit, occurrat, illud excerpere soleo, & historiam meam locupletiorem reddere. Tu, si velis, aliis à me antehac ad te missis & hæc adjungere poteris. Quæ mihi ante triennium ex itinerario Du Mont suppeditâsti, ea quanto magis considero, tanto magis historiæ meæ inserenda judico. Licet enim leges pontificiæ secretum confessionis revelari vetent, multa tamen in favorem fidei funt legibus prohibita; quas sancivisse videntur eum tantum in finem, ut simpliciores iis irretiti facilius caperentur. Itaque non tantum inquisitionis leges, sed præcipue gesta acta illius, quæ cum legibus sæpissime adversa fronte pugnant, consideranda censeo. Unum hoc expendi meretur, quod du Mont ait, confessarios Melitenses obligatos esse inquisitoribus revelare quicquid ipsis in secreta confessione negotium fidei spectans confitentur homines. Secretas illas confessiones inquisitoribus revelari nullus dubito; legem de ea revelanda extare credere vix possum: fortasse confessariis hoc viva voce mandatur, licet nulla hujusmodi lex extet. Quibus accedit, quod sit homo reformatus, & peregrinus, qui inter peregrinandum hoc ex quorundum incolarum sermonibus hausit; quorum relationes quandoque valde esse incertas, imo falsas, ex itinerariis, quibus Belgium describitur, sæpius ipse deprehendi. Quare considerandum, quomodo ejusmodi cavillationes pontificiorum solide retundi possint. Quicquid vero hujus sit, digna mihi hæc narratio videtur, quæ historiæ meæ inseratur, si scriptoris alicujus pontificiis non suspecti autoritate confirmari posset. Si quæ talia tibi inter legendum plura occurrunt, rogo ut & mihi ea impertiri velis.

Scripsi, ante duos aut tres menses, virum quendam eximium argumenta tua de unitate divina videndi desiderio teneri. Ego aperte & rotunde tecum agere volui, & quod mihi in mandatis datum erat celare non potui. Nolui ego graviora tua negotia interturbare, aut aliquid tibi molestiæ creare. Scio, si ab animo ac negotiis tuis impetrare possis, argumenta tua viro magnifico fore gratissima, maximi enim & acumen & judicium tuum facit. Si vero negotia tua tempus attentæ ejusmodi meditationi, & diffusiori paulum scriptioni requisitum, tibi non concedant, aut aliquam inde tibi forte creandam molestiam verearis (de quo tamen te securum esse jubeo) ego à te monitus viro magnifico, prout potero, te excusatum reddam: velim tamen eo in casu excusationis rationes à te mihi suppeditari; malim autem, ut, si sine incommodo, aut incommodi metu possis, te viro magnifico gratiam hanc facere, ut materiam hanc, quam jamdiu animo volvit, tua opera explanatiorem habeat. Vale, vir amplissime.

9 Tui amantissimus,

Amstelod. 11 Martii, 16)(98

3 P. à Limborch.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

DOCTISSIMAS tuas literas 21 Februarii datas Martii 21 die recte accepi. Paucis id eadem die literis per filium meum tibi tradendis significavi. Attente tuas cum D. Clerico relegi. Ita judicamus argumentis invictis te unitatem essentiæ divinæ adstruxisse, nihilque in argumentatione tua desiderari. Verum nondum viro magnifico eas ostendendas censuimus, nisi sententia tua proprius explorata. Est enim aliquid quod mihi imputandum credo, qui viri magnifici mentem non plene tibi aperuerim. Quantum ex ipsius sermonibus percepi, agnoscit ille quidem evidens satis esse, unum tantum hujus universi esse rectorem: sed argumentum desiderat, quo probetur ens, cujus existentia est necessaria, tantum posse esse unum; & quidem ut id argumentum à necessitate existentiæ desumatur, & à priori (ut in scholis loquuntur) non à posteriori concludat, hoc est, ex natura necessariæ existentiæ probetur eam pluribus non posse esse communem. Narrabat enim, se cum aliis de materia hac disserentem, dixisse, quod si tale ens existat, præter Deum unicum à quo nos dependemus; illud ens minime nos spectare, quia ab eo non dependemus; atque hoc nobis sufficere, ut Deum unum toto corde amemus & colamus. Sed tum disquirendum, an tale ens necessario existens possit esse, præter Deum necessario existentem, à quo nos dependemus. Si quid itaque ut viri magnifici curiositati plene satisfiat addendum putes, illud expectabo: interim literas tuas solicite asservabo, ac nulli ostendam. Vale, vir amplissime, & si quid in toto hoc negotio à me per imprudentiam forte peccatum sit, benignus ignosce.

1 Tui amantissimus,

Amstelod. Kal. Apr. 16)(98

19 P. à Limborch.

Lettre de Mr. Locke à Mr. Limborch.

Monsieur,

LA question que vous m’avez proposée, vient de la part d’une personne d’un genie si vaste, & d’un si profonde capacité, que je suis confus de l’honneur qu’il me fait de deferer si fort à mon jugement dans une occasion, où il lui seroit plus avantageux & plus sure de s’en rapporter à lui-même. Je ne sçai quelle opinion vous avez pû lui donner de moi, séduit par l’amitié que vous me portez; mais une chose dont je suis fort assûré, c’est que, si je ne consultois que ma propre reputation, j’eviterois d’exposer mes foibles pensées devant une personne d’un si grand jugement, & que je ne me hazarderois pas à regarder cet article comme une question à prouyer: bien des gens étant peut être d’avis qu’il vaut mieux le recevoir en qualité de maxime, parce que, selon eux, il est mieux établi sur les fondemens ordinaires que si l’on tâchoit de l’expliquer par des spéculations & des raisonnemens auxquels tout le monde n’est par accoutumé. Mais je sçais que la personne, par qui je crois que cette question vous a été proposée, a l’esprit autrement tourné. Sa candeur & sa probité égalent sa science & ses autres grandes qualitez. S’il ne trouve pas mes raisons assez claires ou assez convainçantes, il ne sera pour cela porté à condamner aussitôt mon intention, ni à mal juger de moi sous prétexte que mes preuves ne sont pas aussi bonnes qu’il l’auroit souhaité. Enfin, moins il trouvera de satisfaction des mes raisonnemens, plus il sera obligé de me pardonner, parce que, quelque convaincu que je sois de ma foiblesse, je n’ai pas laisse d’obéïr à ses ordres. J’écris donc simplement parce que vous le voulez l’un & l’autre; & je veux bien, Monsieur, que vous fassiez voir s’il vous plâit ma lettre à cette excellent homme, & aux autres personnes, qui se trouverent dans vôtre conference. Mais c’est aux conditions suivantes: La premiere, que ces Messieurs me promettront de m’apprendre librement & sincerement leur pensées sur ce qui je dis; la seconde, que vous ne donnerez aucune copie de ce que je vous écris à qui que ce soit, mais que vous me promettrez de jetter cette lettre au feu quand je vous prierai de la faire. A quoi je serois bien aise que vous eussiez la bonté d’ajouter une troisième condition, c’est, que ces Messieurs me feront l’honneur de me communiquer les raisons sur lesquelles ils établissent eux-mêmes l’unité de Dieu.

La question dont vous me parlez, se réduit à ceci, “Comment l’unité de Dieu peut être prouvée?” ou en d’autres termes, “Comment on peut prouver qu’il n’y a qu’un Dieu.”

Pour resoudre cette question il est nécessaire de sçavoir, avant que de venir aux preuves de l’unité de Dieu, ce qu’on entend par le mot de Dieu. L’idée ordinaire, & à ce que je crois, la véritable idée qu’ont de Dieu, ceux qui reconnoissent son existence, c’est, qu’il est “un Etre infini, éternel, incorporel & tout parfait.” Or cette idée une fois reconnüe, il me semble fort aisé d’en déduire l’unité de Dieu. En effet un être qui est tout parfait, ou pour ainsi dire, parfaitement parfait, ne peut être qu’unique, parce qu’un être tout parfait ne sçauroit manquer d’aucun des attributs, perfections, ou dégrez des perfections, qu’il lui importe plus de posséder, que d’en être privé. Car autrement il s’en faudroit d’autant qu’il ne fut entierement parfait. Par éxemple, avoir du pouvoir est une plus grande perfection, que de n’en avoir point; avoir plus de pouvoir est une plus grande perfection, que d’en avoir moins; & avoir tout pouvoir (ce qui est être tout puissant) c’est une plus grande perfection que de ne l’avoir pas tout. Cela posé; deux êtres tout puissans sont incompatibles; parce qu’on est obligé de supposer que l’un doit vouloir necessairement ce que l’autre veut; & en ce cas-là, l’un des deux, dont la volonté est necessairement déterminée par la volonté de l’autre, n’est pas libre, & n’a pas, par conséquent, cette perfectionlà: car il est mieux d’être libre, que d’être soumis à la détermination de la volonté d’un autre. Que s’ils ne sont pas tous deux réduits à la necessité de vouloir toûjours la même chose, alors l’un peut vouloir faire ce que l’autre ne voudroit pas qui fut fait, auquel cas la volonté de l’un prévaudra sur la volonté de l’autre, & ain celui des deux, dont la puissance ne sauroit seconder la volonté, n’est pas tout-puissant; car il ne peut pas faire autant que l’autre. Donc l’un des deux n’est pas tout-puissant. Donc il n’y a, ni ne sauroit y avoir deux tout-puissans, ni par conséquent deux Dieux.

Par la même idée de perfection nous venons à connoître, que Dieu est omniscient. Or dans la supposition de deux êtres distincts, qui ont un pouvoir & une volonté distincte, c’est une imperfection de ne pouvoir pas cacher ces pensées à l’autre. Mais si l’un des deux cache ses pensées à l’autre, cet autre n’est pas omniscient, car non seulement il ne connoit pas tout ce qui peut être connu, mais il ne connoit pas même ce qu’un autre connoit.

On peut dire la même chose de la toute-presence de Dieu: il vaut mieux qu’il soit par tout dans l’étenduë infinie de l’espace, que d’être exclus de quelque partie de cet espace, car s’il est exclu de quelque endroit, il ne peut pas y operer, ni savoir ce qu’on y fait, & par conséquent il n’est ni tout-puissant ni omniscient.

Que si pour anéantir les raisonnemens que je viens de faire, on dit que les deux Dieux qu’on suppose; ou les deux cent mille (car par la même raison qu’il peut y en avoir deux il y en peut avoir deux millions, parce qu’on n’a plus aucun moyen d’en limiter le nombre) si l’on oppose, dis-je, que plusieurs Dieux ont une parfaite toute-puissance qui soit éxactement la même, qu’ils ont aussi la même connoissance, la même volonté, & qu’ils existent également dans le même lieu, c’est seulement multiplier le même être, mais dans le fonds & dans la verité de la chose on ne fait que réduire une pluralité supposée à une véritable unité. Car de supposer deux êtres intelligens, qui connoissent, veulent & font incessamment la même chose, & qui n’ont pas une existence separée, c’est supposer en paroles une pluralité, mais poser effectivement une simple unité. Car être inséparablement uni par l’entendement, par la volonté, par l’action, & par le lieu; c’est être autant uni qu’un être intelligent peut-être uni à lui-même, & par conséquent, supposer que là, où il y a une telle union, il peut y avoir deux êtres, c’est supposer une division sans division, & une chose divisée d’avec elle-même.

Je me suis hazardé à vous écrire mes réflexions sur ce sujet, comme elles se sont presentées à mon esprit, sans les ranger dans un certain ordre qui pourroit servir peut-être à les mettre dans un plus grand jour, si on leur donnoit un peu plus d’étenduë. Mais ceci doit paroître devant des personnes d’une si grand pénétration, que ce seroit les amuser inutilement que développer davantage mes pénsées. Telles qu’elles sont je vous prie de m’en écrire votre opinion & celle de ces Messieurs, afin que celon le jugement que vous en ferez, je puisse, pour ma propre satisfaction, les éxaminer de nouveau, & leur donner plus de force (ce que ma mauvaise santé & le peu de loisir qui me reste, ne me permettent pas de faire presentement) ou bien les abandonner tout-à-fait comme ne pouvant être d’aucun usage. Je suis,

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

LITERAS tuas postremas recte mihi fuisse traditas jam intellexeris. Statim eas viro magnifico prælegi: verum quia tunc occupatior erat, aliud designavit tempus magis opportunum prolixiori colloquio, quod materiæ gravitas mereri videtur. Paucis itaque abhinc diebus me denuo ad se vocavit; iterumque epistolam tuam legimus. Probat argumenta tua, supposita illa, quam adhibes, Dei definitione; ens enim undiquaque perfectum, seu, quod eodem redit, omnes in se complectens perfectiones, non nisi unum esse posse manifestum est. Verum ille quærit argumentum, non ex definitione Dei desumptum, sed ex ipsa ratione naturali, & per quod deducamur in definitionem Dei. Hac nempe methodo instituit demonstrationem suam. I. Datur ens æternum, independens, necessitate naturæ suæ existens, & sibi ipsi sufficiens. II. Ens tale est tantum unum, & plura istiusmodi entia esse nequeunt. III. Illud ens, quia est unicum, omnes in se complectitur perfectiones; atque hoc ens est Deus. Primam propositionem ait vir magnificus te in tractatu tuo de intellectu Humano egregie abstruxisse, iisdem plane argumentis, quibus ipse in demonstratione sua usus est, adeo ut suas cogitationes in argumentatione tua expressas viderit. Tanto enixius secundam propositionem à te probatam videre desiderat: qua solide probata, tertia nullo negotio ex duabus prioribus deduci potest. Secundam ait, omnes theologos ac philosophos, quin & ipsum Cartesium, non probare, sed præsupponere. Non dubito, quin mihi omnem suam argumentationem communicaturus sit; credo autem non id facturum, antequam tua argumenta viderit; ut tuas cogitationes, quas ipse es meditatus cum suis conferre possit. Verum hic ambigere quis possit, an non propositionum harum ordo mutari, & quæ nunc secunda est, tertia, & quæ nunc tertia est, secunda esse debeat: hoc est, an non, quando probatum est, dari ens æternum, independens, sibi ipsi sufficiens, exinde possit porro probari, illud in se omnes complecti perfectiones; quia fieri nequit, ut enti æterno, independenti, sibique sufficienti ulla perfectio desit: atque ita probato, ens illud omnes in se complecti perfectiones, porro inferatur illud ens tantum esse unum. Verum huic methodo hæc objicitur difficultas, quod deprehendamus esse duas naturas tota essentia diversas (loquor terminis eorum, qui hanc movent difficultatem) cogitationem, & extensionem: supposito dari cogitationem æternam, & independentem, à qua ego dependeo, statuere-quis possit etiam esse extensionem seu materiam æternam sibi ipsi sufficientem, & à cogitatione æterna minime dependentem? sic statuerentur duo entia æterna: & tamen ex positione materiæ æternæ & independentis minime sequeretur, eam in se complecti omnes perfectiones. Quare primo probandum videtur, ens æternum & independens esse tantum unum, antequam omnes in se complecti perfectiones probari possit.

Quod si secunda propositio, ens independens esse tantum unum, non possit probari, nihil religioni, seu necessitati ens illud unice colendi, decedere videtur: quia ego totus ab illo uno ente, quod me produxit, dependeo: illi ergo soli sum obligatus, illud ex toto corde, tota anima diligere, illiusque præceptis per omnia obedire debeo. Si præter illud ens aliud forte existat, quia ab eo non dependeo, illud neutiquam me spectat, neque ego ullam ad id relationem habeo, neque id ullam in me operationem exserere potest. Imo neutrum horum entium de altero ullam notitiam habere, aut ullam in alterum operationem edere posset. Quoniam enim sibi ipsi est sufficiens, ergo nec per alterius positionem, aut remotionem, ullam acquirere potest majorem perfectionem, aut de sua perfectione quicquam amittere; alias sibi non esset sufficiens. Licet itaque veritatis scrutatori summopere gratum sit, evidenter demonstrare posse, ens independens esse tantum unum: si tamen forte contingat, illud evidenter demonstrari non posse, nihil tamen religionis necessitati & perfectioni propterea decessurum videtur, quoniam ens, à quo ego dependeo, est tantum unum. Hæc fuit sermonum viri magnifici summa; quantum ego mentem ejus percepi.

Ego argumentationis tuæ filum, in tractatu tuo de Intellectu Humano, non legi. Probâsse te, ens aliquod esse à quo dependes, illudque ens esse æternum & sibi ipsi sufficiens, nullus dubito. Argumentum, quo id probatur, evidens est & clarum. Verum, an ibidem probaveris, te ab uno ente tantum dependere, neque fieri posse ut à pluribus dependeas, ignoro. Argumentatio viri magnifici quidem infert, me ab ente æterno dependere: sed nondum vidi ab ipso probatum ab uno tantum ente me dependere: quod tamen spectat primam propositionem. Nam in secunda ponitur, præter illud ens æternum à quo ego dependeo, aliud nullum esse ens æternum. Itaque similiter hic præsupponi videtur, me ab uno tantum ente dependere, saltem id nondum distincte probatum audivi: quod tamen primo probandum videtur, antequam ad probationem propositionis secundæ procedatur. Tum & dispiciendum, an quidem ratio permittat, supponi materiam æternam ac sibi sufficientem; si enim ens sibi sufficiens & æternum, necessario sit omni modo perfectum; sequitur, materiam, quæ iners est substantia, omni motu ac vita destituta, non posse concipi æternam ac sibi sufficientem.

Voluit vir magnificus, ut tibi distinctius, qualem desideret probationem, præscriberem: verbis suis te quam officiosissime salutari jussit; pro suscepto in sui gratiam labore gratias agit: dolet valetudinem tuam afflictam; & si ea minus permittat subtilioribus indulgere cogitationibus, minime cupit ut te fatiges meditationibus, tibi ob valetudinem afflictiorem molestis, aut valetudini noxiis. Precatur interim tibi valetudinem firmam ac vegetam; & si ea permittat, ut de propositionis secundæ, prout nunc à me ex mente illius proposita est, judicium tuum scribas, rem facies ipsi gratissimam. Tu ipse judicabis de illius methodo, & quid rescribendum sit. Hoc unum addo, ipsum, lecta tua epistola, nullum illius apographum petiisse; sed conditionibus, quas stipularis, acquievisse: & si petiisset, ego modeste negâssem; verum ea est humanitate, ut hoc à me flagitare noluerit. Verum tandem tempus est manum de tabula tollere. Vale, vir amplissime.

Lettre de Mr. Locke à Mr. Limborch.

Monsieur,

SI ma santé ne me permettoit pas de satisfaire commodément l’envie que j’ai d’éxécuter les ordres de ce grand homme qui reçoit si favorablement mes réflections, toutes médiocres qu’elles sont, il est pourtant vrai que je ne saurois la sacrifier pour une meilleure occasion que celle qui me porte à examiner le sujet où il m’a engagé, & qui me fournit le moyen de lui faire voir combien je suis prêt à lui obêïr. Mais je ne prétens pas qu’en cette rencontre il me soit obligé d’un tel sacrifice; car si je ne hazarde point ma réputation auprès de lui, je suis fort assuré que ma santé ne sera point intéressée par ce que je vais écrire. Ayant à faire à un homme qui raisonne si nettement, & qui a si bien approfondi cette matiere, je n’aurai pas besoin de parler beaucoup pour me faire entendre. Son extreme penetration lui fera sentir d’abord le fondement de la preuve que je vais proposer, de sorte que, sans qu’il soit nécessaire que je m’engage dans de longues déductions, il pourra juger si elle est bien ou mal fondée.

Je ne puis m’empêcher de remarquer l’exactitude de son jugement par rapport à l’ordre qu’il a donné à ses propositions, & il est vrai comme il l’a fort bien remarqué qu’en mettant la troisième à la place de la seconde, les Théologiens, les Philosophes, & Descartes lui-même, supposent l’unité de Dieu, sans la prouver.

Si par la question qui me fuit d’abord proposée, j’eusse compris comme je fais présentement, quel étoit le but de cet habile homme, je n’aurois pas envoyé la réponse que je vous ai envoyé, mais une beaucoup plus courte & plus conforme à l’ordre de la nature & de la raison, où chaque chose paroit dans son meilleur jour.

Je crois que quicunque réfléchira sur soi-même, connoîtra évidemment sans en pouvoir douter le moins du monde, qu’il y a eu de toute éternité un être intelligent. Je crois encore qu’il est évident à tout homme qui pense, qu’il y a aussi un être infini. Or je dis qu’il ne peut y avoir qu’un être infini, & que cet être infini doit être aussi l’être éternel; parce que, ce qui est infini doit avoir été infini de toute éternité, car aucuns additions faites dans le tems, ne sauroient rendre une chose infinie, si elle ne l’est pas en elle-même, & par elle-même, de toute éternité. Telle étant la nature de l’infini qu’on n’en peut rien ôter, & qu’on n’y peut rien ajouter. D’où il s’ensuit, que l’infini ne sauroit être séparé en plus d’un, ni être qu’un.

