The Online Library of Liberty

A project of Liberty Fund, Inc.

• P. Vergili Maronis Georgicon Liber Primus.
• The Georgics of Virgil. Book I.
• P. Vergili Maronis Georgicon Liber Secundus.
• The Georgics of Virgil. Book II.
• P. Vergili Maronis Georgicon Liber Tertius.
• The Georgics of Virgil. Book III.
• P. Vergili Maronis Georgicon Liber Quartus.
• The Georgics of Virgil. Book IV.

P. VERGILI MARONIS GEORGICON

LIBER TERTIUS.

• Te quoque, magna Pales, et te memorande canemus
• Pastor ab Amphryso, vos, silvae amnesque Lycaei.
• Cetera, quae vacuas tenuissent carmine mentes,
• Omnia iam volgata: quis aut Eurysthea durum,
• Aut inlaudati nescit Busiridis aras?5
• Cui non dictus Hylas puer, et Latonia Delos,
• Hippodameque, humeroque Pelops insignis eburno,
• Acer equis? temptanda via est, qua me quoque possim
• Tollere humo victorque virum volitare per ora.
• Primus ego in patriam mecum, modo vita supersit,10
• Aonio rediens deducam vertice Musas;
• Primus Idumaeas referam tibi, Mantua, palmas,
• Et viridi in campo templum de marmore ponam
• Propter aquam, tardis ingens ubi flexibus errat
• Mincius, et tenera praetexit harundine ripas.15
• In medio mihi Caesar erit templumque tenebit.
• Illi victor ego et Tyrio conspectus in ostro
• Centum quadriiugos agitabo ad flumina currus.
• Cuncta mihi, Alpheum linquens lucosque Molorchi,
• Cursibus et crudo decernet Graecia caestu.20
• Ipse caput tonsae foliis ornatus olivae
• Dona feram. Iam nunc sollemnes ducere pompas
• Ad delubra iuvat caesosque videre iuvencos;
• Vel scaena ut versis discedat frontibus, utque
• Purpurea intexti tollant aulaea Britanni.25
• In foribus pugnam ex auro solidoque elephanto
• Gangaridum faciam victorisque arma Quirini,
• Atque hic undantem bello magnumque fluentem
• Nilum, ac navali surgentes aere columnas.
• Addam urbes Asiae domitas pulsumque Niphaten30

• Fidentemque fuga Parthum versisque sagittis,
• Et duo rapta manu diverso ex hoste tropaea
• Bisque triumphatas utroque ab litore gentes.
• Stabunt et Parii lapides, spirantia signa,
• Assaraci proles demissaeque ab Iove gentis35
• Nomina, Trosque parens et Troiae Cynthius auctor.
• Invidia infelix Furias amnemque severum
• Cocyti metuet, tortosque Ixionis angues
• Immanemque rotam, et non exsuperabile saxum.
• Interea Dryadum silvas saltusque sequamur40
• Intactos, tua, Maecenas, haud mollia iussa.
• Te sine nil altum mens incohat; en age segnes
• Rumpe moras; vocat ingenti clamore Cithaeron
• Taygetique canes domitrixque Epidaurus equorum,
• Et vox adsensu nemorum ingeminata remugit.45
• Mox tamen ardentes accingar dicere pugnas
• Caesaris, et nomen fama tot ferre per annos,
• Tithoni prima quot abest ab origine Caesar.

• Seu quis, Olympiacae miratus praemia palmae,
• Pascit equos, seu quis fortes ad aratra iuvencos,50
• Corpora praecipue matrum legat. Optima torvae
• Forma bovis, cui turpe caput, cui plurima cervix,
• Et crurum tenus a mento palearia pendent;
• Tum longo nullus lateri modus; omnia magna,
• Pes etiam; et camuris hirtae sub cornibus aures.55
• Nec mihi displiceat maculis insignis et albo,
• Aut iuga detractans interdumque aspera cornu,
• Et faciem tauro propior, quaeque ardua tota,
• Et gradiens ima verrit vestigia cauda.
• Aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos60
• Desinit ante decem, post quattuor incipit annos:
• Cetera nec feturae habilis nec fortis aratris.
• Interea, superat gregibus dum laeta iuventas,
• Solve mares; mitte in Venerem pecuaria primus,
• Atque aliam ex alia generando suffice prolem.65
• Optima quaeque dies miseris mortalibus aevi
• Prima fugit; subeunt morbi tristisque senectus
• Et labor, et durae rapit inclementia mortis.
• Semper erunt, quarum mutari corpora malis:
• Semper enim refice ac, ne post amissa requiras,70

• Anteveni, et subolem armento sortire quotannis.