C’est-là, selon moi, une preuve à priori, que l’être éternel independent n’est qu’un: & si nous y joignons l’idée de toutes les perfections possibles, nous avons alors l’idée d’un Dieu éternel, infini, omniscient, & tout-puissant, &c.

Si ce raisonnement s’accorde avec les notions de l’excellent homme, qui doit le voir, j’en serai extrêmement satisfait. Et s’il ne s’en accommode pas, je regarderai comme une grande faveur s’il veut bien me communiquer sa preuve, que je tiendrai secrete, ou que je communiquerai comme venant de sa part, selon qu’il le jugera à propos. Je vous prie de l’assurer de mes trèshumbles respects. Je suis, &c.

Oates, 21 Mai, 1698.

J. Locke.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amicissime,

VIRO magnifico postremas tuas ostendi; illo pro labore rogatu suo à te suscepto maximas agit gratias: non tamen in tua argumentatione acquiescit. Methodus illius primo loco probat, dari ens aliquod per se existens ac sibi sufficiens: deinde, illud ens esse tantum unum: tertio, illud ens in se complecti omnes perfectiones, ac proinde esse Deum. Tu vero in tua argumentatione præsupponis, omni homini attente meditanti, evidens esse dari ens infinitum, cui nihil addi aut demi potest, atque id idem ipsi est ac supponere, dari ens undiquaque perfectum: quæ est tertia ipsius thesis; adeo ut ex præsupposita illius thesi tertia probes secundam: cum secunda prius probari debeat antiquam ex illa possit concludi tertii. Hæc fuit causa cur ego tibi considerandum dederim, an non ordo illius mutari debeat, & quæ illius tertia est non debeat esse secunda thesis: verum ut argumentatio procedat, non deberet ea thesis præsupponi, sed ex prima thesi probari: aut si illius methodus placeat, deberet prius ex eo, quod sit ens æternum ac sibi sufficiens, probari illud esse unum; & hoc probato porro exinde deduci illud esse infinitum, seu undiquaque perfectum. Argumentationem suam mihi nondum communicavit: an communicaturus sit, valde dubito. Idem ipsum qui te scrupulus retinet: metuit iniquas theologorum censuras, qui omnia è schola sua non hausta, atro carbone notare, ac infami exosissimarum hæresium nomenclatura traducere solent. Tentabo tamen, an prolixiore colloquio, quod mecum instituere velle dixit, aliquatenus elicere possim, quod scripto tradere gravatur. Vale, vir amplissime,

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

POST ultimum meum cum viro magnifico colloquium nulla ipsum conveniendi occasio fuit: aliquandiu febricula laboravit. Colloquium habui cum quodam illius amico, qui inter alia dixit, minime sibi probari viri magnifici argumentationem, qua contendit, si supponamus dari cogitationem, per se existentem, & præterea extensionem, seu materiam, quod neutra ullam alterius possit habere cognitionem: extensionem quidem (aiebat) nullam habituram cognitionem cogitationis; fieri autem non posse, quin cogitatio cognitionem sit habitura extensionis: quia cum cogitatio per se existat, sibique sit sufficiens, etiam est infinita; ac proinde vi infinitæ suæ cogitationis necessario cognoscit extensionem existentem. Sed cum regererem, virum magnificum improbare methodum, qua enti per se existenti sibique sufficienti probantur inesse alia attributa, antequam probatum sit illud esse tantum unicum; respondebat necessario de tali ente debere affirmari illud esse infinitum, sed in sua natura; cogitationem quidem esse infinitæ scientiæ; materiam infinitæ extensionis, si quidem per se existat. Sed inde sequi colligebam, etiam alia attributa posse probari: probata enim infinitate etiam probari posse alia illi inesse, sine quibus infinitas concipi nequit. Quod non negavit. Atque ita mecum sentire videbatur unitatem ejusmodi entis tali methodo frustra quæri, sed oportere thesin secundam esse tertiam. Crediderim ego virum magnificum hanc sibi investigandæ veritati præscripsisse methodum, & cum ipse, quæ sibi satisfaciant, argumenta invenire nequeat, ea apud alios quærere. Difficile mihi videtur probatu, ens necessitate naturæ suæ existens esse tantum unum, antequam ex necessaria existentia, alia, quæ eam necessario comitantur, attributa deduxeris. Si vir magnificus ea habeat, operæ pretium foret ea erudito orbi communicare.

Nuper professor Vander Weeyen tractatulum quendam Rittangeliæ edidit, illique prolixam ac virulentam contra D. Clericum præfixit præfationem, qua explicationem initii evangelii Joannis à D. Clerico editam, refutare conatur. Ego æquitatem & judicium in illo scripto desidero. In fine etiam contra me insurgit, verum paucis, quia in Theologia mea Christiana scripsi Burmanum pleraque, quæ in sua Synopsi Theologiæ habet de omnipotentia divina, descripsisse ex Spinosæ Cogitatis Metaphysicis. Ille non negat, sed contendit Burmannum propterea non esse Spinosistam, quod ego nusquam scripsi. Neuter nostrûm tam inepto scriptori quicquam reponet. Dediante paucas hebdomadas N. N. literas ad te perferendas; verum ille adhuc Roterodami commoratur: vir est eruditus, & moribus probatis. Non tu ex eorum es genere, qui viri, non per omnia tecum in religione sentientis alloquium horreas. Ille quando advenerit, de statu nostro plura dicere poterit. Hac hebdomade D. Guenellonus me tuis verbis salutavit, quodque postremis meis literis nondum responderis excusavit. Gratissimæ mihi semper sunt literæ tuæ, & quanto crebriores tanto gratiores; sed non sum importunus adeo exactor, ut cum meliorum laborum dispendio eas à te flagitem. Scio responsi tarditatem non oblivioni mei, sed negotiis, quibus obrueris, adscribendam. Spem fecit Guenellonus nonnullam profectionis tuæ instante hyeme in Galliam, & reditus tui in Angliam per Hollandiam nostram. Si id confirmandæ valetudini inservire queat, opto summis votis, ut iter hoc perficias, ut tui post tam diuturnam absentiam videndi & amplectendi, & fortasse ultimum valedicendi occasio detur. Vale.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

London 4 Octob. 1698.

ROGO ut magnificum virum meo nomine adeas, dicasque me magnopere rogare ut suam methodum, qua unitatem entis per se existentis sibique sufficientis adstruit, mihi indicare velit: quandoquidem mea ea de re argumentandi ratio ipsi non penitus satisfaciat. Nollem ego in re tanti momenti, falso vel fallaci innixus fundamento, mihimet imponere. Si quid stabilius, si quid rectius noverit, ut candidus impertiri velit, enixè rogito. Si tectum, si tacitum velit, pro me meoque silentio spondeas. Sin tantum beneficium orbi non invideat, in proxima, quæ jam instat, libri mei editione palam faciam, agnito, si libet, vel velato auctore.

Cartesianorum, quam in epistola tua reperio loquendi formulam, nullatenus capio. Quid enim sibi velit cogitatio infinita, plane me fugit. Nullo enim modo mihi in animum inducere possum cogitationem per se existere, sed rem, vel substantiam, cogitantem, eamque esse, de qua affirmari possit esse vel finitam vel infinitam. Qui aliter loqui amant, nescio quid obscuri vel fraudulenti sub tam dubia locutione continere mihi videntur, & omnia tenebris involvere: vel saltem quod sentiant clare & dilucide enuntiare non audere, faventes nimium hypothesi non undique sanæ. Sed de hoc forsan alias, quando majus suppetet otium.

Quod de professore Vauder Weeyen scribis non miror. Istius farinæ homines sic solent, nec aliter possunt; recte facitis quod negligitis.

Literas tuas, quæ Roterodami hærent, avide expecto, & virum illum cui eas ad me perferendas tradidisti. Ex tua commendatione mihi erit gratissimus. Viros probos fovendos colendosque semper existimavi. Ignoscant alii meis erroribus; nemini propter opinionum diversitatem bellum indico, ignarus ego & fallibilis homuncio. Evangelicus sum ego christianus, non papista.

Hucusque scripseram die supra notato, quo autem die epistolam hanc finiri permissum est, infra videbis.

Quod velim cum me christianum Evangelicum, vel si mavis orthodoxum, non papistam dico, paucis accipe. Inter christiani nominis professores duos ego tantum agnosco classes, evangelicos & papistas. Hos, qui tanquam infallibiles dominium sibi arrogant id aliorum conscientias: i llos, qui quærentes unice veritatem, illam & sibi & aliis, argumentis solum rationibusque persuasam volunt; aliorum erroribus faciles, suæ imbecillitatis haud immemores: veniam fragilitati & ignorantiæ humanæ dantes petentesque vicissim.

Hyens jam ingravescens & pulmonibus meis infesta me brevi urbe expellet; & abitum suadet invalescens tussis & anhelitus. Iter in Galliam dudum propositum languescere videtur: quid fiet nescio, ubicunque fuero totus ubique tuus sum. Saluto uxorem tuam optimam liberosque amicosque nostros communes, Veenios, Guenellones, Clericos. Accepi nuper à D^o Guenellone epistolam, 3 Octobris datam, pro qua nunc per te gratias reddere cupio, ipsi prima data occasione responsurus. Vale, vir amicissime, & me ama

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime Vir,

QUOD literis tuis hactenus non responderim valetudo minus prospera in causa fuit. Aliquot hebdomadibus febricula laboravi, accessere dolores colici acres admodum ac vehementes. Tandem benignitate divina convalui & ad intermissa studia reversus sum.

Cartesianam illam loquendi formulam ego tecum non capio; cogitationem enim per se existentem non percipio, sed quidem substantiam cogitantem: verum ne sententiam suam minus candide proponi querantur, iisdem, quibus illi eam explicant, verbis uti, necesse habui: ego autem quando me explico, ita loqui non soleo.

Quæ de christianis evangelicis & papistis disseris, optima sunt & verissima. Ego utramque classem in omnibus christianorum sectis reperiri credo. Nullum enim cœtum ita prorsus corruptum mihi persuadeo, ut nemo in tanto numero sit evangelicus; licet enim cœtus ipse professionem edat papismi, nonnullos tamen in eo latere credo evangelicos, quibus dominatus ille in aliorum conscientias displicet, ac dissentientibus salutem abjudicare religio est. Rursus licet cœtus evangelicam charitatem profiteatur, non adeo in omnibus & per omnia purgatum, sperare ausim, quin & degeneres aliquot in eo reperiantur, qui professionis suæ obliti, tyrannidem animo fovent, libertatemque sentiendi, quam sibi cupiunt, aliis invident. Ita ubique zizania tritico permixta in hoc sæculo habebimus. Evangelicos ego, quocunque in cœtu sunt, amo ac fraterna charitate complector. Papistas, licet ejusdem mecum cœtus membra, tanquam spurios Christianos considero, nec genuina esse corporis Christi membra agnosco, utpote charitate, ex qua discipulos suos agnosci vult Christus, destitutos.

Bibliopolæ Churchill tradetur fasciculus, quem ad te mittet, complectens Historiam Inquisitionis, quam cum epistola addita Francisco Cudworth Masham tradi velim: addidi tria defensionis meæ contra Joannem Vander Weeyen exemplaria, quorum unum tibi, alterum Francisco, tertium D^o Coste destinavi. Adversarius meus se reformatum vocat: an evangelicus, an vero papista sit, tu dijudicabis. Amicorum hortatui obsecutus sum; verum bonas meas horas melioribus studiis destinavi, nec facile me istiusmodi scriptis inde denuo avelli patiar. Ut scias quo respiciam, quando de spatiis imaginariis ultra polos loquor, adscribam lineas aliquot ex tractatu quodam Weeyeni contra Spanhemium, quibus Spanhemio geographiæ ignorantiam objicit, ipseo adeo rudis, ut discrimen inter gradus longitudinis & latitudinis prorsus ignoret. Hæc sunt ejus verba:a “Ridere in calce si lubeat, lege quæso Dissertat. Histor. p. 298. Americæ longitudinem protendit [Spanhemius] ultra 180 gradus. Forte pars ejus in spatiis imaginariis collocanda erit! cum hactenus ab uno polo ad alium non ultra 180 gradus ponant geographi. Arcticæ & antarcticæ terræ partibus nullus jam locus erit, ubi America ultra polos ignorantissime protenditur. Cave credas [Spanhemio] adeo crasse philosophanti, cum ad mathesin ventum est.” Monitus ab amico, rescisso hoc folio, aliud substituit: sed libellus jam toto Belgio dispersus erat, & in omnium officinis prostabat. Vide cum quali heroë mihi res sit. Hyemem hanc sine gravi incommodo ruri ut transigas voveo. Domino ac Dominæ Masham, totique familiæ officiosissimam à nobis dicas salutem. Uxor ac filia te plurimum salutant, imprimis ego.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime Vir,

LITERAS tuas vir eruditissimus fideliter mihi ante duos circiter menses tradidit. Edidit Weeyenus dissolutionem defensionis meæ, verum adeo dissolutam, maledicam, & nihil an principale argumentum facientem, ut sponte evanitura sit. Ego nolo mihi cum tam impotenti adversatio quicquam negotii esse. Ut exiguum aliquod specimen tibi referam, carpit quod dixi indolem, qua à litibus abhorreo, mihi esse innatam; atque propterea me criminatur, quod glorier de propriis meis viribus, se vero omnia gratiæ divinæ adscribere jactat, idque duabus aut tribus primis foliis plus sexies repetit: talis farinæ totus est liber. Si dixissem me natura esse propensum ad odium Dei & proximi, fuissem illi orthodoxus. Hanc sibi indolem naturalem agnoscit: actiones vero ejus ostendunt, regenerationem (quam sibi tribuit) admodum esse imperfectam, partemque irregenitam multum prædominari regenitæ. D. Clericus edidit Gallice sua Parrhasiana, in quibus de variis disserit, & paucis etiam hunc hominem perstringit: verum accuratiorem illius refutationem Latinam brevi editurus est. Prodiit etiam alterius docti viri tractatus, quem tibi in Anglia ostendit. Quænam de illo aliorum futura sint judicia brevi audiemus. Multa supponit tanquam certa, quæ mihi incertissima sunt, aliis falsa habebuntur.

Legi nuper Camdeni Historiam Angliæ sub Elizabetha, in cujus parte II. anno 1579, hæc verba reperi: “Execranda Matthæi Hammonti impietas, quæ in Deum Christumque ejus, Norwici, hoc tempore debacchata est, & cum illius vivicomburio, ut spero, extincta, oblivione potius est obruenda, quam memoranda.” Velim Camdenus paulo distinctius impietatem illam indicâsset, ut de criminis, quod tam horrendo supplicio vindicatum fuit, atrocitate constare possit. Scimus innoxios quandoque errores à theologis blasphemias & impietates execrandas vocari, ut crudelitati, qua in dissentientes sæviunt, prætextum quærant. Frustra ego hactenus in autoribus, qui mihi ad manum sunt, exactiorem hujus Hammonti historiam quæsivi: non dubito tamen, quin ea in scriptoribus Anglis reperiri possit. Si sine tuo incommodo explicatiorem illius narrationem mihi suppeditare queas, rem feceris mihi longè gratissimam. Plura illius generis collegi, quæ in ordinem redigere statui, non ut alios traducam, sed ut omnes à sævitia in dissentientes, quantum in me, deterream. Guenellonus noster plurimam tibi salutem scribi jussit. Literas traditurus est nobili Muscovitæ ad te perferendas, qui propediem hinc in Anglicam trajiciet, quod tibi significari voluit. Salutant te ac Dominum & Dominam Masham totamque familiam uxor ac liberi: Francisci Masham epistola mihi perplacet, sed jam non est respondendi otium: à tali indole egregia quævis expecto. Nominatim illi, ut & D^o Coste salutem dices à me

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

LITERAS meas, circa mensis Junii finem scriptas, fideliter tibi esse traditas nullus dubito. Indicavit mihi D. Clericus sibi à te missum D. Allix tractatum Anglicum, quo probare contendit, Paraphrastas Judæos æternam filii Dei generationem agnovisse. Nuperrime hic prodiit tractatus ante plures annos, ut præfatio habet, & argumentum libri clare ostendit, ab autore ignoto scriptus, qui duos scriptores Rittangelium & Voisinum, idem quod de Allix asserentes, impugnat. Commodâ mihi, per nautam mihi notum oblata occasione exemplar illius ad bibliopolam Churchill tibi porro tradendum mitto, ut hujus cum tractatu D. Allix collatione instituta, de tota controversia judices. Ego non video causæ principali aliquod creari periculum, etiamsi argumento hoc, ex Judæorum scriptis deprompto, propugnari non posset; nec ego tali argumento, in disputatione contra Judæos, multum tribuere ausim. Alia sunt majoris momenti, & quæ fortius stringunt: verum hoc sine occultæ cum fidei hostibus conspirationis suspicione affirmari non patiuntur orthodoxiæ, semel decretis humanis definitæ, jurati vindices, quibus piaculum est vel unum argumentum, licet elumbe ac stramineum, modo à zelotis adhiberi solitum, omittere, aut de illius evidentia ac robore vel minimum dubitare.

Adfuere mihi nuper aliquot præstantissimi Angli, de quibus, an tibi noti sint, ignoro. Omnes mihi narraverunt T— quendam, juvenem Hibernum, & ut audio, non magnifice de s. scripturæ divinitate sentientem, aliquoties gloriatum de honore, sibi ab aliquot viris eruditis in patria nostra exhibito: inter alia etiam amicitiam ac familiaritatem mecum contractam jactare. Miror quid hominem, nunquam mihi visum, quique ater an albus sit ignoro, moveat, falso jactare familiaria mecum habita colloquia. Quoniam autem justam mihi causam præbet suspicandi, similia eum de nostra amicitia in Anglia disseminaturum, hac occasione, id scribere tibi consultum duxi: ut si quid simile jactet rumorem illum falsi coarguere queas. Antehac de D. Clerici amicitia multum gloriatus est: ipsum hunc bis convenit, sed semel in alienis ædibus: verum ita à Clerico exceptus est, ut de consensu illius secum minime gloriari queat. Sub prælo jam habet D. Clericus aliquot epistolas, quibus se contra criminationes Cavei, Weeyeni, aliorumque defendit. Semel hoc labore defungi cupit, ideoque pluribus simul respondet. Vitam Episcopii à Marco Teute in Latinum sermonem versam relegi: quædam emendavi: omnia autem si emendare cupiam, res magni esset laboris: addidi etiam quædam, quibus Historia nostra exteris plenius paulo explicatur: verum quoniam non Remonstrantismi, sed solummodo vitæ Episcopii Historiam conscripsi, intra cancellos rerum ab ipso Episcopio gestarum continere me debui. Fortasse versio illa, qualiscunque sit, brevi prælo subjicietur. Vale, vir amplissime: salutem dices Dominæ Masham totique familiæ, à me, uxore, & filia, qui omnes tibi salutem precantur.

Philippo à Limborch, Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

NUDIUSTERTIUS tractatum contra Rittangelium, quem mihi misisti, accepi. Benigne mecum actum erit, si hoc nomine mihi ignoscas tarditatem responsi ad literas tuas, tertio Augusti datas. Nondum mihi vacui temporis satis datum est, ut Allixi librum hoc de argumento aggrederer, qui mirus plerisque primo auditu visus est, quod trinitatis doctrinam è synagoga haurire præ se fert. Accingam me quamprimum jam per otium liceat ad utriusque lectionem; multi enim, ut audio, apud nos dictitant quæstionem hanc, prius non intellectam, jam primum in lucem produxisse Allixium, & suis fundamentis innixam mundo obtulisse. Quas partes hac in controversia habent Judæi, perpensis utrinque argumentis jam videbimus.

Hibernum quem nominas, vanæ hujusmodi gloriolæ avidum, ex aliis audivi: si de te tuaque amicitia aliquid jactitet apud communes amicos familiaresque meos, quam omnino tibi ignotus sit, ex me scient.

Criminationes hujusmodi adversariorum, quibuscum res est Domino Clerico, an negligendæ, an refutandæ, haud facile est statuere. Quidam enim non aliud quærunt nisi calumniandi rixandique ansam. Non dubito quin amicus noster satis habet quod respondeat. Ego sane laudo tuum consilium, qui placide juxta ac solide refutaveris quæ contra te maligne scripserat Weeyenus. De controversiarum, quæ me aliquamdiu exercuerunt, eventu, etiamsi non multum habeam quod querar, piget tamen pœnitetque tantum temporis mihi suffuratum, quod aliis studiis majore cum fructu poterat impendi. Si quæ novæ oriantur vellicationes, eas in posterum mihi negligendas censeo.

Vitam Episcopii latinitate donatam lubens viderim; Belgica enim lingua non satis mihi nota, ut quam tu edideris legere possim. Non dubito quin multa contineat scitu & jucunda & utilia, sive mores privatos respicias, sive rerum eo tempore gestarum historiam.

Hactenus ad tuas 3 Augusti datas, sed qua excusatione utar, cum respicio ad antiquiores, scilicet mense Junio scriptas? Si delictum consuetudine delinquendi defendi possit, habeo quod dicam: nôsti tarditatem meam hoc in genere. Fac ut soles, & inveterascentem in me delinquendi morem tu consuetudine ignoscendi vincas.

Cum in novissimis tuis de viro magnifico ne verbum quidem, amici tui opinionem pronus amplector. Operose ab aliis quærit, non quod domi habet, sed quod nusquam adhuc reperire potuit, & quod forsan reperiri possit* .

Tractatus viri docti, quem in Angliæ videram, apud vos editus, nondum ad manus meas pervenit: de fundamentis quibus tanquam certissimis superstructum censuit, minime mihi satisfecit, cum de iis coram disceptavimus.

Exactiorem Hammonti historiam quæsivi, nondum autem reperi quenquam, qui eam mihi explicatius tradere possit, vel scriptorem aliquem indicare in quo eam reperire licet. Non tamen desistam. Laudo enim consilium tuum in colligendis hujusmodi exemplis.

Guenelloni nostri literas, quas me expectare jusseras, nondum vidi, nec nobilem Muscovitam, cui tradendæ erant ad me perferendæ. Quo infortunio hoc acciderit, nondum scio. Doleo interim mihi ablatam occasionem testandi, quam paratus essem inservire peregrino, à tam caro amico adventanti. Illum uxoremque ipsius, socerumque ejus Veenium nostrum, officiosissime meo nomine quæso salutes: imprimis autem uxorem liberosque tuos. Vale, & me, ut facis, ama

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

LICET nihil mihi literis tuis gratius sit, absit tamen, ut amicum plurimis ac gravissimis distractum negotiis, ad singulis meis respondendum constringi cupiam. Amicitia arithmeticam illam scribendi & respondendi proportionem non requirit, sed in prompto ac benevolo amici animo acquiescit, & bene secum actum credit, quotiescunque amicus aliquam à gravioribus curis respirationem nactus, vel tantillum temporis, epistolio, licet breviori, impendit. Ego ex tuis te recte valere lætus intellexi: Deus hanc tibi diu continuet valetudinem. Anonymi librum contra Rittangelium recte ad manus tuas pervenisse gaudeo. Ubi eum legeris & cum Allixii libro contuleris, rem mihi facies maximopere gratam, si vel tribus lineis judicium tuum de utroque ad me scribas.

D. Clerici epistolæ criticæ, quibus pluribus qui calamum in ipsum strinxerunt, simul respondet, brevi lucem videbunt. Adversarios habet parum candidos, & eorum quosdam imperitos admodum ac indoctos; præsertim illum qui ipsum & me non provocatus invasit. Homo ille omnium imperitus de omnibus judicium pronuntiat, quæque minime intelligit magno cum supercilio carpit. Contra Clericum scribit, Philonem à Spencero vocari fabularum sterquilinium: verum quod Spencerus scribit de fictitio antiquitatum biblicarum libro, Philoni falsò tributo, quique nusquam in Philonis operibus exstat, ille de genuino Philone dicta putat. Et hic heros, adeo in Philone hospes, Clericum malæ fidei in Philone citando accusare audet. Me sibi seditionem objicere putat, quando triumphum in spatiis imaginariis agere jubeo, innumerabili ex fœcunda gente Meneni turba currum faustis acclamationibus prosequente: ignarus fœcundam gentem Meneni non seditiosos, sed stolidos, quorum magna ubique copia est, designare. Clerico contra talem adversarium similem, quanquam non adeo gloriosum, propter adversarii exiguam eruditionem, eventum, qualem tu nuper omnium judicio consecutus es, prævideo. Scripsit de eo nuperrime ad me doctus quidem Anglus, qui me præterito anno vidit, his verbis: “Non dubito quin jamdudum audivisti de indubitata victoria, quam amicus tuus D. Locke retulit de episcopo Vigorniensi, in ejus responsione ultima ad objectiones episcopi, contra librum de intellectu Humano. Episcopus eam vidit, nec multo post mortuus est. Sed etiamsi diutius vixisset, vix credo eum responsurum fuisse: omnia enim istic adeo ad vivum demonstrantur, ut nullus locus contradictioni relinquatur.”

Exactiorem Hammonti historiam quærendo nolo multum te fatiges: si absque tuo incommodo eam mihi suppeditare potuisses, gratum fuisset. Credidi ego lingua Anglica exstare historias ecclesiasticas, in quibus hoc hæretici adeo horrendi exemplum prætermissum neutiquam est. Ejusmodi enim orthodoxiæ de hæresibus triumphos zelotæ, in suis historiis, magnifice deprædicare solent. Sed quoniam illud exemplum tibi obvium non est, ego brevi illa Camdeni narratione contentus ero. Episcopii vitam jam paucas intra hebdomadas prælo subjiciendam credo, quoniam ingens, quod sub prælo habebat typographus, opus jam jam in lucem proditurum est, ut jam illius præla hujus opusculi editione occupari possint.

De magnifico viro nihil jam audio, nihil etiam ab ipso responsi expecto. Videtur aliquatenus congressum meum vitare, fortasse quia me responsum flagitaturum credit: verum ego statui eum amplius non urgere, ne responsum, quod declinet, flagitando importunus videar.

Me Guenelloni, quæ de eo scripsisti, prælegisse testes sunt literæ ipsius, quibus has inclusas voluit. Ipse de nobili illo Muscovita pluribus ad te scribit. Salutem quam officiosissime à nobis dices Dominæ Masham totique familiæ. Salutant te uxor & liberi, imprimis ego.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

QUOD à me petiisti, quærendo apud veterem historicum tandem inveni. En tibi igitur Hammonti crimen & vivicomburium.

Matthæus Hammont aratrorum faber ex vico Hetharset, tribus milliaribus à Norwico distante, reus factus coram episcopo Norwicensi accusatus, quod negaverat Christum salvatorem nostrum. Comparenti in judicio objectum est, quod sequentes propositiones hæreticas publicâsset, nempe quod Novum Testamentum & evangelium Christi pura stultitia erat, inventum humanum, & mera fabula. Quod homo in gratiam restituitur sola misericordia divina, sine ope sanguinis, mortis, & passionis Christi. Insuper, quod Christus non est Deus, nec salvator mundi, sed merus homo, peccator, & idolum abominandum; & quod omnes, qui illum colunt, sunt idololatræ abominandi. Item, quod Christus non resurrexit à morte ad vitam, potestate suæ divinitatis, neque in cœlum ascendit. Item, quod Spiritus sanctus non est Deus, nec quidem omnino est. Item, quod baptismus in ecclesia Dei non est necessarius, nec usus sacramenti corporis & sanguinis Christi. Propter quas hæreses condemnatus est in consistorio, episcopo sententiam pronunciante, 13 die Aprilis 1579, & deinde traditus vicecomiti Norwicensi. Et quia verba blasphemiæ (non recitanda) locutus fuerat contra reginam aliosque è concilio reginæ sanctiore, condemnatus est à judice Norwicensi Windamo, & prætore Norwicensi Roberto Wood, ut ei amputarentur auriculæ, quod factum est in foro Norwicensi 13 Maii, & postea 12 ejusdem mensis vivicomburium passus est, in fossa castelli Norwicensis.

Hactenus Hollinshead ad annum 21 Elizabethæ. Huic simile exemplum reperio in eodem historico, ad annum Elizabethæ 25. Verba authoris hæc sunt:

18 Die Septembris anno 1583, Johannes Lewes, hæreticus obstinatus, qui negavit deitatem Christi, & professus plures alias detestandas hæreses, quales fere erant prædecessoris sui Hammonti, combustus est Norwici.

Lubet etiam duo alia exempla ejusmodi ex alio autore suggerere, quæ tibi etiam forte usui esse possunt in eo, quod præ manibus habes, argumento. Primum est vivicomburium Bartholomæi Legatt Londinensis, anno 1611, & Jacobi primi 9, ob varios errores, hæreses, & blasphema dogmata asserta & publicata, præcipue in his tredecim positionibus sequentibus. Nempe quod symbolum dictum Nicænum, illudque alterum Athanasii, non continent veram professionem fidei christianæ: vel quod ille ipse non vult profiteri suam fidem secundum illa symbola Quod Christus non est de Deo Deus genitus, non factus: sed & genitus & factus. Quod nullæ sunt in Deitate personæ. Quod Christus non fuit Deus ab æterno, sed incipit esse Deus, quando carnem assumpsit ex virgine Maria. Quod Mundus non fuit factus per Christum. Quod apostoli docent Christum esse merum hominem. Quod in Deo nulla sit generatio nisi creaturarum. Quod hæc assertio, Deus factus est homo, contraria est fidei regulæ & blasphemia enormis. Quod Christus non fuit ante plenitudinem temporis, nisi promissione. Quod Christus non fuit aliter Deus quam unctus Deus. Quod Christus non fuit in forma Die æqualis Deo, i. e. in substantia Dei, sed in justitia & dando salutem. Quod Christus deitate sua nulla operatus est miracula. Quod preces Christo non sunt offerendæ.

Hic Bartholomæus Legatt ab episcopo Londinensi, assistentibus consentientibusque aliis reverendis episcopis, doctisque clericis, hæreseos condemnatus est, & brachio sæculari traditus, & deinde igni commissus & combustus in West-Smithfield Londini.

Eodem supplicio affectus est Edvardus Wightman, in civitate Lichfield, anno 1611, ab episcopo Coventriæ & Lichfield, hæreseos damnatus, ob has sequentes opiniones:

1. Quod non est trinitas personarum, patris, filii, & spiritûs sancti, in unitate Deitatis.

2. Quod Jesus Christus non est verus, naturalis filius Dei, Deus perfectus, & ejusdem substantiæ, æternitatis, & majestatis cum patre, respectu deitatis suæ.

3. Quod Jesus Christus est homo solummodo, & mera creatura, & non Deus simul & homo in una persona.

4. Quod salvator noster Christus non sibi sumpsit carnem humanam ex substantia virginis Mariæ matris suæ; & quod promissio illa, “Semen mulieris conteret caput serpentis,” non adimpleta erat in Christo.

5. Quod persona spiritus sancti non est Deus, coæqualis, coessentialis cum patre & filio.

6. Quod tria symbola, sc. Apostolorum, Nicænum, & Athanasii, continent hæresin Nicolaïtarum.

7. Quod ille, nempe Eduardus Wightman, est propheta ille, cujus mentio facta est xviii. Deuteron. his verbis: “Suscitabo illis prophetam,” &c. Et quod verba Isaiæ, “Ego solus torcular calcavi,” & Lucæ, “Cujus ventilabrum in manu ejus,” pertinent proprie & personaliter eidem dicto Eduardo Wightman.

8. Quod ille, nempe Wightman, est persona illa spiritus sancti, cujus mentio facta est in scriptura, & paracletus ille, de quo loquitur Joannes, c. xvi. evangelii sui.

9. Quod verba salvatoris nostri Christi, de peccato blasphemiæ contra spiritum sanctum, de sua persona intelligenda sunt.

10. Quod Elias ille venturus, de quo loquitur Malach. c. iv. suam personam designat.

11. Quod anima æque ac corpus dormit in somno primæ mortis, & est mortalis, respectu somni primæ mortis, uti corpus; & quod anima servatoris nostri Jesu Christi in illo somno mortis dormivit, æque ac corpus ejus.

12. Quod animæ sanctorum defunctorum non sunt membra, quæ possident ecclesiam triumphantem in cœlo.

13. Quod Pædobaptismus est ritus abominandus.

14. Quod celebratio cœnæ dominicæ in elementis panis & vini in ecclesia esse non debet; neque baptismi in elemento aquæ, uti nunc in ecclesia Anglicana usus obtinet. Sed baptismus in aqua administrari debet solis adultis à paganismo ad fidem conversis.

15. Quod Deus ordinavit & misit illum, scil. Eduardum Wightman ad exequendum suam partem operis salutis mundi, ut sua doctrina suisque monitis mundum liberaret ab hæresi Nicolaïtarum, ut Christus ordinatus fuit & missus ad mundum servandum, & à peccato liberandum morte sua, & Deo reconciliandum.

16. Quod Christiana religio non integra, sed pars solum illius prædicatur & admittitur in ecclesia Anglicana.

Hæc ex lingua Anglicana nimis fidus interpres, verbatim pene, neglecta latinitatis elegantia & sermonis proprietate, transtuli, ut dogmata illa hæretica & capitalia, quæ supplicium illud meruerunt, tibi, ut apud nos memoriæ mandantur, perfecte innotescerent. Si qua alia hujus generis exempla apud nos extant, si cupias, ex nostra historia eruam & ad te mittam.

Dum hæc præ manibus haberem, allata mihi est gratissima tua 2. hujus mensis scripta epistola, adjunctis duabus aliis. Sentio te eundem semper quem fueras, facilem, dulcemque amicis.

Quamprimum per otium licebit Allixii & Anonymi libros mihi perlegendos proponam, nec oscitanter. Quandoquidem in eo cardine summan quæstionis versari creditum est. Gaudeo D. Clerici Epistolas Criticas propediem prodituras; ut brevi confossis adversariis in pace vacet studiis melioribus. Controversiarum enim tædium ingens, fructus exiguus. De magnifico viro idem quod tu plane sentio, nec ultra fatigandum censeo. Guenellonis epistolæ amicæ brevi respondebo. Hos ambos interim rogo officiosissime meo nomine salutes, ut et uxorem tuam et filiam; Dominam Guenellonem, Veeneumque, reliquosque amicos nostros communes. Vale, &, ut facis, me ama

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime vir,

PRO labore, quem meo rogatu suscepisti, maximas tibi habeo gratias. Gaudeo me ex literis tuis didicisse, quæ episcoporum illius temporis judicio horrenda illa crimina fuerint, non nisi atrocissimo ignis supplicio luenda. Video quandoque unum idemque dogma diversis verbis enuntiari, atque ita, quod uno comprehendi poterat articulo, in plures distendi, proculdubio ut plurium hæresium reatus tam atroci supplicio prætexi possit. Malim dogmata ipsis eorum, qui ea professi fuerint, verbis legere expressa; sic certus forem, me non legere consequentias, sed ipsa dogmata, eaque non terminis odiosis concepta, forte in alienum sensum detorta, sed ipsis autorum verbis nude & candide enuntiata, nihilque continentia, nisi quod ipse, cujus causa agitur, pro suo agnoscit. Quando autem procedendi modum video, ad sancti tribunalis instar omnia exacte esse conformata, non sine dolore, agnosco. Bartholomæi Legatt, supplicium, verum suppresso illius nomine, laudat Casaubonus, in epistola dedicatoria in Exercit. ad Baronium. Wightmani supplicium paucis narrat Gilbertus Clerke, in Antinicænismo contra Bullum, p. 30. Utriusque autem latius describit Gerardus Croesius Historiæ Quakerianæ, lib. iii. p. 479. Verum licet non penitus illorum suppliciorum ignarus sim, rem mihi fecisti longe gratissimam, quod pleniorem hæresium ipsis attributarum historiam miseris: multa hactenus mihi ignorata, & scopo meo apprime inservientia, me docuisti. Verum unum est quod desidero, nomen autoris ex quo historiam Legatti & Wightmani habes: illud enim in epistola tua non reperio. Tum & leviculum erratum, fortasse calami festinatione, commissum est. Ais Hammonto auriculas amputatas in foro Norwicensi, 13 Maii, & postea 12 ejusdem mensis illum vivicomburium passum. Atqui dies duodecimus antecedit decimum tertium. Præter hæc supplicia legi in Burneti Historia Reform. Eccl. Engl. ad annum 1549, sub Eduardo VI. vivicomburium Johannæ Bocheræ, seu Johannæ de Kent, & Georgii Van Pare, utrumque satis distincte descriptum: itaque nihil est quod hic desidero.

Verum in Mennonitarum scriptis, ad annum 1575, reperio sub Elizabetha, sævam, contra Mennonitas è Belgio profugos, excitatam persecutionem. Narrant nimirum, cœtus suos in Anglia fuisse disturbatos, aliquot suorum in carcerem conjectos, quorum quinque, post varias disputationes & comminationes mortis, ad professionem religionis reformatæ adacti sunt: qui nihilominus in cœmeterio Divi Pauli publico spectaculo fuere expositi, singulorumque humero rogus fuit impositus, quod designabatur ignis supplicium fuisse meritos. Quatuordecim mulieres navibus sunt impositæ, juvenis quidam currui alligatus flagris cæsus, unaque cum mulieribus regno exire jussus, intentata pœna mortis si redirent. Quinque viri in squalido ac profundo carcere detenti sunt, quorum unus in carcere diem suum obiit. Ministri Belgicarum & Gallicarum ecclesiarum Londini reliquos quatuor in suam sententiam pellicere conabantur. Tandem Julii die 22, duo maximi natu, Johannes Petri & Henricus Terwoord, eodem in loco, in quo antehac reformatis ignis supplicium irrogatum fuit, vivi combusti & in cineres redacti sunt, &c. Historiam hanc satis distincte, multisque circumstantiis vestitam narrant Mennonitæ. De hisce nihil prorsus scribit Camdenus: solummodo ad annum 1560, refert Elizabetham anabaptistas & id genus hæreticos, qui in maritima Angliæ oppida ex transmarinis regionibus, specie declinandæ persecutionis, convolârant, & sectarum virus in Anglia sparserant, è regno intra viginti dies excedere imperâsse, sive illi indigenæ sive exteri, sub pœna incarcerationis & bonorum amissionis. Velim scire, si levi labore fieri possit, an quæ de supplicio hoc narrant scriptores Angli consentanea sint illis, quæ hic ex Mennonitarum scriptis excerpsi. Talia in reformationis opprobrium cedunt. Mihi enim perinde christianæ charitati adversari videtur tribunal de fide, sive id prope Tiberim, sive Lemanum, sive Thamesin constituatur: eadem quippe exercetur crudelitas, licet alio in loco & ab aliis hominibus. Et ut nostrate proverbio dicitur, “Idem est monachus, sed alio indutus cucullo.” Judicium tuum de Allixii & Anonymi libro audire gestio. In hoc argumento quæstionis cardinem verti a vestratibus credi miror. Ego nihil causæ principali contra Judæos deesse credo, etiamsi hoc argumento destituatur. D. Clerici Epistolæ Criticæ nondum prodeunt; propediem vero eas expectamus. Vale, vir amplissime,

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

RECTE quidem mones, vir amplissime, errore festinantis calami transpositi sunt characteres numerales, & 12 scriptum pro 21: nam 21 Maii Hammontus passus est vivicomburium. Quereris insuper, idque non sine causa, quod nomen auctoris, ex quo historiam Legatti & Wightmani hausi, omiserim. Id autem negligentia non factum mea est. Libellus prostat Anglicè, cui titulus, “The history of the first fourteen years of king James;” i. e. Historia quatuordecim primorum annorum Jacobi regis. Autor nomen suum tacuit. Huic libello annectitur ad finem tractatulus, cui titulus, “A true relation of the commissions and warrants for the condemnation and burning of Bartholomew Legatt and Edward Wightman, the one in West-Smithfield, the other in Litchfield, in the year 1611, signed with king James’s own hand.”

De Mennonitis quod quæris, nondum aliquid ex nostris historicis eruere mihi contigit, quod tibi satisfaciat, vel lucem afferat: forsan quia idonei hic rure non ad manus sint scriptores, quos consulam. Ne tamen tibi in tam desiderato opere quicquam, quod in me est, opis tibi desit, id negotii dedi ingenuo doctoque amico, ut si qua opera reperire possit, inter autores nostros, illius rei monumenta, id totum quicquid est, excerptum ad me transmittere velit. Quamprimum aliqua testimonia, ad rem tuam facientia, mihi oblata fuerint, tibi confestim transmittenda curabo.

Allixii librum, quamprimum proditt, coëmi, animo legendi, sed otiose hactenus præ manibus jacuit, nec dum, sive per valetudinem, sive per alias avocationes, legere licuit; spero propediem pinguius & fructuosius otium. Quid de eo audias interim mihi dicas. Quidam apud nos valde paradoxam credunt, doctrinam trinitatis Judæis tribuere, & stabilimentum istius dogmatis è synagoga petere. Alii è contra dictitant, hoc jugulum causæ esse; & hoc fundamento stabiliri orthodoxiam & everti omnia unitariorum argumenta. Quid ipsa res doceat, aveo videre, opem enim in hac causa à Judæis & Rabbinis olim non expectavi. Sed lux semper gratissima, undecunque affulgeat.