• Nec non et pecori est idem delectus equino.
• Tu modo, quos in spem statues submittere gentis,
• Praecipuum iam inde a teneris impende laborem.
• Continuo pecoris generosi pullus in arvis75
• Altius ingreditur et mollia crura reponit;
• Primus et ire viam et fluvios temptare minantes
• Audet, et ignoto sese committere ponti,
• Nec vanos horret strepitus. Illi ardua cervix
• Argutumque caput, brevis alvus obesaque terga,80
• Luxuriatque toris animosum pectus. Honesti
• Spadices glaucique, color deterrimus albis
• Et gilvo. Tum, si qua sonum procul arma dedere,
• Stare loco nescit, micat auribus et tremit artus,
• Collectumque fremens volvit sub naribus ignem.85
• Densa iuba, et dextro iactata recumbit in armo;
• At duplex agitur per lumbos spina, cavatque
• Tellurem et solido graviter sonat ungula cornu.
• Talis Amyclaei domitus Pollucis habenis
• Cyllarus et, quorum Graii meminere poetae,90
• Martis equi biiuges et magni currus Achilli.
• Talis et ipse iubam cervice effudit equina
• Coniugis adventu pernix Saturnus, et altum
• Pelion hinnitu fugiens implevit acuto.

• Hunc quoque, ubi aut morbo gravis aut iam segnior annis95
• Deficit, abde domo, nec turpi ignosce senectae.
• Frigidus in Venerem senior, frustraque laborem
• Ingratum trahit, et, si quando ad proelia ventum est,
• Ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis,
• Incassum furit. Ergo animos aevumque notabis100
• Praecipue; hinc alias artes, prolemque parentum,
• Et quis cuique dolor victo, quae gloria palmae.
• Nonne vides, cum praecipiti certamine campum
• Corripuere, ruuntque effusi carcere currus,
• Cum spes arrectae iuvenum, exultantiaque haurit105
• Corda pavor pulsans? illi instant verbere torto
• Et proni dant lora, volat vi fervidus axis;
• Iamque humiles, iamque elati sublime videntur
• Aëra per vacuum ferri atque adsurgere in auras;
• Nec mora nec requies; at fulvae nimbus arenae110

• Tollitur, humescunt spumis flatuque sequentum:
• Tantus amor laudum, tantae est victoria curae.
• Primus Erichthonius currus et quattuor ausus
• Iungere equos, rapidusque rotis insistere victor.
• Frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere115
• Impositi dorso, atque equitem docuere sub armis
• Insultare solo et gressus glomerare superbos.
• Aequus uterque labor, aeque iuvenemque magistri
• Exquirunt calidumque animis et cursibus acrem,
• Quamvis saepe fuga versos ille egerit hostes,120
• Et patriam Epirum referat fortesque Mycenas,
• Neptunique ipsa deducat origine gentem.

• His animadversis instant sub tempus, et omnes
• Impendunt curas denso distendere pingui,
• Quem legere ducem et pecori dixere maritum;125
• Florentesque secant herbas fluviosque ministrant
• Farraque, ne blando nequeat superesse labori,
• Invalidique patrum referant ieiunia nati.
• Ipsa autem macie tenuant armenta volentes,
• Atque, ubi concubitus primos iam nota voluptas130
• Sollicitat, frondesque negant et fontibus arcent.
• Saepe etiam cursu quatiunt et sole fatigant,
• Cum graviter tunsis gemit area frugibus, et cum
• Surgentem ad Zephyrum paleae iactantur inanes.
• Hoc faciunt, nimio ne luxu obtunsior usus135
• Sit genitali arvo et sulcos oblimet inertes,
• Sed rapiat sitiens Venerem interiusque recondat.

• Rursus cura patrum cadere et succedere matrum
• Incipit. Exactis gravidae cum mensibus errant,
• Non illas gravibus quisquam iuga ducere plaustris,140
• Non saltu superare viam sit passus et acri
• Carpere prata fuga fluviosque innare rapaces.
• Saltibus in vacuis pascunt et plena secundum
• Flumina, muscus ubi et viridissima gramine ripa,
• Speluncaeque tegant et saxea procubet umbra.145
• Est lucos Silari circa ilicibusque virentem
• Plurimus Alburnum volitans, cui nomen asilo
• Romanum est, oestrum Graii vertere vocantes,
• Asper, acerba sonans, quo tota exterrita silvis
• Diffugiunt armenta; furit mugitibus aether150

• Concussus silvaeque et sicci ripa Tanagri.
• Hoc quondam monstro horribiles exercuit iras
• Inachiae Iuno pestem meditata iuvencae.
• Hunc quoque, nam mediis fervoribus acrior instat,
• Arcebis gravido pecori, armentaque pasces155
• Sole recens orto aut noctem ducentibus astris.

• Post partum cura in vitulos traducitur omnis;
• Continuoque notas et nomina gentis inurunt,
• Et quos aut pecori malint submittere habendo,
• Aut aris servare sacros, aut scindere terram160
• Et campum horrentem fractis invertere glaebis.
• Cetera pascuntur virides armenta per herbas.
• Tu quos ad studium atque usum formabis agrestem,
• Iam vitulos hortare, viamque insiste domandi,
• Dum faciles animi iuvenum, dum mobilis aetas.165
• Ac primum laxos tenui de vimine circlos
• Cervici subnecte; dehinc, ubi libera colla
• Servitio adsuerint, ipsis e torquibus aptos
• Iunge pares, et coge gradum conferre iuvencos;
• Atque illis iam saepe rotae ducantur inanes170
• Per terram, et summo vestigia pulvere signent;
• Post valido nitens sub pondere faginus axis
• Instrepat, et iunctos temo trahat aereus orbes.
• Interea pubi indomitae non gramina tantum
• Nec vescas salicum frondes ulvamque palustrem,175
• Sed frumenta manu carpes sata; nec tibi fetae
• More patrum nivea implebunt mulctraria vaccae,
• Sed tota in dulces consument ubera natos.

• Sin ad bella magis studium turmasque feroces,
• Aut Alphea rotis praelabi flumina Pisae,180
• Et Iovis in luco currus agitare volantes,
• Primus equi labor est, animos atque arma videre
• Bellantum, lituosque pati, tractuque gementem
• Ferre rotam, et stabulo frenos audire sonantes;
• Tum magis atque magis blandis gaudere magistri185
• Laudibus et plausae sonitum cervicis amare.
• Atque haec iam primo depulsus ab ubere matris
• Audeat, inque vicem det mollibus ora capistris
• Invalidus etiamque tremens, etiam inscius aevi.
• At tribus exactis ubi quarta accesserit aestas,190

• Carpere mox gyrum incipiat gradibusque sonare
• Compositis, sinuetque alterna volumina crurum,
• Sitque laboranti similis; tum cursibus auras,
• Tum vocet, ac per aperta volans ceu liber habenis
• Aequora vix summa vestigia ponat arena;195
• Qualis Hyperboreis Aquilo cum densus ab oris
• Incubuit, Scythiaeque hiemes atque arida differt
• Nubila: tum segetes altae campique natantes
• Lenibus horrescunt flabris, summaeque sonorem
• Dant silvae, longique urguent ad litora fluctus;200
• Ille volat simul arva fuga, simul aequora verrens.
• Hinc vel ad Elei metas et maxima campi
• Sudabit spatia, et spumas aget ore cruentas,
• Belgica vel molli melius feret esseda collo.
• Tum demum crassa magnum farragine corpus205
• Crescere iam domitis sinito: namque ante domandum
• Ingentes tollent animos, prensique negabunt
• Verbera lenta pati et duris parere lupatis.