Domina Masham reliquique es hac familia te plurimum salvere jubent. Nosque omnes tibi tuisque omnibus felicem annum exoptamus. Vale, vir optime, &, ut facis, me ama

Veenium, Guenellonem, Clericum, reliquosque nostros, quæso meo nomine officiosissime salutes, quibus omnibus felicem hujus sæculi exitum & futuri introitum opto.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

QUOD hactenus ad amicissimas tuas siluerim, ulla tui oblivione factum credas nolim. Multa responsum distulere; præcipue quidem tristis ille casus tibi satis notus, & mœror inde contractus. Ego ad studia, hoc infelici casu multum languentia, reversus sum; recuperata jam sanitate, quæ valde afflicta fuit. Relegi epistolam tuam; video nihil eam continere quod promptum responsum flagitet; attamen benevolus tuus affectus, quo propositum meum promovere contendis, citius merebatur responsum: tu autem tarditatem facile condonabis mœrori meo.

De Bilibra hic apud nos altum est silentium. Verum vidi reverendissimum episcopum Bathoniensem & Wellensem, in præfatione tertiæ partis contra Judæos, eam breviter & generatim oppugnâsse. Ego velim genuinum statum controversiæ ingenue ac terminis minime ambiguis proponi, & argumenta candide ac solide in utramque partem expendi, quod prolixiorem tractatum & animum non studio partium abreptum, sed veritatis sincere studiosum, requirit. Prodiit hac hyeme liber Gallice scriptus, cui autor titulum præfixit, “Le Platonisme dévoilé.” Autorem jam obiisse præfatio docet. Dicitur in Anglia scriptus, indeque huc missus, ut in lucem edatur. Quamvis eruditus sit tractatus, multis displiciturum credo: & licet ego discrepantes de religione sententias, sine ulla erga autores indignatione, investigare soleo, non possum tamen dissimulare, aculeatos ipsius sarcasmos in materia sacra mihi quam maxime displicere: licet enim credere posset, adversarios, quos oppugnat, illos meruisse; materiæ tamen quam tractat majestas cohibere eum debuisset, ne hic quicquam gravitati christianæ adversum immisceret. Tum & prudentiæ fuit, mordacibus ejusmodi sarcasmis adversariorum contra se ac suos indignationem, alias satis acrem, non magis exacerbare. Audio plura illius exemplaria in Angliam esse missa; quare à te visum esse nullus dubito.

Burmanni filios, dehortantibus nequicquam amicis, contra me tractatum scripsisse aiunt, eumque jam sub prælo esse, ac brevi proditurum. Weeyenum habuere continuum instigatorem, qui cum Burmannum purgare non potuit, illius filios in me concitavit, ut ipsi, sub specioso defendendi patris prætextu, inanem in se ac inglorium laborem susciperent: non enim verba parentis sui, nec Spinosæ, è libris editis eradere possunt; neque inficiari eadem esse quæ in Spinosa, & parentis sui synopsi Theologiæ leguntur verba. Quæstio facti est, quæ, prolatis ex utroque autore testimoniis, in dubium vocari nequit. Ego talia scripta maxima animi serenitate contemnere possum. Vale, vir amplissime. Salveat Domina Masham cum tota familia. Omnes mei te salutant.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime vir,

ANTE hebdomadas aliquot, tuo nomine, mihi datus est præstantissimus tuus de Intellectu Humano liber, in linguam Gallicam versus. Pro eximio illo dono grates tibi, quas possum maximas, ago. Nondum eum legere potui; verum nunc instant feriæ meæ, quibus ejus lectionem destinavi. Materiæ enim, quæ in illo tractatur, gravitas ac varietas, quam ex capitum indice, didici, summam animi attentionem, & continuatam minimeque interruptam lectionem requirit. Itaque tempus, quo à quotidianis negotiis immunitatem habeo, illi impendam, ut tanto majore meo cum fructu eum evolvam.

Legi in novellis nostratibus, quod & D. Clericus literis tuis confirmavit, te ob ætatem ingravescentem & valetudinem minus firmam, honoratissimi muneris, ante aliquot annos tibi demandati, dimissionem obtinuisse. Equidem institutum tuum minime improbare possum, quinimo laude dignum censeo, quod extremos vitæ tuæ dies, procul à strepitu politico, quieti, studiis ac meditationibus sacris consecrare quam negotiis honestis quidem, attamen nihil ultra vitæ hujus tranquillitatem spectantibus, implicatos habere malueris. Hanc tibi quietem ex animo gratulor, Deumque precor, ut senectutem tuam eximiis, quibus vera paratur felicitas, donis magis magisque exornet, ac quicquid corpusculi viribus decedit, vivaciore mentis acie & spiritus robore compenset.

Tandem prodiit contra me Burmannorum Pietas, is libri titulus est, mole ingens, verbosus, contumeliosis plurimis declamationibus & invectivis refertus. Illi per D. Crucium, fratrem suum uterinum, à civitate Leidensi in collegium rerum maritimarum deputatum, mihi pietatis suæ exemplar tradi voluerunt. Legi illam, sed cum nausea; & nisi in me scriptus fuisset liber, lectionem absolvere non potuissem. Illi in eo summis verbis probare nituntur, parentem suum à me Spinosismi accusatum; & eum prolixe excusare contendunt. Ægerrime ferunt, parenti suo à me ascribi imprudentiam, & quod sine judicio. Spinosam secutus sit. Aiunt parentem suum hæc ex Spinosa cum judicio exscripsisse, ut mere Cartesiana; Spinosam enim in eo libro suam doctrinam nec aperte inculcâsse, nec tecte insinuâsse, sed sola Cartesii dogmata tradidisse. Verum ego non credo Cartesianos hæc quatuor pro suis agnituros. 1. Tota natura naturata non est, nisi unicum ens. 2. Possibilitas & contingentia non sunt affectiones rerum, sed intellectus nostri defectus. 3. Si homines clarè totum ordinem naturæ intelligerent, omnia æque necessaria reperirent, ac omnia illa, quæ in mathesi tractantur. 4. De extraordinaria Dei potentia, qua miracula facit, non immerito valde dubitari posse: quæ tamen omnia in illo Spinosæ libro disertis verbis reperiuntur. Sarcasmis plurimis in parallelismum inter Spinosæ & Burmanni verba ludunt; verum nihil in eo reprehendere, aut falsi arguere possunt. Ego illi libro nihil reponam, præsertim cum ob molem suam non distrahatur & à nemine legatur:

• “Versiculos in me narratur scribere Cinna:
• Non scribit, cujus carmina nemo legit.”

Idem mihi cum Martiale dicere licet. Addo, quod quicunque meam contra Weeyenum defensionem legerit, nova defensione non indigebit: qui eam legere non vult, illi nec decem apologis satisfecero. Vale, vir amplissime,

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime Vir,

HAC æstate binas ad te literas dedi, quas ad manus tuas pervenisse spero. Dolerem si aberrâssent. Nunc ad te mitto vitam Episcopii, ante plures annos, uti nôsti, à me lingua Belgica scriptam, & præfixam concionibus aliquot Episcopii, quarum exemplar illo tempore ad te misi. Quoniam nunc Latino sermone prodit, à nostro Marco Teute, cum in Anglia esset versa, illius ad te duo mitto exemplaria, quorum alterum filio Dominæ Masham trades, alterum ut benigno à me recipias vultu, rogo. Videbis ibi specimen aliquod persecutionis in patria nostra, libertatis asylo institutæ; unde quomodo erga integras ecclesias, & ingenuos veritatis confessores, passim sævitum fuerit, facile colliges. Utinam & hodie omnes hanc sævitiam detestentur! verum qua nunc fruimur, quietem, non moderatioribus ecclesiastarum consiliis, sed magistratûs prudentiæ & benignitati debemus; quæ nisi igneum illorum zelum compesceret, eadem hodie, nos quæ olim majores nostros procella obrueret. Jam magnam libri tui eruditissimi partem maxima cum voluptate legi. Omnia mihi mirifice placent. Verum quoniam non tantam linguæ Gallicæ quam Latinæ cognitionem habeo, aliquando ut vim phrasium Gallicarum intelligam, atque mentem tuam distincte percipiam, bis terve quædam mihi relegenda sunt; quod lectionem mihi aliquanto tardiorem reddit; verum molestiam hanc dilucida veritatis explicatione, argumentorumque quibus eam abstruis pondere, abunde compensas. Quando ad finem pervenero, caput xxi. de la puissance, ubi prolixe de voluntate ac hominis libertate in volendo disseris, relegam: quædam enim ibi habeas nova, quæ attentum requirunt lectorem. Ego totum ubi perlegero, candide meum tibi judicium scribam. Verum vix credo in quoquam à te dissensurum, adeo omnia, quæ legi, mihi probantur. Vale, vir amplissime, & salve à me ac meis: salutem etiam officiosissimam dices D. Masham totique familiæ.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime Vir,

PRÆLEGIT mihi hisce diebus Guenellonus noster epistolam tuam, quæ te cum asthmate graviter conflictari nuntiabat. Equidem valetudinem tuam afflictam ex animo doleo, eamque tibi firmiorem precor. Sed non sine admiratione ex literis tuis intellexi, te binas tantum hoc anno à me accepisse; cum circa finem mensis Octobris tertias scripserim, quibus addidi duo vitæ Episcopii, à Marco Teute latinitate donatæ, exemplaria, unum tibi, alterum Francisco Cudworth Masham, una cum literis ad ipsum, quæ jamdudum tibi reddita nullus dubitabam. Fasciculus quatuor comprehendebat exemplaria, quorum reliqua duo destinata erant rev. Episcopis Salisburiensi, ac Bathoniensi & Wellensi. Doleo interim etiam epistolam aberrâsse, in qua scripsi magnam me libri tui partem legisse, omniaque maximopere mihi probari. Postea retulit mihi amicus, se Cartesii quosdam sequaces, à quibus aliquot ex prioribus capitibus lecta erant, convenisse; illis maxime displicuisse duo, quæ ego verissima duco; nullas videlicet dari ideas innatas, & animam non esse nudam cogitationem. Verum quid aliud à Cartesii sequace expectes? Alios audivi magnopere librum tuum laudantes, & sententiæ tuæ applaudentes. Ego summa delectatione illum legi, & etiamnum lectionem illius continuo. Verum quoniam non tam exactam linguæ Gallicæ cognitionem habeo, ut phraseon quarundam Gallicarum vim prima lectione assequar, præsertim in materia subtili & ardua, cogor nonnunquam, ut distincte mentem tuam percipiam, lectionem aliquoties repetere. Gratissimum foret, si librum tuum latinitate donatum conspicere quandoque daretur; tum facilius quæ scripsisti intelligerem, & fortasse de quibusdam, quæ de libertate hominis in volendo scripsisti, tecum conferrem. Valde quæ ibi scribis mihi probantur: video te terminos aliquot obscuros aut ambiguos in illa materia elucidâsse; sed nescio an ubique mentem tuam perceperim: relegam integrum caput, & si quid occurrat ad quod hæsito, ingenue ac rotunde ad te scribam, plane persuasus dilucida tua explicatione, omnem (si quæ sit) obscuritatem disparituram. Sed & ingenue tibi confiteor, mœrorem sæpe meditationes meas, quas studiis consecravi, turbare. Verum dabit Deus his quoque finem. Ego ut honesta & non inutili occupatione mœroris mei tædium diluam, incepi commentariam in Acta Apostolorum conscribere, sed noxa quadam ratione ac methodo. Criticos egerunt Grotius aliique, quorum laboribus mea diligentia nihil addere potest. Itaque omissa critica, aliam mihi interpretandi methodum præscripsi; ut ex historia apostolorum, variisque illius circumstantiis, ac præsertim eorum concionibus, religionis christianæ veritatem ac divinitatem asseram, & qua methodo apostoli contra Judæos eam adstruxerint, ostendam. In hisce explicandis prolixior paulo sum: reliqua huc non spectantia obiter tantum attingo. Quibus alia contra Judæos disputandi methodus placet, meum laborem non probatum iri, facile prævideo. Sed veritati litandum est; & apostolos duces sequi præstat, quam homines affectibus ac præjudiciis nimium indulgentes. Vale, vir amplissime. Deus pristinam tibi restituat sanitatem, ut, quoad vivis, egregiis tuis laboribus publico inservire possis. Salutant te quam officiosissime uxor mea liberique. Salutem à nobis dices Dominæ Masham totique familiæ.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir colendissime,

Ex ultimis tuis 18 præsentis Februarii datis, probe sentio, quam firma, quam immutabilis sit tua erga me amicitia, cum, tribus ante missis ad me silentem literis, quartas addere non dedignatus es, sine reprehensione ulla tantæ & tam criminosæ taciturnitatis. Ignoscis video, ideoque valetudinis incommoda non causabor. Penultimas tuas cum fasciculo librorum vel amissas, vel in itinere male hærentes, maxime doleo, quod crediderim te sensum tuum de libro meo, jam tum, cum scriberes, perlecto liberius explicuisse. Quod de iis, quæ de libertate hominis in volendo scripserim, aliquantum hæsitas, non miror. Totum illud argumentum in prima editione penitus omittendum censui; sed noluerunt amici, quicquid ego de rei ipsius & novitate & subtilitate contra afferrem, ne lectores, aliis assueti ratiocinationibus, non probe perspecto ubique animi mei sensu, offenderentur; & ea, quæ in isto parergo commentatus sum, vel tanquam novatoris paradoxa, vel tanquam inconsulte errantis sphalmata, negligerent, si non plane condemnarent. Nec me eventus penitus fefellit, cum plures inter amicos familiaresque meos, de hoc una subjecto, mecum seruere sermones, quam de omnibus reliquis totius libri capitibus. Fateor adhuc neminem fuisse cui scrupulum, quo detinebatur, non exemi, si modo dabatur otium sensim & pedetentim integram materiam à capite ad calcem mecum perpendendi: quod quidem rei veritati, non meæ quantulæcunque mediocritati tribuendum censeo. Quod si tibi nova recensione, ut promittis, recurrenti aliqua objicienda occurrunt, persuasum tibi sit nihil acceptius mihi fore, quam errores meos amica manu detegi, eoque ipso evelli: non enim famæ, nec opinioni, sed veritati soli litandum censeo. Quicquid demum fuerit, disputationes nostras in unam eandemque sententiam terminatum iri pro certo habeo, cum utrique unam eandemque illibatam veritatem studiose quærimus.

Gaudeo te commentarium in Acta Apostolorum meditari, & ejusmodi interpretandi methodum, quæ non hæreat in criticis observationibus & verborum cortice. Nullibi magis apparet, ut mihi videtur, scopus geniusque religionis christianæ, quam in ea historia. Quid enim magis genuinum sincerumque evangelii sensum nobis indicare possit, quam primæ illæ apostolorum prædicationes, quibus infideles, tam Gentiles quam Judæos, ad fidem Christi convertebant?

Ad priores tuas ut aliquando veniam; laudo consilium tuum quod Burmannorum Pietati minime respondendum censueris; hujusmodi vitiligantium opprobria omnino contemnenda.

Prælum nostrum in fermento est, nec quicquam pene prodire videmus præter disputationes politicas ecclesiasticasque. Quorsum tandem res evadet nescio. Quod minatur turbo video: exitum non video. Tranquillitat i quantum possum studeo. Deus optimus maximus ecclesiarum reformatarum & totius Europæ libertatem conservet: sic precatur

Tui observantissimus,

Oates, 22 Feb.
1700-1.

J. Locke.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime vir,

NUPER Transisalani rigoris in causa religionis minime excusandi exemplum præbuere vere detestandum. Quidam minister Mennonita jam ante annos quindecim synodo suspectus fuit Socinianismi, & illius hæreseos coram ordinibus Transisalanis à ministris ecclesiæ publicæ accusatus. Itaque à muneris sui functione suspensus fuit, adeo ut integro circiter biennio ecclesia illius publico religionis exercitio caruerit. Post longam actionem, cum ministri accusationem suam probare non possent, ipse ad ecclesiam suam fuit remissus, eique injunctum, ut sibi à dogmatibus Socinianis docendis caveret, sub pœna arbitraria. Ille ante triennium libellum edidit exigui admodum pretii, quo unionem inter omnes Christianorum sectas suadet, etiam cum Socinianis: qua occasione imprudentius quædam pro Socinianis scripsit; & alicubi quædam occurrunt aculeata in gentem togatam. Libellus hic si contemptus fuisset, vix invenisset lectores: verum scis gentem illam sacram vel minima injuria facile irritari. Itaque denuo delatus fuit ad satrapam dictrictus Vollenho, à deputatis classis Vollenho, qui exhibito libello supplice petunt, ut hic homo, qui non tantum Socinianas hæreticas opiniones clam & palam docuit, sed etiam audacissime edidit, & sparsit, iisque intolerandos sarcasmos ac blasphemias admiscuit, ab ipso satrapa compellatur coram proxima synodo libellum hunc palam revocare, & pœnitentiam ob commissa testari: ut libellus hic flammis tradatur, ac in tota provincia vetetur vendi, ac supprimatur: impensæ quas classis ob hanc causam sustinere debuit ab ipso restituantur, ipseque propter crimen commissum pœna arbitraria afficiatur. Satrapa petitioni huic annuit hominemque ad synodum ablegat. Synodus illi offert quinque articulos subscribendos, quibus continebatur confessio, quod contra mandatum ordinum libellum istum edidisset, quod ipsum inobedientiæ illius pœniteret, quod omnia libelli sui exemplaria esset suppressurus; aliaque quibus ipse subscribere recusavit. Instabant aliqui ex ministris, imo obtestabantur ut subscriberet: verum ille constanter recusavit. Postea dicitur compertum fuisse, illos id adeo ardenter cupivisse, ut haberent reum confitentem, & sic propria sua confessione arbitrariæ pœnæ obnoxium. Hæc gesta sunt media æstate anni ci ic xc ix. Proximo Januario anni sequentis à satrapa in carcerem est conjectus, & post longam novem vel decem mensium incarcerationem tandem sententia judicis homini pauperi, tenui victu, & diuturno carceris squalore emaciato, mulcta irrogatur centum ducatorum argenteorum, qui conficiunt libras vestras stirlingas circiter triginta, nec dimittendus à carcere pronunciatur, nisi soluta pecunia. Ille cum solvendo non esset, utpote pauper, in tetrum, fœtidum, ac tenebrosum carcerem subterraneum detruditur; ubi postquam duabus hebdomadibus pane & aqua vitam toleravit, tandem aliud ipsi mandatum exhibetur mense Novembri proxime elapso, quo ipse errores libello ipsius contentos disseminare prohibetur, sub pœna si secus fecerit catastæ & exilii, sine ulla ulteriore forma processus: atque ita è carcere dimittitur. Nunc miser ad extremam inopiam redactus est: omni illius divendita supellectile, quæ tamen neutiquam explere potuit mulctam in quam condemnatus eret. Non possum excusare illius imprudentiam: verum nec possum quin detester hanc sævitiam, præsertim quando in extensione sententiæ leges imperatoriæ ex codice adferuntur, ut fulcra ac fundamenta, quibus dura hæc sententia innititur. Sic sensim ad detestandum illud inquisitionis tribunal relabimur.

Relegi magna cum attentione cap. xxi. lib. ii. tractatus tui de Intellectu Humano. Expendi voces ac phrases, quas in materia hac controversa adhibes. Puto me jam plene mentem tuam percepisse, à qua ego non dissentio. § 6, optime doces, intellectum & voluntatem non esse duas facultates revera ab anima distinctas, sed mentem ipsam humanam immediate per se ipsam intelligere & velle. Inde infers non recte voluntatem dici liberam, sed hominem: recte etiam meo judicio definis libertatem. Verum quando dicis, § 24, libertatem consistere in potentia agendi & non agendi, & quidem in eo solo: non puto id te restringere ad solas actiones externas, sed & extendere ad internas, seu cogitationes nostras; illæ enim, non minus quam actiones externæ, subjectæ sunt arbitrio nostro: idque consentaneum est iis, quæ in sequentibus capitis illius scribis. Porro jam inquiris, quod præcipuum est, quid sit illud, quod hominem ad hoc aut illud agendum movet? Ego hactenus ita me explicui; bonum jucundum, seu voluptatem esse id, quod hominem allicit, illique oppositum dolorem esse malum, quod homo aversatur; adeoque quodcunque homo vult, id ab eo considerari ut jucundum, quod vero aversatur & fuit, ut molestum. Non negas tu illud, quinimo id etiam urges, § 41, & seqq. Verum ut distinctius ostendas, qua ratione voluptas aut dolor hominem moveat, doces, § 29, & seqq. voluntatem determinari ab inquietudine, quam homo in se experitur, aut ex præsentia doloris, aut ex absentia boni, seu voluptatis, in qua vel totam, vel saltem partem suæ beatitudinis collocat; quamdiu enim homo in statu suo acquiescit, nullam illius mutationem quærit, sed solummodo quando in statu suo non acquiescit, seu quandum inquietudinem, sive ex præsentia doloris, sive ex absentia voluptatis, quam ut felicitatis suæ partem considerat, in se sentit. In his facile tibi assentior. Inde recte deducis, bonum in nobis excitare desiderium, non tamen inde sequi majus bonum semper in nobis majus desiderium excitare. Quod verissimum est, & tu recte probas. Unde porro deducis, libertatem hominis in eo consistere, quod possit suspendere impletionem cujuscunque desiderii sui, plenamque habeat libertatem unum post aliud considerandi, objecta eorum examinandi, eaque ab omni parte observandi, ac inter se comparandi, antequam se determinet ad agendum. Et hoc tecum agnosco. Inde jam infers, indifferentiam, quæ non possit determinari per ultimum judicium, quod homo sert, de bono, et malo cujus electionem sequendam credit, esse summam naturæ intelligentis imperfectionem. In Remonstrantium scriptis sæpe vox indifferentia occurrit, quando de libertate hominis agitur: verum ea nunquam à nobis hoc sensu accipitur, quod posito illo ultimo judicio, in quo proprie actus volitionis consistit, nihilominus hominis potentia agendi sit indifferens, & per voluntatem non determinetur: sed, quod ante illud voluntatis decretum homo libertatem habet se in hanc vel illam partem determinandi, & non ad unum tantum oppositorum determinatus est: accedente autem voluntatis decreto, seu volendi actu, indifferentia illa tollitur, & potentia ad agendum aut non agendum determinatur. Et hic etiam puto nos consentire. Reliqua capitis iis, quæ jam recensita sunt, magis illustrandis ac confirmandis inserviunt. Puto me hic sententiam tuam de libertate hominis recte percepisse. Nec est quod illi quicquam opponam: imo quædam distinctius, & clarioribus, quam hactenus à nostris factum est, terminis ac phrasibus posse exprimi didici. Si non bene perceperim, aut si quid omiserim, quod ut sententia tua plene percipiatur, omitti non debuit, rogo ut me erroris admoneas: nolim enim in sententiæ tuæ explicatione, quam, prout eam percepi etiam meam esse agnosco, à mente tua aberrare. Si in quibusdam dissentimus, quod ego ignoro, amice tecum conferre gestio, ut exiguus, qui forte restare posset, dissensus tollatur. Plures tecum de hoc capite contulisse non miror. Materia est intricata & diversis philosophorum ac theologorum sententiis semper agitata. Primus, meo judicio, Episcopius in tractatu de Libero Arbitrio, & contra Cameronem, eam clarius explicuit, ostenditque intellectum & voluntatem non esse duas facultates revera inter se & ab anima distinctas, uti hactenus in scholis creditum fuit, sed animam immediate per seipsam intelligere ac velle. Porro licet non iisdem tecum vocibus ac phrasibus utatur, in summa tamen rei, quantum ego percipio, est consensus. Gratias interim tibi ago, quod multa me libri tui editione docueris. Ego eum iteratò evolvere statui; secunda enim lectione multo distinctius eum intelligo. Deum precor ut diu te nobis incolumem ac prospera fruentem valetudine conservet. Uxor ac filia te salutant. Salveat quam officiosissime à me, uxore & filia, Domina Masham ejusque liberi. Vale.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

MAGNO honori mihi esse duco, quod tu tantum lucubrationibus meis tribuas, ut in iis perlegendis bonas tuas horas locare velis: & eas tibi veritatis amatori non displicuisse gaudeo. Cum ego libertatem consistere dico, § 24. cap. xxi. lib. ii. in potentia agendi & non agendi, nequaquam id restringo ad solas actiones externas, uti constat ex § 8, 38, aliisque illius capitis locis: de hoc igitur inter nos convenit. Quando vero dicis, quod “quicquid homo vult ab eo considerari, ut jucundum,” metuo ne voluntatem cum desiderio confundas. Quod à plerisque factum video, qui hoc argumentum tractant, non sine magno veritatis, vel saltem perspicuitatis, incommodo. Desiderium fertur in jucundum, fateor; sed voluntas fertur solum in actiones nostras, & ibi terminatur. Sed quia voluntas raro agit, nisi ducente desiderio, ideo pro uno eodemque actu plerumque sumuntur, cum toto cœlo, distent, § 30, 40. Cupido enim passio est mota à bono absente. Volitio autem actus voluntatis, vel animæ, imperium excercentis in potentias hominis operatrices. Hæ duæ operationes animæ, scil. illa qua cupit aliquid, & illa qua determinat, vel imperat, aliquid agendum, nisi distinguantur probe, nihil dilucidè, ut mihi videtur, de humana voluntate statui potest: ideòque spero ignosces mihi, quod de ista loquendi forma te monitum velim, cum de summa rei à me omnino non dissentias. In usu vocis “indifferentia,” quod à vestris differam, non mirum est, cum in his scribendis nec aliorum placita secutus sum, nec vel scripta omnino consuluerim, sed quæ res ipsæ me, quantum indagatione & meditatione assequi poteram, docuerint, ea verbis quam potui aptissimis explicuerim. De terminorum igitur usu nulla inter nos erit disputatio, modo de re ipsa constet. Quamvis, ut libere dicam, ista antecedens indifferentia hominis, qua homo, ante determinationem sive decretum voluntatis, supponitur libertatem habere se determinandi ad alterutram partem oppositorum, non omnino mihi videtur spectare ad quæstionem de libertate; quæ libertas unice consistit in potentia agendi, vel non agendi, secundum determinationem voluntatis. Disputare autem, an homo, ante ultimum judicium intellectûs, libertatem habet se determinandi ad alterutrum oppositorum, mihi videtur omnino de nihilo, sive de re impossibili, disputatio. Quis enim rogaret, vel quorsum attinet rogare, an homo potest ad alterutram partem oppositorum se determinare in statu, in quo se non potest omnino determinare? Nam, ante judicium intellectûs, non potest se omnino determinare, ideoque frustra quæritur, an in illo statu libertatem habet se determinandi in alterutram, ubi in neutram omnino partem potest se determinare. Ideòque omnes illæ lites, quæ agitantur de libertate se in alterutram partem determinandi, ante judicium intellectûs, mihi videntur (ignoscas fatenti) nullo modo pertinare ad quæstionem de libertate: quæ ne supponi quidem debet, nec potest, in statu in quo manifestum est quod homo, ut agens liberum, non potest agere; cum libertas, ut dixi, consistat in sola potentia agendi, vel non agendi, consequenter & congrue ad determinationem voluntatis. Ita autem sæpe usu venit. Disputantium fervor & partium studium rebus per se claris nubem & caliginem obducunt, dum undique conquisitis laqueis alter alterum innodare & absurdis involvere conatur. Vides quam libere tecum agam, eandem à te libertatem vicissim expectans; si enim tu meæ, vel ego tuæ opinioni assentior, perinde est veritatem quærentibus, dummodo illius potior habetur sententia quæ verior, & in ea consentiamus. In aliis libri mei partibus, dum percurras, si quid minus recte dictum, vel cogitatum invenias, moneri imo & redargui à te cupio. Vale, vir optime, & me, ut facis, ama

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

EODEM die quo nuperrime ad te mane scripsi, literas tuas 27 Maii datas vesperi accepi. Vitam Episcopii summa cum voluptate perlegi. Historia placet, res gestæ plane displicent. Doleo sane reformatos tam propere mores pontificios, de quibus tam graviter questi sunt, imitatos. Sed scire juvat quod cognitum laudare non possis. Inquisitionem, quæ in Ecclesia Romana lentius succrevit, uno quasi nixu inceptam & pene perfectam hic conspicere mihi videor. An has protestantium inter se inimicitias & mutuas persecutiones jam castigaturus sit Deus, nescio: hoc saltem credo, theologorum ambitiosa dissidia, & invicem dominandi in fratres cupido, orbem reformatum antiquis hostibus denuo obruendum objecit, & in tantum periculum adduxit. Avertat Deus O. M. omen, nec ad persecutionem tam proclives animos persecutione catholica puniat. Unum est, quod in libro tuo desidero, nempe articulos illos quinque Remonstrantium, quorum tam frequens est mentio. Hos vel quod in propera lectione non observatos præterierim, vel quod eos historiæ tuæ non inseruisti, ignorare me fateor. Rogo igitur ut mihi indicare velis ubi eas legere possim; magnam enim lucem, ut mihi videtur, præbebunt causam Remonstrantium penitus cognoscere cupienti: nam iterum, credo, perlegam hanc tuam historiam. Maximas pro hoc dono gratias ago. Vive diu utilis religioni christianæ. Vale, & me ama

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime vir,

VITAM Episcopii tibi, summi judicii viro, non displicuisse est quod mihi gratuler. Multa exteris ignota ibi esse præterita, quia nobis notissima, nullus dubito. Quinque autem articulos nostros quorum decidendorum causa synodus Dordracena convocata fuit, nulli ignotos credebam. In explicatione sententiæ Arminii, p. 6, in vita Episcopii ego eos brevi in compendio exhibui. Extant autem in Remonstrantia ordinibus Hollandiæ ci ic x oblata, quam reperies in epistolis præstantium virorum à me editis, n^o cxlv. p. 254, vel in historia quinquarticulana Petri Heilini Anglica, cap. v. p. 50. Si altera vitæ Episcopii editio aliquando prodeat, possem illi quinque illos articulos aliaque quædam non sine Episcopio gesta, aut ipsum ipsiusve consanguineos spectantia, hic illic inserere, quæ ad historiæ nostræ cognitionem penitiorem, haud exigui futura sunt momenti. Continuavit Brantius noster senior historiam usque ad finem anni ci ic xxiii, in qua gravis illa contra nostros persecutio exacte describitur; verum illa hactenus lucem non adspexit; & præ metu ne edatur, synodus Hollandica jam ab aliquot annis deputatis suis in mandatis dedit, ut solicite invigilent, ne illa alicubi imprimatur. Nolunt enim mysteria illa iniquitatis revelari. Utinam historiam suam continuâsset ad annum usque ci ic xxxii, quo persecutioni ubique ferme in patria nostra finis est impositus, nobisque palam in cœtus religiosos convenire non fuit prohibitum. Ex illius lectione deprehendere posses veritatem dicti cujusdam monachi, quod Marnixius refert in epistola ad Casparum Verheiden, inter epist. selectas à Belgis vel ad Belgas, anno 1617, à Baudio & Heinsio editas, cent. ii. epist. 51. “Haud æque diu reformatorum ollam calefactam fuisse, atque illorum quos tantopere incesserunt: videre se plane, antequam per sæculorum intervallum labatur, parem utrobique imperii ecclesiastici fore rationem.” Scripta est hæc epistola ult. Mart. 1577.

Legi, relegi, & serio expendi quæ de libertate scribis; sed non deprehendi illum inter nos esse consensum, quem, lecto illo “de Potentia” capite, credidi. Quia uterque unice veritatem quærimus, paulo distinctius terminos quibus usus sum explicabo, & si qui aptiores sint, illis lubens utar; amo enim perspicuitatem; & in veritatis inquisitione omnem verborum ambiguitatem, quantum fieri potest, vitandam judico. Putas non recte dici nos velle jucundum, illud esse desiderium, non voluntatem. Desiderium enim ferri in bonum absens; volitionem autem esse actum voluntatis vel animæ imperium exercentis in potentias hominis operatrices. Facile ego hoc discrimen admitto, & ut, perspicuitatis causa, unicuique verbo suam tribuamus significationem, utile esse existimo. Verum ego puto nos duo velle, finem & media quæ ad finem ducunt. Multa desideramus, quæ tamen non volumus. Est enim desiderium aliud completum, aliud incompletum; sicut & voluptas alia est completa, alia incompleta, quam barbaro vocabulo in scholis vocant velleïtatem, qua designamus non quid homo proprie velit, sed quid vellet. Prudentis est ex multis desiderabilius illud eligere, sibique omnium suarum actionum finem proponere, quod undequaque est perfectum, & in quo concurrunt omnes rationes, quæ rem desiderabilem faciunt. Atqui illa electio non fit sine determinatione voluntatis, qua homo discernit hoc bonum, quod omnibus aliis præferendum judicat, sibi omnium suarum actionum finem proponere. Ita ego credidi recte posse dici hominis voluntatem in bonum ferri, idque bonum semper ab ipso apprehendi, ut jucundum. Si vero credas actionem, qua ferimur in bonum illud, improprie dici voluntatem, sed debere appellari desiderium, quia fertur in bonum absens, de termino non contendam, modo de illius significatione constet. Ut ergo omnibus ambiguitas vitetur, dicamus desiderium ferri in bonum, voluntatem dirigere actiones. Sed caveamus ne quævis desideria confundamus, & desideria completa distinguamus ab incompletis, qua velleïtates, voce in scholis usitata, appellari solent. Si vero aliud aptius vocabulum indicare possis, eo lubens utar, ut omnis, quantum fieri potest, obscuritas & ambiguitas in sermone nostra vitetur.

Quod attinet vocem “indifferentia,” certum est nostros ea non raro esse in hac materia usos: verum eam non adeo deperimus, quin si commodior nobis offeratur eam repudiaturi simus: eoque magis, quia videmus philosophos Cartesianos ea sensu à nostro plane alieno uti: illis enim indifferentia est fluctuatio judicii: quando mens, ex rationum pro utraque parte æquilibrio, incerta est, quid sibi eligendum sit. Nobis vero indifferentia est vis illa animæ, qua, positis omnibus ad agendum requisitis, potest agere vel non agere. Verum, in tota hac de libertate disputatione, video sæpe ludi verbis ambiguis, aut saltem in ambiguum sensum detortis. Optandum foret omnia verba eodem significatu ab omnibus accipi; multæ inanes disceptationes & λογομαχίαι vitari possent. Nunc quoniam in significatione verborum convenire non possumus, necesse est ut quisque explicet, quo significatu unaquaque voce, de qua contenditur, utatur. Circa rem ipsam video nos dissentire. Dicis, “Ista antecedens indifferentia, qua homo ante determinationem, sive decretum voluntatis, supponitur libertatem habere se determinandi ad alterutram partem oppositorum, non omnino mihi videtur spectare ad quæstionem de libertate; quia libertas unice consistit in potentia agendi, vel non agendi, secundum determinationem voluntatis.” Mihi plane contrarium videtur, libertatem unice consistere in potentia, qua homo actionem volendi potest determinare vel non determinare: & si eam homo ante voluntatis determinationem non habet quod non sit liber, neque ullus status concipi possit, in quo liber dici queat. Quia enim voluntas actionum nostrarum domina est, easque pro arbitrio moderatur, si determinatio voluntatis non sit libera, nec in actionibus nostris ulla erit libertas, quia actiones nostræ voluntatis determinationem necessario sequuntur. Quare vix capio quid velis, cum dicis ante ultimum judicium intellectûs homo non potest se omnino determinare. Verum antequam hic sententiam meam explicem, quid per ultimum judicium intellectûs significetur, propius explicandum est, ne hic propter ambiguitatem vocis, in oratione nostra sit obscuritas. Communiter ultimum intellectus judicium vocant, quo homo discernit quid sibi faciendum sit, idque vocant ultimum judicium practicum intellectûs: verum hoc judicium non est tam actus intellectûs quam voluntatis, vel saltem actus mixtus, ad cujus complementum voluntas concurrit. Judicium autem quod solius intellectus actus est, non ulterius procedit, quam hoc oportet facere, hoc oportet omittere. Ulterius si procedat, intercedit aliqua actio voluntatis. Quæ duo tamen à multis confunduntur. Jam mea est sententia hominem, quando recte rationi consentaneè agit, semper velle, quod intellectus judicat oportere fieri: posse tamen etiam contra rationem agere, & voluntatem in contrariam partem determinare: quin &, antequam intellectus post accuratum rationum examen judicaverit quid facere oporteat, posse bruto impetu agere non quod rationi consentaneum est, sed quod concupiscentia, dictat. Hic si homo non habet libertatem se determinandi, aut non determinandi, & actionem suam suspendendi, videre nequeo, in quo libertas consistat. Eandem tuam esse putabam sententiam, idque colligebam ex § 47. capitis supra nominati, ubi inter alia ais, “Animam, quæ habet potentiam suspendendi impletionem cujuscunque desiderii sui, sicuti evidenter patet per experientiam, consequenter, etiam habere libertatem ea successive unum post alterum considerandi, eorum objecta examinandi, ea ex omni parte observandi, & inter se comparandi; & in hoc consistere libertatem hominis: omnemque erroris & vitiorum originem inde arcessis, quod præcipitemus judicium, voluntatemque nostram cito nimis determinemus, & actioni nos accingamus, antequam bene examinaverimus quid agere nos oporteat.” Hæc, aliaque quæ ibi addis, verissima esse judico; iisque plane assentior. Verum hæc cum iis, quæ epistola scribis, “quod homo, ante judicium intellectûs, se non potest omnino determinare,” conciliare non possum. Fortasse mentem tuam non bene percepi. Rogo itaque, si grave non sit, ut ostendas, qua ratione hæc inter se conciliare debeam, & distinctius quod ego non plene percepi, explices. Nulli opinioni, nedum phrasi aut voci, ita sum addictus, quin meliora monstranti cedere paratus sim: veritatem enim unice quæro, quam si invenero, de errore triumphabo.

Hæc scripseram, cum ad me exemplar Latinum tractatus tui de Intellectu Humano affertur; pro quo eximio dono, ego summas tibi habeo ac ago gratias. Statui illud à capite ad calcem perlegere, & cum elegantissima versione Gallica conferre, quæ proculdubio Latinæ nonnunquam lucem fœnerabitur: & quando integrum, tractatum perlegero, candide tibi judicium meum scribam, non quia necesse est, sed quia id à me exigis, idque ego tibi petenti me debere agnosco. Verum quantum ex Gallicæ versionis lectione percepi, me sententiæ tuæ approbatorem habebis: si vero ad quædam hæsitavero, ea tibi candide indicabo, ut pleniorem eorum explicationem ex te eliciam. Deum precor ut tibi vitam ac vires continuet, ut egregiis tuis laboribus orbi literato porro prodesse possis. Salutant te uxor ac filia. Salutem a nobis officiosissimam dices dominæ Masham totique familiæ. Vale.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

QUOD omnis obscuritas & ambiguitas in verborum usu sit vitanda tecum plane sentio; verum liceat mihi adjicere, quod hoc sæpe non sit etiam à volentibus evitare obscuritatem. Ideæ, quæ observantur hominum mentibus, præsertim eorum, qui veritatem attentiùs quærunt, multo plures sunt quam voces cujusvis linguæ, quæ ad eas exprimendas paratæ sunt. Hinc fit, quod homines (quibus integrum non est nova vocabula, quoties opus est ad novas ideas significandas, ad libitum procudere) eadem voce, pro diversis ideis, præsertim si cognatæ sint, identidem utuntur: unde oritur non raro sermonis obscuritas & incertus sensus, quando ad præcisiones accuratas veniendum est, quo non solum audientium sed & ipsorum etiam loquentium mentes implicantur. Inter alia quæ proposui, lib. iii. cap. xi. huic malo remedia, illud mihi præcipuum videtur, sc. ut diligenter colligamus omnes simplices ideas, quæ ingrediuntur compositionem cujuslibet ideæ complexæ, cujus nomen usurpamus, easque eidem voci affixas sedulo in animo teneamus. V. g. in argumento, quod præ manibus habemus, si voluntas significat potentiam, quam homo habet incipiendi, sistendi, vel vitandi aliquam actionem mentis vel corporis sui, ut ego fusius explicui, lib. ii. cap. xxi. § 5, &c. in quo tu etiam acquiescere videris: si hæc, inquam, sit idea, quam vox voluntas significat, eamque præsentem in animo habemus, quando de voluntate loquamur, nihil certius esse potest, quam quod voluntas terminatur solummodo in actionibus nostris, nec potest ulterius extendi ad rem aliquam aliam, nec ferri in bonum remotum & absens. Adeoque si contendis voluntatem ferri in bonum, ut finem, recedis ab ea idea, quam huic voci assignavimus, aliamque substituis; unde fit quod tu & ego diversas res designamus, quando de voluntate loquimur, nec omnino possumus inter nos de voluntate disserentes quicquam proficere, donec tu ideam indices cujus apud te vox voluntas signum est, ut de sensu vocis, i. e. de re, de qua disserimus, conveniamus.

Distinctio de desiderio completo & incompleto, sive de voluntate completa & incompleta, quam affers, nihil mihi videtur argumentum tuum juvare. Sive enim aliquod sit incompletum desiderium, vel incompleta voluntas, quod sane dubito id nunquam efficiet ut sit verum, quod voluntas fertur in bonum. Dico me dubitare an aliqua potest esse incompleta volitio; voluntas enim hic, ni fallor, sumitur pro actu voluntatis, i. e. pro volitione. Volitionem inefficacem facile agnosco, ut cum paralyticus manum paralysi solutam movere velit, inefficax fateor & sine successu est ista volitio, sed non incompleta. Actus enim volendi hoc in casu æque completus est, ac olim, quando manus volitioni obsequebatur. Itidem desiderium alicujus propositi boni, quod propter majus bonum incompatibile prosequi negligimus, non est incompletum desiderium, nec incompleta voluntas, sed desiderium completum brevi terminatum, eo usque non procedens, ut nos impellat ad volendum actiones, quibus obtineri possit illud bonum, in quod ferebatur breve illud desiderium: nec incompleta dici potest voluntas, ubi nulla omnino est volitio, etiamsi scholæ velleïtatem appellare ament. Quod si breve illud desiderium eousque procedat, ut nos ad volendum aliquam actionem excitet, voluntas illa non est incompleta, sed completus actus volendi, etiamsi omissa ulteriore inefficax sit ad obtinendum bonum propositum quod cessante desiderio negligitur. In his & hujusmodi mentis actionibus adeo celeres sunt motus animi, & inter se conjuncti, ut non mirum sit, quod sæpe, uti fit, confundantur, quæ attentius consideranti distinguenda sunt, ut recte conceptus nostros formemus. Vis libere dicam, quid hac de re sentio. Homo fertur in bonum absens, sive finem. Multis simul intellectui obversantibus bonis non surbordinatis nec consistentibus, homo unum, neglectis aliis, sibi proponit ut finem, i. e. ut prosequendum; hoc facit voluntarie, adeoque voluntas fertur in illam actionem mentis, qua unum præ reliquis sibi proponit, ut finem, & in ea actione terminatur, eodem modo quo terminatur in computatione, quando vult numerare, vel in motione pedum, quando vult ambulare. Ob hanc voluntariam propositionem istius boni, ut finis, fateor non raro dicitur vulgo, quod voluntas fertur in eum finem vel in id bonum, an proprie & ut philosophicam decet ἀϰϱίϐειαν, tu judices.

Quanta sit vis consuetudinis in usu verborum, quæ irrepit subinde nobis insciis, patet, ut mihi videtur, in iis quæ in epistola tua sequuntur. In priore epistola libens & aperte mecum consentire videris, quod actiones sunt agentium sive substantiarum, & non potentiarum sive facultatum: & tamen hic usitata loquendi forma te abduci pateris, dicisque “quod voluntas est actionum nostrarum domina, easque pro arbitrio moderatur,” & similia passim, in toto illo epistolæ tuæ paragrapho; quod ni fecisses, nulla arbitror mihi tecum lis esset. Hoc non dico, quod adeo delicatulus sim, ut hujusmodi loquendi formulas nullo in loco pati possim: earum usus in sermone familiari, si recte intelligantur, non omnino vituperandus. Quando vero in disceptationibus philosophicis pro fundamentis argumentorum, quasi iis inniteretur rerum veritas, omnino rejiciendæ sunt metaphoricæ & tralatitiæ hujusmodi locutiones, ne nos in errorem inducant: resque ipsæ, uti revera sunt, propriis & non figuratis vocabulis exprimendæ: v. g. dicere, “quod voluntas sit actionum nostrarum domina, easque pro arbitrio moderatur,” & inde arguere, quod “nisi voluntas sit libera, nulla erit in homine libertas,” est, ut mihi videtur, ex vi metaphoræ illius nos in errorem conjicere. “Libertas, apud me, est potestas hominis agendi vel non agendi secundum suam voluntatem;” scilicet si homo potest agere hoc, si vult agere hoc; & abstinere, è contra, ab agendo hoc, quando vult abstinere ab agendo hoc, eo in casu liber est homo. Hanc esse veram libertatis notionem videtur mihi constare, ex iis quæ à me dicta sunt § 8. & seqq. Quæ si vera sit, inde omnino sequitur libertatem nullo modo competere voluntati, uti monstravi § 14. Imo inde sequitur, quod illa antecedens indifferentia, antedecretum voluntatis, nullo modo, ut dixi, pertinet ad quæstionem de libertate. Si enim libertas sit potentia agendi actionem, quam vult homo, & vicissim abstinendi ab eadem actione, si ab ea homo vult abstinere: quid facit, rogo, ista antecedens indifferentia ad libertatem, quæ est potentia agendi vel non agendi, consequenter ad voluntatis determinationem?

Quandoquidem vero inciderit quæstio, de ista vestra antecedente indifferentia, cui vos omnem inniti libertatem contenditis, de ea liceat mihi paulo distinctius inquirere. Hæc indifferentia definitur à te, “vis animi, qua, positis omnibus ad agendum requisitis, potest agere vel non agere.” Jam hic rogo, an intellectus, judicium, vel cogitatio, sit unum ex requisitis ad agendum?

1. Si dicas quod intellectus, judicium, vel cogitatio, sit unum ex requisitis ad agendum, vestra antecedens indifferentia nunquam efficiet, ut voluntas sit libera (quamvis eum in finem, ut inde adstrui possit voluntatis libertas, excogitata & introducta videtur) quia, ut dixi, aliqua actione semel intellectui proposita, voluntas non est in statu, in quo potest agere vel non agere (in quo, ut mihi videtur, consistit libertas) necessario debet agere; nec potest abstinere ab agendo, i. e. à volendo, actionem illam scilicet, vel illius omissionem. Imo vero voluntas, eo in statu, non est indifferens ad alterutram partem oppositorum, nempe actionem propositam, vel ejus omissionem, quia determinatur à præcedente intellectus judicio, actionem illam vel ejus omissionem præferente.

2. Si dicas quod intellectus, judicium, sive cogitatio, non sit unum ex requisitis ad agendum: videas, quæso, dum hominem hoc modo liberum reddere velis, an non agentem cæcum plane efficis; & ut liberum facias ab eo intellectum removes, sine quo nec esse, nec supponi potest libertas ulla. Ad res enim cogitatione & intellectu destitutas, nulla omnino attinet libertas. Perpende igitur, quæso, & tecum cogita, an libertas hominis recte fundari potest in ejusmodi statu, qui excludit cogitationem, redditque lapidem æque capacem libertatis; an illa indifferentia pertinere potest ad quæstionem de libertate, quæ seposita cogitatione nullum locum in subjecto relinquit libertati.

Hæc omnia ita se habent ex mea libertatis notione, quam fusius traditam invenies § 8, 13. Quod si tu alium isti voci sensum tribuas, forsan hæ omnes evanescent difficultates. Sed tunc rogandus es, ut tuam libertatis definitionem ad me mittas, si de diversis rebus, sub eodem nomine disserentes, nolumus sine fructu disputare.

Ex his, quæ supra dixi, mihi constare videtur, quod libertas nullatenus consistit in indifferentia hominis, sed solummodo in potentia agendi, vel non agendi, prout volumus. Exemplo forsan res clarior erit. Homo, v. g. amat vinum, judicat sibi bonum esse, ex voluntate sua bibit: nulla hic indifferentia est, & tamen libera prorsus est hæc actio, quia, si modo mutaverit voluntatem, potest abstinere. Contra, homo vinum nec amat, nec aversatur, nec judicat sibi bonum aut malum esse; supponamus quantamlibet hominis indifferentiam: ex voluntate abstinet à vino in carcere, ubi vinum non permittitur. Hæc actio, nempe abstinentia à potione vini, est voluntaria fateor, sed non est libera: quoniam homo ille, si mutet voluntatem, vinum tamen in eo casu bibere non potest. Vides igitur quod indifferentia potest esse sine libertate, & libertas sine indifferentia, & actio voluntaria sine utraque. Hæc me res ipsæ per se planæ docere videntur. Imo vero res ipsæ melius forsan & simplicius nos docerent multa, si scholarum subtilitas in procudendis facultatibus distinctionibus, aliisque speciosis inventis mira acuta, non obducerat sæpe rebus in se claris operosam & doctam obscuritatem.

Dicis porro, quod, “Libertas consistit in potentia, qua homo actionem volendi potest determinare, vel non determinare.” Si, per actionem volendi determinare vel non determinare, significas velle aut non velle: libertas in eo consistere non potest: quia aliqua actione homini proposita, homo non potest abstinere à volitione, debet necessario velle aut actionem illam propositam, aut abstinentiam ab ista actione; quamtumvis levis & instantanea præcedat mentis cogitatio, semper & necessario sequitur actus volendi, quo actio proposita vel eligitur vel negligitur: & ita voluntas, præcedente cogitatione, semper determinatur ad agendum, i. e. ad volendum scil. existentiam, vel non existentiam, actionis propositæ. Quod si per “potentiam, qua homo actionem volendi potest determinare, vel non determinare,” significas potentiam quicquid temere volendi, vel sine prævia cogitatione, vel contra intellectus judicium, uti sequentia verba videntur innuere, ubi dicis, “nisi determinatio voluntatis sit libera, & loqueris de bruto impetu:” libertas in hujusmodi potentia non potest consistere. Quia, ut dixi, libertas supponit cogitationem. Ubi enim nulla est cogitatio, nulla esse potest libertas, uti fusius explicui § 8. & 9. Porro libertas non potest consistere in potentia determinandi actionem volendi contra judicium intellectus, quia homo non habet hujusmodi potentiam. Actio enim volendi hoc aut illud, semper sequitur judicium intellectûs, quo homo judicat pro hic & nunc hoc esse melius. Ex quo facile est intelligere, quid velim, cum dico, ante ultimum judicium intellectûs homo non potest omnio se determinare: hocque facile conciliare possis cum iis, quæ citas ex § 47, de suspensione impletionis cujuscunque desiderii, si modo memineris, quod ante unamquamque volitionem præcedit semper judicium aliquod intellectûs de re agenda; judiciumque illud, quod immediate præcedit volitionem, sive actum volendi, est eo in casu ultimum judicium intellectûs. Quod te in diversum abripuit mihi videtur hoc esse, nempe, quod ultimum judicium intellectûs videris confundere cum maturo & recto judicio, si recte capio sensum istius sententiæ, ubi hæc verba lego: “Intellectus post accuratum rationum examen judicaverit, quid facere oporteat,” &c. Sed id non est ultimum judicium, de quo ego loquor. Loquor ego de eo judicio, quod in omni volitione immediate præcedit volitionem, quod revera est ultimum judicium, sive bene expensum sit & matura deliberatione recoctum, sive extemporaneum & subito impetu enatum, & æque voluntatem determinat, sive sit, sive non sit rationi consentaneum.

Si meum sensum in his satis recte & clare exposui, non apparebit tibi, credo, hæc telegenti tanta inter nos opinionum distantia, quantum credidisti: pro certo habeo nos, veritatem utrinque sincere quærentes, non posse diu de rebus ipsis dissentire, quanquam loquendi formulæ videantur nonnunquam in diversum abire. Sed de rebus ipsis cogitantibus facile erit phraseologiæ nebulas discutere, ex quibus fere oriuntur inter veritatis amatores omnes controversiæ.

En prolixiore epistola tibi explicationem sententiæ meæ poscenti, ut potui, morem gessi. Ignoscas, rogo, quod toties citaverim librum meum; hoc feci brevitatis causa, ne hic in epistola ea rescriberem, quæ in libro impresso melius legeres.

De duabus versionibus monere te convenit, ut sicubi inter se dissentients reperias de sensu meo ex Gallica dijudices. Illam enim mihi auctor totam perlegit, & ubi à sensu meo aberrare deprehendi, correxit. Latinam nondum mihi legere contigit. Valetudo & negotia non satis otii concesserunt. Vale, &, ut facis, me ama

Postquam, quæ supra habentur, scripseram, mihi venit in mentem non incommodum fore, si aliquid libro meo insererem, ad elucidandam indifferentiæ naturam, in qua consistit libertas, in gratam eorum, qui indifferentiam hoc in argumento tanti faciunt, ut illa ablata vel omissa nihil recte vel clare statu de libertate posse existimant. En igitur quæ § 71. subjungenda censui. Ego Anglice scripsi: Gallice vertit D. Coste; adeoque, si probas, Gallicæ versioni libri mei inserere possis.

Liv. II. Chap. XXI. § 71, après ces mots, “par son propre jugement,” ajoutez ce qui suit.

“Je sçai que certaines gens font consister la liberté dans une certaine Indifference de l’homme, antecedente à la determination de sa volonté. Je souhaiterois que ceux qui font tant de fonds sur cette indifference antecedente, comme ils parlent, nous eussent dit nettement si cette indifference qu’ils supposent, précede la pensée & le jugement de l’entendement aussi bien que le decret de la volonté; car il est bien malaisé de la placer entre ces deux termes, je veux dire immediatement après le jugement de l’entendement, & devant la détermination de la volonté parce que la détermination de la volonté suit immediatement le jugement de l’entendement: & d’ailleurs, placer la liberté dans une indifference, qui précede la pensée & le jugement de l’ entendement, c’est, ce me semble, faire consister la liberté dans un état de tenebres, où, nous ne pouvons ni voir ni dire ce que c’est: c’est du moins la placer dans un sujet incapable de liberté, nul agent n’étant jugé capable de liberté qu’en consequence de la pensée, & du jugement qu’on reconnoit en lui. Comme je ne suis pas délicat en matiere d’expressions, je consens à dire avec ceux qui aiment à parler ainsi, que la liberté est placée dans l’indifference: mais c’est dans une sorte d’indifference qui reste aprés le jugement de l’entendement, & même aprés la determination de la volonté: ce qui n’est pas une indifference de l’homme (car aprés que l’homme a une fois jugé ce qu’il est meilleur de faire ou de ne pas faire, il n’est plus indifferent) mais une indifference des puissances actives ou operatives de l’homme, lesquelles demeurant tout autant capables d’agir ou de ne pas agir aprés, qu’avant le decret de la volonté, sont dans un état qu’on peut appeller, si l’on veut, indifference: & aussi loin que s’étend cette indifference, jusques-là l’homme est libre, & pas au delà. Par exemple, j’ai la puissance de mouvoir ma main, ou de la laisser en repos: cette faculté operative est indifferente au mouvement & au repos de ma main: je suis donc libre à cet égard. Ma volonté vient à déterminer cette puissance operative au repos, je suis encore libre, parce que l’indifference de cette puissance operative qui est en moi, d’agir ou de ne pas agir, reste encore; la puissance de mouvoir ma main n’étant nullement diminué par la determination de ma volonté, qui à present ordonne le repos; l’indifference de cette puissance à agir ou ne pas agir, est justement telle qu’elle etoit auparavant, comme il paroit si la volonté veut en faire l’epreuve en ordonnant le contraire. Mais si pendant que ma main est en repos, elle vient à être saisie d’une soudaine paralysie, l’indifference de cette puissance operative est detruite, & ma liberté avec elle: je n’ai plus de liberté à cet égard, mais je suis dans la nécessité de laisser ma main en repos. D’un autre côté, si ma main est mise en mouvement par une convulsion, l’indifference de cette faculté operative s’évanouït; & en ce cas-là ma liberté est detruite; car je me trouve dans la nécessité de laisser mouvoir ma main. J’ai ajouté ceci pour faire voir dans quelle sorte d’indifference il me paroit que la liberté consiste précisement, & qu’elle ne peut consister dans aucune autre, réelle ou imaginaire.”

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Amplissime vir,

QUOD tantum mea causa laborem susceperis, ut prolixiori epistola sententiam tuam mihi distinctius explicare non fueris gravatus, maximas tibi habeo gratias: legi, relegi, expendi epistolam tuam magna cum attentione. Quanto exactius eam expendo, tanto magis observare videor, nos tam sententiis, quam phrasibus ac loquendi modis dicrepare, & quandoque diversas ideas iisdem, nonnunquam easdem ideas diversis vocibus designare. Respondissem citius, verum consulto responsum distuli, donec integrum tuum tractatum perlegissem. Eo jam perlecto, & cum epistola tua collato, magis magisque observare videor, omnem, qui inter nos apparet dissensum, non tam circa rem ipsam, quam circa voces, ac divertam ejusdem rei explicandæ rationem occupari. Quia vero non ubique phrasium mearum sensum recte percepisse videris, & ut, quicquid fortasse adhuc inter nos restat dissensus, paucis & in compendio comprehendi possit, primo sensum vocum ac phrasium, quibus usus sum, quanta possum perspicuitate explicabo: deinde phrasibus claris & ambiguitati non obnoxiis sententiam meam quanta possum brevitate exponam. Tandem inquiram in quibus consentiamus, & quis adhuc remaneat dissensus; utrumne ille in re ipsa, an vero in vocibus ac phrasibus, & diversa rem quam inquirimus explicandi ratione consistat. Ita puto, si fortasse nondum per omnia idem sentiamus, brevi omnem dissensum sublatum iri, nec veritatem sincere eam quærentibus diu absconditam fore.

Significationem voluntatis, quod sit “potentia, quam homo habet incipiendi, sistendi, vel vitandi aliquam actionem mentis, vel corporis,” ego tecum agnosco, & ab ea non recedam: à voluntate etiam distinguo desiderium, quo ferimur in bonum absens, neque id unquam sub notione voluntatis comprehendam. Agnosco hic me minus exacte locutum, & desiderium à voluntate esse distinguendum. Quod dixi, voluntatem etiam ferri in finem, nihil aliud volui, nisi quod tu ipse in epistola tua dicis: “Multis simul intellectui obversantibus bonis non subordinatis nec consistentibus, hominem unum, neglectis aliis, sibi proponere ut finem, & ut prosequendum: hoc facit voluntarie.” Hæc ergo electio est actio voluntatis: quando hanc sibi electionem fecit homo, desiderio suo fertur in bonum illud quod sibi elegit; & voluntate sua dirigit actiones suas, quibus se bonum desideratum consecuturum credit.

Vox “libertas” mihi designat dominium, quod homo habet in actionem suam: quo nempe, positis omnibus ad agendum requisitis, potest agere & non agere: qui non est actionis suæ dominus, seu agere non potest quod vult, non est liber. Verum ego puto hoc ad omnes hominis actiones, sine ulla exceptione, extendi, tam ad internas actiones mentis, quam externas corporis, adeo ut etiam actio volendi, quæ est interna mentis actio, sit libera. Quando autem dixi voluntatem esse actionum nostrarum dominam, nihil aliud volui, nisi, actiones nostras externas dirigi à volitione nostra, adeo ut faciamus quæ volumus, & non faciamus quæ nolumus, nisi intercedat cohibitio, aut coactio: utraque enim illa libertatem destruit. Semel declaravi credere me animum, seu mentem immediate, absque ullis intermediis facultatibus, intelligere & velle: per intellectum itaque & voluntatem, quotiescunque iis vocibus utor, aliud non intelligo nisi potentiam seu facultatem ipsius animæ, qua elicit actionem intelligendi ac volendi, & quam actionem anima immediate exercet. Et hanc significationem te etiam admittere puto.

Superest ut dicam de “indifferentia.” De qua primo præmoneo, eam non esse nostram, uti tu credis, id est, à nobis inventam, aut ita à nobis adscitam, ut pro ea tanquam necessario in hac quætione usurpanda contendamus, Nihil minus. Nos diu illa voce usi non fuimus: libertatem definientes, eam ordinarie vocavimus dominium quod homo in actionem suam habet. In disputatione autem contra illos theologos, qui intellectum ac voluntatem statuunt duas esse facultates, realiter & ab anima & à se invicem distinctas, quarum una tantum intelligit, nihil autem vult, altera tantum vult, nihil autem intelligit, hanc illorum sententiam hoc argumento oppugnavimus: quod per eam aut omnis libertas tollatur, aut omnis actio hominis reddatur bruta ac irrationalis. Aut enim voluntas determinatur ab intellectu, adeo ut necessario velit quod intellectus illi præscribit: atqui tum omnis actio necessaria est, quia omnis actio intellectûs est necessaria: aut non determinatur ab intellectu, sed seipsam determinat: atqui tum omnis actio voluntatis est bruta & irrationalis; quia supponitur voluntatem nihil intelligere, sed solummodo velle. Hujus argumenti ictum ut evitent, responderunt, radicem libertatis esse in intellectu; quia in intellectu est indifferentia, qua potest quodcunque objectum, quod sibi offertur, apprehendere & dijudicare. Responderunt nostri, eam esse tantum indifferentiam passivam, qualis est in oculo, qui etiam quævis objecta sibi occurrentia potest videre, eorumque imagines recipere; quem tamen nemo propterea dixerit libere videre; quia non potest, quin quod sibi videndum proponitur videat: sicut non potest intellectus, quin quod sibi clare proponitur comprehendat; aut dubitet de eo, pro quo utrinque æque graves militant rationes. Si vero libertas quæratur in indifferentia, oportere eam esse activam, qua homo dominium habet in suam actionem. Exinde, quoniam alii vocem “indifferentiæ” adhibuerunt, nos ut omnem in disputando ambiguitatem vitaremus, distinctionis causa addidimus vocem “activæ,” diximusque libertatem consistere in indifferentia activa, eamque residere in voluntate. Vides ergo, nos non pro hac voce velle decertare, nec eam à nobis esse excogitatam: sed nos vocem ab aliis usurpatam explicuisse, & additione vocis activæ significationem illius explanatiorem reddidisse. Interim non nego, nos postea, quandoque etiam illa in scriptis nostris esse usos, quia juxta explicationem nostram accepta, commodissima visa fuit, & idem significare cum phrasi antea à nobis usurpata, dominium in actiones nostras. Idque etiam constat ex definitione hujus indifferentiæ, quam in præcedente mea epistola dedi; quod sit vis illa animi, qua positis omnibus ad agendum requisitis potest agere vel non agere: quod mihi aliud nihil est, quam quod homo dominium habet in actionem suam, ut possit, prout ipsi placuerit, vel agere, vel non agere. Itaque inter omnia ad agendum requisita vel maxime colloco intellectus judicium, quod præcedere debet; alias volendi actio mere esset irrationalis. Quando autem dico, quod “possit agere & non agere,” mens mea non est, quod simul possit agere & non agere; aut nec agere nec non agere, seu nec velle nec non velle: hoc enim contradictorium est; sed quod potentia ad neutrum sit determinata, ac proinde ex duobus oppositis possit eligere quodcunque ipsi libitum fuerit; imo ubi jam se determinavit ad agendum, quod actionem suam sistere possit, & se rursus in partem oppositam determinare. Hoc est quod dominium habet in suam actionem. Ubi hoc non potest, non est liber. Sic recte mones, eum, qui volens in carcere à vino abstinet, non libere abstinere, quia non habet facultatem vinum bibendi: nec qui volens in carcere manet, libere manere, quia non habet facultatem exeundi. Sed vero alia est ratio actionum internarum, quæ sola mente perficiuntur. Ad illarum libertatem, nihil requiritur, nisi libera determinatio voluntatis. Sic qui in carcere concupiscit alterius uxorem, eaque turpi concupiscentia se oblectat, eamque in animo fovet, libere concupiscit & peccat, licet ea concupiscentia intra solam delectationem morosam, uti scholastici loquuntur, consistat; ideoque ad ejus consummationem ipse externus adulterii actus non requiritur. Per “brutum impetum,” non intelligo actionem voluntatis sine ulla præcedente cogitatione; sic enim conciperem non hominem; sed præcipitatam actionem, ante debitum & accuratum illius examen: sicuti videmus multos homines vehementi affectu sæpe abripi, ut hoc aut illud agere velint, antequam omnes actionis circumstantia, rationesque ac argumenta, quibus ad eam incitari, aut ab ea deterreri possint, rite consideraverint. Hanc ergo tribuo libertatem homini, ut quando actio ipsi proposita est, possit vel præcipitare judicium, vel mature omnes actionis circumstantias examinare, atque ita vel bruto impetu, vel prævio, maturo, ac deliberato consilio agere: ejusque libertatis unumquemque sibi esse conscium credo. Nec hoc omittendum per “indifferentiam,” me non intelligere statum, in quo homo, quasi in æquilibrio est constitutus, nec in unam partem magis propendet, quam in alteram; talis enim status indifferentiæ circa actiones morales in nullo homine reperitur: semper in unam partem magis propendemus quam in aliam, in actionibus præsertim moralibus, prout vel affectibus agimur, aut consuetudo ac habitus nos erga virtutem aut vitia proniores reddidit: sed statum, in quo homo potentiam habet se determinandi in quamcunque oppositorum partem velit: licet enim magis sit propensus in unam partem quam in alteram, non tamen dominium in actionem suam amisit, sed in alteram partem etiam se determinare potest: Verum quia vox “indifferentia” accipi potest pro statu, quo homo in neutram partem inclinat, sed plane in æquilibrio est constitutus, licet ille sensus directæ explicationi nostræ adversetur, ad omnem vitandam amphibologiam, à voce illa abstinebo.

“Ultimum intellectûs judicium” ego non confundo cum maturo & recto judicio; sed ibi distinguo ultimum judicium, quod sit vel maturum & rectum, vel pravum & præcipitatum, quod ibi vocavi brutum impetum, quia illud magis sequitur vehementem concupiscentiam carnalem, quam ductum rationis: utrumque est ultimum judicium, quando immediate actionem volendi antecedit, & inter illud actionemque volendi nullum aliud judicium intermedium est.

Ita explicatis terminis quibus usus sum, jam quanta possum brevitate & perspicuitate sententiam meam proponam. Eam his thesibus comprehendo.

1. Homo est agens liberum, & habet dominium in actiones suas, illas vel faciendi, vel omittendi.

2. Intellectus & voluntas non sunt duæ facultates realiter ab anima hominis & à se invicem distinctæ; sed anima per suam essentiam immediate intelligit & vult.

3. Homo nihil vult aut facit, nisi desiderio boni, aut sensu molestiæ ex absentia boni desiderati excitatus.

4. Actum volendi antecedit actus intelligendi, quo homo judicium fert de actione sua.

5. Judicium illud vel est prudens, post adhibitum maturum rationum ab utraque parte militantium examen; vel est præcipitatum, & ab affectu magis quam ratione dictatum.

6. Judicium hoc, quatenus est merus intelligendi actus, non procedit ultra suasionem, hoc est eligbile, seu hoc consentaneum est eligere, hoc consentaneum est rejicere: aut inter eligibilia hoc magis, hoc minus est eligibile; inter fugienda hoc magis, hoc minus oportet fugere.

7. Judicium, quo homo decernit hoc est faciendum, est ipsa volitio; vel ad minimum, actus mixtus ex intellectione & volitione, & ad cujus consummationem actus volendi concurrit.

8. Actus intelligendi, quatenus est merus intelligendi actus, est necessarius, & nititur momento rationum ab homine perceptarum.

9. Actus volendi liber est, habetque homo dominium in illum, ac facultatem eum vel eliciendi, vel non eliciendi. Si quæ ergo libertas in judicio est, ea procedit non ab actu intelligendi sed volendi.

10. Actionum internarum, quæ sola mente perficiuntur, libertas consistit in libera mentis determinatione, qua actionem volendi vel elicere potest, vel cohibere. Ad libertatem vero actionum externarum, ad quarum consummationem concurrere debent membra externa, etiam requiritur ut homo habeat facultatem sive potentiam faciendi quod vult, et omittendi, seu non faciendi, quod non vult; sive liberum & non impeditum membrorum externorum usum.

Ita paucis explicata sententia mea, videamus nunc in quibus conveniamus, & quis inter nos supersit dissensus. Quando epistolam tuam confero cum lib. ii. cap. xxi. de potentia, videor mihi posse dicere, nos in quinque primis thesibus consentire, nec de iis inter nos ullum esse dissensum. De ultima etiam nulla est inter nos controversia, nisi forte quod tu libertatem in sola potentia faciendi quo volumus, & non faciendi quod nolumus, collocare videris, cum ego eam etiam ad ipsius voluntatis determinationem, seu volitionis actum extendam. De quo mox. Utroque etiam pollice amplector quod in epistola tua scribis, quod homo fertur in bonum absens, sive finem; & quod multis simul intellectui observantibus bonis non subordinatis nec consistentibus, homo unum, neglectis aliis, sibi proponit ut finem, id est, ut prosequendum: & hoc facit voluntarie: ideoque voluntas fertur in illam actionem mentis, qua unum præ reliquis sibi proponit, ut finem: & in ea actione terminatur: eam autem voluntatis actionem sequitur desiderium finis. Hactenus ergo consentimus. Videamus quousque in reliquis consentiamus & quis supersit dissensus.

Primo, non videmur convenire in definitione libertatis. Sic enim dicis: “Libertas apud me est potestas hominis agendi, vel non agendi, secundum suam voluntatem.” Quæ definitio mihi angusta nimis esse videtur: & si ea agnoscatur, tum certum est, libertatem nullo modo competere voluntati: sicut certum est, animam nunquam posse esse sine cogitatione, si vera sit definitio, anima est cogitatio. Imo si hæc genuina sit definitio, libertatis, fieri posset ut libertas consisteret cum summa necessitate. Ut mox ostendam. Ego autem puto libertatem esse dominium, quod homo habet in quamcunque suam actionem, eamque extendi non tantum ad actiones, quas facit secundum suam voluntatem, sed & ad ipsum volendi actum, su voltionem.

Quod sextam & septimam thesin attinet, nescio quousque in illis consentiamus, aut quis de illis inter nos sit dissensus. In postrema mea epistola idem jam affirmavi: verum tu nullam in tua epistola illius mentionem facis: itaque incertus sum quousque his mecum sentias. Mihi evidens videtur, hominem judicium suum determinare, quia vult acquiescere rationibus quas expendit: suspendere autem judicium suum, quia nondum vult acquiescere, sed rationes aut exactius expendere, aut an sint plures, quibus judicium ejus inclinare possit, inquirere. Atque ita determinationem ultimi judicii, quo homo decernit hoc est eligendum, aut faciendum, si non totam, maximam saltem partem, esse actionem volendi.

Octava thesis, qua statuo, omnem actum intellectus, quatenus merus intelligendi actus est, esse necessarium, nescio an inter nos controversa sit. Illam enim expresse asserere videris, lib. iv. cap. xiii. § 2. & cap. xx. § 16. At ea distinctius paulum explicanda est, ut pateat, an aliquis de ea sit dissensus. Hic ergo observa, quod res, quas intellectus percipit, sunt vel meræ theoreticæ, vel practicæ. Circa veritates theoreticas actio intellectus necessaria prorsus est: proposita veritate clara & evidenti, intellectus necessario assentitur seu homo necessario eam percipit, illique assensum præbet; propositis argumentis verisimilibus tantum, homo necessariò opinatur: propositis utrinque argumentis æqualis ponderis, homo, seu intellectus, necessario dubitat: omnesque hæ intelligendi actiones nituntur momento rationum ab homine perceptarum. Circa veritates practicas actio intelligendi, quatenus mera intelligendi actio est, & nulla intercedit actio volendi, etiam necessaria est: pro rationum enim momento, quas intellectus expendit, judicat quid convenientius, quid minus conveniens, quid ex usu sit facere, vel non facere. Hoc judicium ducit quidem voluntatem, verum eam non plene determinat: est enim illud imperium tantum suasionis, cui voluntas potest non obtemperare, seu homo potest aliud velle: determinatio autem procedit à voluntate, qua homo decernit hoc est faciendum, eaque determinatio fit vel juxta suasionem intellectus, & tunc est rationalis; vel fieri potest contra eam, & tunc est irrationalis, hoc esti, procedit ab affectu carnali, & suasioni intellectus neutiquam auscultat: vel etiam potest esse præceps & temeraria, ita ut maturum judicium antevertat. Hic videmur dissentire: dicis enim “hominem non habere potentiam determinandi actionem volendi contra judicium intellectus: actio enim volendi hoc, aut illud, semper sequitur judicium intellectus, quo homo judicat hoc & nunc illud esse melius.” Idem etiam videris affirmare in fine § 71. dicti capitis. Sed tamen, quando hæc confero cum definitione voluntatis in tua epistola, quod sit “potentia, quam homo habet incipiendi, sistendi, vel vitandi aliquam actionem mentis, vel corporis,” & cum § 47. cap. xxi. & aliquot anteced. & seqq. dubito, an multum dissentiamus, & an non magis diversitas sit in modo explicandi, quam in re ipsa. Omnino enim mihi videris illic agnoscere libertatem quandam in judicando. Dicis enim illic, “liberum esse menti appetitionum suarum objecta considerare, eas introspicere penitus, & utrum præponderet, trutina diligenter examinare. In hoc libertas hominis consistit:” & quæ ibi porro egregia habes. Addis mox: “indultam nobis potestatem voluntatem revocandi, à prosecutione hujus aut illius appetitionis. Hoc mihi videtur fons esse omnis libertatis,” &c. Ex. iis enim liquere videtur, libertatem etiam versari in judicio formando, imo ibi esse libertatis fontem. Unde colligo libertatem (juxta tuam explicationem) non solummodo consistere in potentia faciendi quod volumus: sed etiam ante volitionis actum, imo ante judicium de actione sua, hominem esse liberum, & libertatem suam exercere. Solummodo discrimen inter nos esset, an judicium ultimum, quo discernitur, non hoc convenit facere, sed hoc est faciendum, sit actio intelligendi mera; an vero ad id etiam concurrat actio volendi? &, an libertas resideat in actione intelligendi, an volendi? sive, an id quod in judicio, quo hominis actio determinatur, liberum est, resideat in intellectione, an volitione? Si in eo consistat discrimen, puto facile sententias nostras conciliari posse: quamvis enim mihi perspicuum videatur, libertatem residere in actione volendi, nihilque esse liberum, quin sit etiam voluntarium; non tamen hic tantopere videmur posse dissentire, quin facile ad consensum reducamur. Cum enim uterque statuamus, intellectum & voluntatem non esse duas potentias realiter ab anima, & à se invicem distinctas; sed hominem seu animam, immediate per suam essentiam intelligere ac velle; satis convenimus, quando uterque agnoscimus judicium hominis ultimum libere determinari: quando enim adest potentia faciendi quod ultimum illud judicium libere à nobis determinatum dictat, non faciendi, seu omittendi, quod ultimo illo judicio non esse faciendum decernitur, homo plena fruitur libertate; solummodo controvertitur, an illud judicium, quod homo libere format, & quo actiones ejus determinantur, sit actio intellectus an voluntatis? Si disquireretur, solummodo utra explicatio cum philosophica ἀϰϱιϐειχ melius conciliari posset, in re ipsa autem foret consensus. Si vero dicamus, omnem actionem intellectus esse necessariam, & ultimum illud judicium practicum esse merum intellectus actum, ac per illud voluntatem determinari; non video, quomodo ulla in homine reliqua sit libertas. Actiones enim omnes determinantur à voluntate, nisi homo aut cohibeatur quo minus facere possit quod vult, aut cogatur facere quod non vult; cohibitio enim & coactio, ut recte observas, repugnant libertati, & quando nostri juris sumus, semper facimus quod volumus. Si autem voluntas determinatur ab intellectu, & intellectus actio sit necessaria, omnia erunt necessaria: nam à principio necessario, hoc est, judicio intellectus, determinatur voluntas; à voluntate actiones: itaque homo ad actiones suas determinatus est; & licet potentiam habeat faciendi quod vult, & non faciendi quod non vult; potentia tamen illa, per antecedentem voluntatis determinationem ad unum determinata est. Atque sic mera in actionibus hominis regnaret necessitas. Prolixior paulo fui; sed prolixitatem, ut perspicue mentem meam explicarem, evitare vix potui. Si alicubi mentem tuam non recte, aut non plene, percepi, aut me à veritate aberrare credis, ut me libere moneas & instruas, rogo: veritatem enim unice sector. Et quoniam nunc plenius mentem meam explicui, brevius, quicquid tibi non probetur, indicare posses. Ut vero plenius sententiam nostram percipias, suaderem ut legas brevem Episcopii tractatum de Libero Arbitrio, qui extat in vol. i. part ii. p. 198. operum ejus; & epistolam illius, qua judicium suum profert de loco quodam ethices non edito; quæ est ilv. inter epistolas nostras ecclesiasticas & theologicas. Reliqua libri tui mihi valde probantur, multumque me ex illius lectione profecisse gratus agnosco. Lectionem ejus repetere statui. Verum versio Gallica multum Latinæ præstat; eam ego subinde consulo, quando Latina obscurior est, sive interpretis sive typographi culpa. Quæ epistolæ tuæ inclusa sunt errata, & additamentum de indifferentia, nescio an in privatum meum usum miseris, an vero ut imprimantur. Verum ego puto se sententiam nostram de indifferentia non recte percepisse, ideoque eam in hac epistola plenius & distinctius explicui. Sed tandem manum de tabula. Vale, vir amplissime. Uxor & filia te plurimum salvere jubent. Salutem a nobis officiocissimam dices D. Masham totique familiæ.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

GRATISSIMAM epistolam tuam, 11 Oct. datam, legi relegique, & (te auctore) perlegi Episcopii tractatum de Libero Arbitrio. Non tam magnifice de me sentio, ut audeam in tantorum virorum scriptis quicquam reprehendere; fateor tamen nonnulla & in illius dissertatione & in tua epistola occurrere, quæ, si coram tibi adessem, explicari à te peroptarem, ut melius perspicere possem, quomodo inter se & cum rei veritate consistere possint. Sed si singula, quæ in hoc argumento, in aliorum scriptis, suboriri possunt, dubia persequi velim, & pensiculatius ad trutinam revocare, in volumen abiret epistola: nec meum est aliorum opiniones convellere (quarum ignarus in scribendo nec aliorum sententiam fugi, nec autoritatem secutus sum) sed solum mea cogitata, quantam ex rebus ipsis perspicere possum, rebus ipsis conformare. Hæc causa esse potest quod, inconsultis auctoribus, & mea mecum meditatus terminis & loquendi formulis hoc in subjecto familiaribus non sum usus. Hoc mihi ignoscendum postulo. Nec Episcopii acutissimi, cujus memoria summa apud me in veneratione est, mentionem hic fecissem, nici te suasore tractatum ejus de Libero Arbitrio perlegissem, quem tuum fecisti, tuamque per omnia sententiam continere mihi notum fecisses.

Hæc à me prefanda erant, ne forsan videar aliorum scripta, qui me in hoc argumento præcesserunt, insolenter nimis negligere, vel non satis eorum autoritati tribuere: quod à meo animo, & à mea mediocritate, & est, & esse debet, remotissimum. Fateor, ego non sector nomina, sed ubique veritati litans, eamque quacunque ducit unice sequor: ideoque gratias tibi ago maximas, quod me, ubi errâsse existimas, in viam reducere conaris.

Primum & præcipuum, quod in novissima hac tua epistola culpare videris, est mea definitio libertatis, quam dicis “nimis esse angustam.” An tua laxior est quam illa, quam ego lib. ii. cap. xxi. § 8. & 12. tradidi, tum videbimus, cum tu illam proferes. Nam quod dicis “libertatem esse dominium, quod homo habet in quamcunque suam actionem,” hoc mihi non videtur esse definitio libertatis, quam nihil aliud dicit nisi hominem habere dominium in actiones suas quod habet; quod huc tantum redit, libertatem esse libertatem, quam homo habet in quamcunque suam actionem; quo evenire potest, ut nulla omnino sit hominis libertas: scis enim esse aliquos, qui negant hominem ullum in actiones suas habere dominium, sed omnia præstituto & ineluctabili duci fato. Quod si dicas te supponere hominem habere dominium in actiones suas, & in eo consistere libertatem; tunc rogo, quid sit dominium hominis in actiones suas? Dominium enim, sive sit vox tralatitia, sive ob aliquam aliam causam, mihi videtur æque, si non magis obscura quam vox Libertas ideoque non minis eget definitione. Et sic pergam rogando, donec perventum erit ad simplices ideas, ex quibus conflatur idea libertatis.

Video ex hac tua epistola, quanta sit vis consuetudinis, & qua constantia non cogitantibus etiam & invitis irrepit. Fateris & candide fateris, voluntatem esse animæ facultatem, & facultates non esse agentes: & tamen, ut alia omittam, hoc dicis, “si mea definitio libertatis agnoscatur, certum est libertatem nullo modo competere voluntati.” Voluntati enim nullo modo competere potest libertas, nisi pro agente agnoscatur. Quippe agentium solummodo est libertas. Scio te Episcopii exemplo posse teipsum excusare, qui in principio dissertationis suæ strenue rejiciens facultatem operationis, subinde tamen relabitur in argumentationes, quibus supponuntur agentes: permitte tamen ut amice moneam, nisi hoc maxime caveas, multum in hac materia tibi facesses negotium, & tenebras sæpissime tibi offundes.

Ad reliqua, de quibus dubitare videris, ne in longitudinem molemque nimiam extendatur responsio, rectius me & compendiosius satisfacturum credo, si aliquas hic illic capiti xxi. inseram explicationes, quibus animi mei sensum negligentius forsan, vel obscurius traditum, clariorem reddam, adeo ut festinanti etiam, uti fit, lectori in posterum pateat, modo quæ tradita sunt memoria tenere non dedignetur. Hæc cum tu attente perlegeris, & cum reliquis, quæ in isto capite exposui, contuleris, plene tibi satisfactum iri spero. Quod si quæ postea tibi, remanserint dubia, & aliqua restant, quæ vel obscura nimis, quorum te fugit sensus, vel parum veritati congrua, quibus assensum præbere non potes, moneas rogo, ut aut te auctore corrigam, aut ulterius explicando, veritatem, sua propria luce nitentem tibi ante oculos ponam.

Si qua sunt in epistola tua, ad quæ non satis distincte responsum à me credas, ignoscas rogo valetudini parum firmæ, quæ languidiorem me & ad scribendum minus aptum reddit. Quanquam spero ex annexis explicationibus, ex quibus mentem meam percipies, perspicuum tibi fore quid ad singulas dubitationes tuas respondi possit. Vale, vir optime, &, ut facis, me ama

Tui studiosissimum,

Oates, 19 Nov.
1701.

J. Locke.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir Amplissime,

QUOD lectionem tractatus Episcopii de Libero Arbitrio tibi commendaverim, id eo fine non feci, ut viri illius auctoritate contra te utar; nihil minus: scio enim in sincera veritatis inquisitione nullam valere auctoritatem humanam, sed tantum momenta rationum, quibus veritas adstruitur. Nec ego, licet Episcopii sententiam approbem, vellem illius auctoritate constringi, ut omnia, etiam quæ, salva principali veritate, in dubium vocari possunt, admittam, nedum phrasibus ac loquendi formulis ab ipso usurpatis alligari me patiar. Sed illius legendi tibi auctor fui, ut ex illo cognosceres, nos jam a multo tempore renuntiâsse illi sententiæ, quæ statuit animam intermediis facultatibus agere; sed asseruisse tecum animam immediate per seipsam intelligere ac velle. Unde cognoscere posses, quando communem loquendi usum secuti utimur vocibus intellectus ac voluntatis, non iis non intelligere facultates realiter ab anima distinctas; sed ipsas intelligendi ac volendi actiones, quas anima immediate ex seipsa elicit. Hoc ego etiam brevioribus verbis significatum dedi, in Theologia mea Christiana, lib. ii. cap. xxiii. § 1, 2. Itaque si per incogitantiam, ex inveterata consuetudine, mihi forte exciderit voluntatem esse liberam, rogo ut id meo sensu accipias, ac si dixissem actio volendi est libera, seu homo in elicienda actione volendi est liber; ac proinde pro verbis meis, si tua libertatis definitio agnoscatur, “certum est libertatem nullo modo competere voluntati,” hæc substituas, “certum est actionem volendi neutiquam esse liberam, seu hominem non libere velle.” Gratias interim tibi ago, quod inconsideratam hanc meam locutionem mihi indicaveris: ego annitar ut in posterum omnem ambiguam locutionem vitem, & ab insolita loquendi consuetudine non abripiar; ne nulla in verbis meis sit obscuritas.

Libertatem ego definivi per dominium in actiones; quia vox dominii tibi explicatione indigere videtur, simplicius dico libertatem esse facultatem hominis actionem suam vel eliciendi, vel non eliciendi: qui alterutrum tantum potest, non est liber. Per actionem autem ego intelligo actionem quamcunque, etiam actiones internas intelligendi ac volendi: circa quascunque actiones non habet homo hanc facultatem eas vel eliciendi, vel non eliciendi, sed alterutrum tantum potest, hæ non sunt liberæ: & quia illi hanc facultatem tribuo circa actiones volendi, ideo eas liberas voco: quando hac facultate homo destitutus est, libere nec vult, nec velle potest.

Unitam facultas esset coram tecum de omnibus his disserendi, & ex ore tuo pleniorem omnium, circa quæ hæsito, explanationem audiendi; meamque sententiam, ac loquendi phrases distincte explicandi; non dubito, quin felicius totam hanc quæstionem terminare possemus. Nunc etiam circa ea, quæ explicationis gratia addidisti, hæsito, an statuas judicium illud, quo formato, non amplius in homine libertas est non volendi, sit actio mera intelligendi, eaque intelligendi actio sit libera vel necessaria: si in ea elicienda hominem liberum agnoscas, non video quis inter nos, quoad summam rei, maneat dissensus. Sed coram possemus hæc distinctius & exactius expendere; idque maxime percuperem, ut uterque in hac materia, quanta fieri potest perspicuitate, nos explicemus & difficultatibus hinc inde oborientibus occurramus. Nunc quoniam utriusque ætas id neutiquam permittit, quæ misisti, semper, quando de hac materia ago, consulam, ne aut ipse errem, aut aliis inconsiderata loquendi ratione errendi occasionem præbeam. Vale, vir amplissime. Salutant te uxor ac filia, omnesque prosperam tibi precamur valetudinem. Generoso Domino Masham gratulamur continuatam dignitatem: illi, ut & Dominæ Masham totique familiæ, ut annus hic ex voto fluat precamur.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

DE valetudine satis constanti quod scribis, maxime lætor, & quod palpitatio illa cordis molesta amplius non fuerit, gaudeo. Quæ ad sanitatem tuendam faciunt tam recte & prudenter moderaris, ut sperem te diu ab illo aliisque morbis tutum & sospitem futurum: præcipue si dictæ mediocritati venæ sectionem, si plethoram vel sentias vel metuas, quotiescunque inde malum ingruit, addere velis.

Nunc demum, si placet, ad diu intermissa studia redeamus. Habeo jam præ manibus literas tuas 3 Januarii datas, in quibus videris mihi dubitare, an ego statuam hominem esse in volendo vel in intelligendo liberum; ita enim quæstionem tuam interpretor: etiam tu rogas, an actio volendi vel intelligendi sit libera? ad quam quæstionem sic respondeo.

1. Generaliter, nempe quod mea sententia homo in omni actione tam volendi quam intelligendi liber est, si ab actione illa volendi aut intelligendi potuit abstinuisse; si non, non.

2. Specialius, quod voluntatem, aliqui sunt casus in quibus homo non potest non velle, & in omnibus istis volendi actibus homo non est liber, quia non potest non agere. In cæteris, ubi potuit velle, vel non velle, liber est.

3. Quod actus intelligendi, in ista voce intelligendi suspicor latere amphiboliam; nam significare potest actionem cogitandi de aliquo subjecto, & in isto sensu homo plerumque liber est in istiusmodi actionibus intellectus. V. g. possum cogitare de peccato Adami, vel inde amovere cogitationem meam ad urbem Romam, vel ad artem bellicam præsentis sæculi. In quibus omnibus & hujusmodi aliis infinitis, liber sum, quia pro libitu meo possum de hoc vel illo cogitare, vel non cogitare; vel actus intelligendi potest sumi pro ea actione, qua percipio aliquid esse verum, & in hac actione intelligendi, v. g. quod tres anguli trianguli sunt æquales duobus rectis, homo non est liber, quia excussa demonstratione non potest non hoc intelligere. Homo potest plerumque non aperire oculos, vel non advertere aciem oculorum ad hoc vel illud objectum, verum apertis & conversis ad solem vel lunam oculis, necessario videt & splendorem & figuram quæ se offert intuitui videndam. Quod de oculis dixi ad intellectum transferre licet. Par utrinque est ratio. Sed de his hactenus. Si satisfactum tibi sit gaudeo. Sin dubia restent, utere libertate tua, ego paratus sum & in his & in omnibus, quantum in me est, tibi obtemperare.

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

MULTIS me obruis beneficiis, quorum memoriam nulla unquam eluet ætas. Ego hactenus Dei gratia bene valeo: ante septem circiter hebdomadas plethoram mihi molestam sensi, sine tamen gravi cordis palpitatione: quare venæ sectionem adhibui, atque ita omnis illa molestia evanuit.

1. Quæ de libertate hominis in actione intelligendi ac volendi scribis, tecum verissima agnosco; nimirum in omnibus actionibus, à quibus homo potuit abstinuisse, esse liberum: minime vero, si abstinuisse non potuit.

2. Similiter, quosdam esse casus, in quibus homo non potest non velle, & non agere; quia facultate non agendi destitutus est. Sed vero in omnibus actibus obedientiæ ab ipso præstandis, & ob quos non præstitos pœnæ reus fit, liberum credo, neque quemquam posse reum pœnæ fieri, ob non præstitum actum sibi minime possibilem, aut ob præstitum sibi inevitabilem: nihil enim homini magis liberum esse debet, quam id ob quod pœnæ reus redditur.

3. Hominem esse liberum, ut contemplationem vel cogitationem suam ab uno objecto avertat & in aliud dirigat, atque hoc respectu in actionibus intellectus liberum dici posse, tecum agnosco. Verum hæc actio, si accurate loqui velimus, proprie est actio volendi, non intelligendi: avertit enim homo cogitationes suas ab uno objecto, & in aliud dirigit, quia non vult priores cogitationes continuare, & quia vult novas inchoare. Quod vero actionem intelligendi attinet, qua homo aliquid percipit esse verum, eam recte dicis non esse liberam: idque locum habet tam in percipiendis iis, quæ philosophi per solam intelligentiam cognosci dicunt; ut, bis duo sunt quatuor; idem non potest simul esse & non esse, &c. quam illis, quæ excussa demonstratione cognosci, optime dicis; videl. tres angulos trianguli esse æquales duobus rectis. Idem etiam locum habere censeo in aliis intelligendi actionibus, quando res est obscura aut dubia, & nullæ sunt rationes eam evidenter probantes, aut pro utraque sententia rationes sunt æqualis ponderis; tum enim homo necessario aut suspensus est, aut dubitat, aut leviter tantum assentitur, ita tamen ut falli posse se credat. Adeo ut intelligendi actio accommodata sit rationibus ac argumentis, quorum pondere in hanc aut illam partem inclinatur. Qualia plurima sunt in vita humana. Et actio illa intelligendi non mutatur, quamdiu non accedunt novæ rationes, aut rationum, quibus rei veritas innititur, clarior & evidentior perceptio. Non nego tamen in ejusmodi cognitione inevidenti fieri posse, quin & sæpius contingere, ut nulla accedente nova luce, aut magis distincta perceptione, homo aut eliciat plenum assensum, aut opinionem suam mutet: verum illa mutatio judicii aut assensus, non procedit ab actione aliqua intelligendi, sed velendi: quia nimirum homo, licet nova ratione minime illustratus, judicium suum in alteram partem inclinare vult. Scimus affectus nostros valde inclinare judicium nostrum: itaque indulgendo affectui cuipiam, qui me in alteram partem impellit, eo etiam judicium & assensum meum inclinare possum. Atque ita judicium hoc meum erit actio mixta, partim intelligendi, partem volendi: quatenus intelligendi est actio, seu rem percipit, est necessaria: verum quicquid in judicio liberum est, procedit ab actione volendi: quatenus scilicit ego rationibus allatis acquiescere volo, ut judicium feram. Qualem actionem mixtam ego etiam credo fidem nostram esse, prout explicui in Theol. mea Christ. lib. v. cap. ix. § 21, 22, 23. ibique plenius ostendo, quomodo actio intelligendi & volendi in fide christiana concurrunt: solummodo ex inveterata loquendi consuetudine, usus sum vocibus intellectus & voluntatis, quibus actiones intelligendi & volendi designo, juxta ea quæ jam declaraveram lib. ii. cap. xxiii. § 1, 2. Hæc sic distincte consideranda existimo: verum nolim ego multum contendere, utrum illa libertas etiam sit decenda inesse actioni intelligendi, dummodo constet hominem in actione illa liberum esse: & hominem libere ab una cogitatione se convertere in alteram. Distinctione tamen hac adhibita puto rem dilucidius explicari. Et sic etiam similitudo tua ab oculis desumpta plenius applicatur: quod enim homo non aperiat oculos, aut oculorum aciem non advertat, hoc facit, quia ita vult: oculi autem quando aperiuntur & in objectum diriguntur, illud quale se oculis repræsentat, necessario conspiciunt: si in debita distantia oculis objiciatur, etiam necessario distincte videtur: si nimis remotum sit, distincte videri non potest; neque homo libertatem habet procurandi ut objectum in tali distantia ipsi distincte appareat: sed si distincte contemplari velit, libertatem habet propius accedendi. In his puto nos consentire, atque ita in summa rei nullum esse dissensum, licet forsitan in modo explicandi aliqua discrepantia sit. Vale, vir amplissime, & salve ab uxore, filia, & me

Joanni Locke Philippus à Limborch,s. p. d.

Vir amplissime,

POSTQUAM afflicta tua valetudo, præsertim in extrema senectute, nos admodum de te solicitos habuit, tandem gratior paulo nuntius nos recreavit calore æstatis, qui tamen nunc apud nos calornem verum non excedit, te nonnihil respirare, & meliuscule te habere. Utinam firmam tibi valetudinem concedat benignum numen, ut quos vitæ tuæ adjicere dignabitur dies iis, quibus te consecrâsti, studiis impendas, & donec hujus vitæ usura frueris, doctissimis tuis lucubrationibus, orbi christiano inservire possis! Quæ tu concordiæ christianæ jecisti femina, licet nunc ab ingratis conculcentur, gratæ posteritati fructus suos ferent. Quod licet mens mihi certo præsagiat, nihilominus, quando servilia plurimorum, & pro auctoritate humana decertantia ingenia considero, ægre sperare licet, eos depositis præjudiciis & affectibus, animo puro ac sincero momenta rationum, quibus veritas nititur ponderaturos, ac uni veritati candide cessuros. Etiam reformatos, qui sese opponendo patui nullo se humana auctoritate constringi velle, aut posse, protestati sunt, nimium humanæ auctoritati tribuere, scriptaque humana majore quam par est in veneratione habere, actus singulis trienniis in patria nostra repetitus, & cujus solennem repetitionem novellæ nostrates paucas ante hebdomadas nobis retulerunt, argumentum est omni exceptione majus: cujus quoniam nunc recens memoria est, quia illius narrationem tibi non ingratam fore confido, licet res ipsa maxime displiceat, eam distinctius & cum præcipuis circumstantiis describam. Jam anno ci ic xxv. Ordines Generales decreverunt, ut singulis trienniis acta authentica synodi Dordracenæ, quæ Hagæ asservantur, à deputatis ordinum & ecclesiarum inspiciantur: postquam deinde anno ci ic xxxvii. prodiit nova bibliorum versio, jussu ejusdem synodi adornata, illius etiam exemplar, a translatoribus, & revisoribus, hunc in finem Lugdunum evocatis, ultimo correctum, quod Lugduni Batavorum asservatur, inspici solet. Redeunte itaque quolibet triennio deputati synodorum Hollandiæ Australis & Borealis cœtum convocant, ex omnium provinciarum ecclesiis, necnon ex ecclesia Walonica. Hi patres conscripti, ubi convenere, præsidi Ordinum Generalium adventum fratrum indicant: precibus à pastore loci, si cœtus membrum sit, habitis, & literis credentialibus lectis, præses & scriba eliguntur. Præcedentis cœtus acta præleguntur: exinde deputati cœtus ad Ordines Generales mittuntur, ut scriptorum synodalium visionem petant, & ut aliquos è collegio suo ad eam deputent, locum & tempus statuant, quin & per epistolam consules Lugdunenses præmoneant, & collegii regentem, unius clavis custodem, ut adsit, quando Lugdunum convenient ad inspiciendum autographa versionis. His peractis, certa à deputatis Ordinum constituta hora, comparent in Ordinum Generalium camera; primo funduntur preces, quibus Deo gratiæ aguntur, quod ecclesiam reformatam à variis erroribus purgaverit, quod synodum ipsis concesserit, cujus acta authentica in præcedente cœtu adhuc incorrupta conspexerunt; & quoniam nunc convenerunt ut ea denuo inspiciant, oratur Deus ut gratiam hanc ipsis concedat, ut integra æque ac incorrupta ab ipsis conspiciantur, perinde uti ante triennium conspecta fuere. Postquam scripta inspecta sunt, gratiæ Deo pro tanto beneficio aguntur, idque depositum denuo tutelæ divinæ committitur, ut in proximo cœtu æque sincerum atque incorruptum reperiatur prout nunc deponitur. Postridie Lugdunum proficiscuntur, et à magistratu in curiam adsciti authentica versionis inspiciunt. Hæc inspectio similibus precibus inchoatur ac finitur. Exin lauto excipiuntur convivio, in quo à præside cœtus & scriba deputatis Ordinum & magistratus Lugdunensis gratiæ aguntur. Hagam reversi in actis scribunt, scripta illis integra adhuc, & à vermibus, tinea & muribus inviolata esse reperta: atque ita cœtui finis imponitur. Hæc est illa triennalis solennitas, visioni scriptorum synodalium destinata, quam paulo distinctius, variisque circumstantiis vestitam tibi scribere volui, ut, quanta veneratione synodæ illius famosæ reliquiæ hic asserventur, cognoscas. Hæc ego excerpsi ex narratione cujusdam ministri, qui ipse cœtus illius membrum fuit, scripta inspexit, & in quorundam amicorum gratiam hanc historiolam scripto consignavit. Cui etiam consonant aliorum qui solennitati illi interfuerunt relationes. Non credo Romæ tanta cum veneratione tantisque sumptibus acta concilii Tridentini inspici. Ridenda hæc forent, si quorundum privatorum inconsiderato zelo agerentur; nunc, quia auctoritate publica fiunt, dolenda sunt. Quid Gallica synodus nuperrime contra D. Clerici versionem Gallicam Novi Testamenti ejusque notas decreverit, quam frivolæ illius sint criminationes, quam plene brevi scripto edito eas D. Clericus refutaverit, ipse tibi aut jam scripsit, aut brevi, ut credo, scripturus est. Hæc similiaque quando considero, bonæ conscientiæ studio acquiescendum, & neglectis hominum iniquorum molitionibus, veritati ac paci indefesso studio unice litandum, laborumque nostrorum benedictionem à solo Deo, qui è tenebris lucem eruere potest, expectandum esse certus sum. Illius te tutelæ commendo; illum oro, ut omnia tibi largiatur fausta ac salutaria, necnon honoratissimæ in qua vivis familiæ. Salutant te, Dominum ac Dominam Masham, una cum dignissima filia ac filio, uxor ac filia. Salutem etiam à me dices D° Coste.

Philippo à Limborch Joannes Locke,s. p. d.

Vir amplissime,

PUDET me sane tam diuturni silentii, nec ab infirma & plane fracta valetudine satis excusatum credo, etiamsi admixta etiam aliqua tui reverentia me à scribendo aliquantulum detinuit, satis ex ipso morbo desidiosum. Quorsum enim attinet te eruditioribus sermonibus aptum & commerciis literarum docto liberoque animo dignis, ægrotantis querelis, laboriosisque verbis anhelum scriptorem redolentibus fatigare? juvat tamen experiri amicitiam tuam, veterem amicum, etiamsi senio & morbo mutilum, ad sepulchrum usque prosequi. Nihil sane jucundius, nec est, quod magis animum debilem & languescentem refocillat, quam constans & vegeta amicorum benevolentia; magnum perfugium humanæ fragilitatis, in quo reperitur magna pars voluptatis, cum reliqua plane insipida sunt & frustra solicitantur. Gratissimæ igitur mihi fuerunt epistolæ tuæ benevolentiæ & amicitiæ plenæ, nec quantum ex illis solatii perceperim ex taciturnitate mea, sed ex voluptate quam profiteor judicare debes. Ea enim infirmi corporis morbus est, hoc sentientis grati & animi testimonium.

Etiamsi servilium ingeniorum, humana venerantium, exempla cumulate satis mihi obtulit longa dies, nec melior omnino mihi spes est de futuro; donec placuerit Deo optimo maximo ex misericordia sua, secundo filii sui adventu, restaurare ecclesiam; maxime tamen mihi placuit historia ista, quam in novissimis tuis perscripsisti. Actus ille triennalis, cum omni suo apparatu partim ridiculo, partim superstitioso, habet in se quod & stomachum & splenem moveat: certe cum omnibus suis circumstantiis ita graphice depictus conservari debet, etiam ubi commode fieri potest typis mandari, & in publicum prodire, ut quod privatim obtinet, oculis hominum obversetur, & pudefiant qui sic sacris illudunt, Deique nomen sacrosanctum, placitis inventisque suis, audacter præfigunt. Vitam tibi in utilitatem religioni longam validamque, & in usum familiæ & amicorum tuorum animitùs precor, uti & omnia prospera tibi tuisque. Optimam tuam fœminam filiamque, reliquosque amicos nostros, meo nomine, rogo officiosissime salutes. Hæc tota familia te tuosque salutat. Vale, vir amplissime, & me ama

[* ]Sentimens de quelques theologiens d’Hollande sur l’histoire critique du P.Simon.

[* ]De veritate religionis Christianæ amica collatio cum erudito Judæo, (Is. Orobio.)

[a ]Historia Inquisitionis.

[a ]Balthasar Bekker.

[a ]Spanhemii epist. ad amicum, & necess. animadvers. p. 72. & seq.

[* ]Miurm viro clariss. latuisse quæ super hac quæstione meditatus est B. Spinosa. Vide epist. 39, 40, 41, & oper. posthum.