• Sed non ulla magis vires industria firmat,
• Quam Venerem et caeci stimulos avertere amoris,210
• Sive boum sive est cui gratior usus equorum.
• Atque ideo tauros procul atque in sola relegant
• Pascua post montem oppositum et trans flumina lata,
• Aut intus clausos satura ad praesepia servant.
• Carpit enim vires paulatim uritque videndo215
• Femina, nec nemorum patitur meminisse nec herbae—
• Dulcibus illa quidem inlecebris,—et saepe superbos
• Cornibus inter se subigit decernere amantes.
• Pascitur in magna Sila formosa iuvenca:
• Illi alternantes multa vi proelia miscent220
• Volneribus crebris; lavit ater corpora sanguis,
• Versaque in obnixos urguentur cornua vasto
• Cum gemitu; reboant silvaeque et longus Olympus.
• Nec mos bellantes una stabulare, sed alter
• Victus abit, longeque ignotis exsulat oris,225
• Multa gemens ignominiam plagasque superbi
• Victoris, tum, quos amisit inultus, amores;
• Et stabula aspectans regnis excessit avitis.
• Ergo omni cura vires exercet, et inter
• Dura iacet pernox instrato saxa cubili,230

• Frondibus hirsutis et carice pastus acuta,
• Et temptat sese, atque irasci in cornua discit
• Arboris obnixus trunco, ventosque lacessit
• Ictibus, et sparsa ad pugnam proludit arena.
• Post, ubi collectum robur viresque refectae,235
• Signa movet, praecepsque oblitum fertur in hostem;
• Fluctus uti, medio coepit cum albescere ponto,
• Longius ex altoque sinum trahit, utque volutus
• Ad terras immane sonat per saxa, neque ipso
• Monte minor procumbit, at ima exaestuat unda240
• Vorticibus nigramque alte subiectat arenam.

• Omne adeo genus in terris hominumque ferarumque,
• Et genus aequoreum, pecudes pictaeque volucres,
• In furias ignemque ruunt: amor omnibus idem.
• Tempore non alio catulorum oblita leaena245
• Saevior erravit campis, nec funera volgo
• Tam multa informes ursi stragemque dedere
• Per silvas; tum saevus aper, tum pessima tigris;
• Heu male tum Libyae solis erratur in agris.
• Nonne vides, ut tota tremor, pertemptet equorum250
• Corpora, si tantum notas odor attulit auras?
• Ac neque eos iam frena virum, neque verbera saeva,
• Non scopuli rupesque cavae atque obiecta retardant
• Flumina correptosque unda torquentia montes.
• Ipse ruit dentesque Sabellicus exacuit sus,255
• Et pede prosubigit terram, fricat arbore costas,
• Atque hinc atque illinc humeros ad volnera durat.
• Quid iuvenis, magnum cui versat in ossibus ignem
• Durus amor? nempe abruptis turbata procellis
• Nocte natat caeca serus freta; quem super ingens260
• Porta tonat caeli, et scopulis inlisa reclamant
• Aequora; nec miseri possunt revocare parentes,
• Nec moritura super crudeli funere virgo.
• Quid lynces Bacchi variae et genus acre luporum
• Atque canum? quid, quae inbelles dant proelia cervi?265
• Scilicet ante omnes furor est insignis equarum;
• Et mentem Venus ipsa dedit, quo tempore Glauci
• Potniades malis membra absumpsere quadrigae.
• Illas ducit amor trans Gargara transque sonantem
• Ascanium; superant montes et flumina tranant.270

• Continuoque avidis ubi subdita flamma medullis,—
• Vere magis, quia vere calor redit ossibus—illae
• Ore omnes versae in Zephyrum stant rupibus altis,
• Exceptantque leves auras, et saepe sine ullis
• Coniugiis vento gravidae—mirabile dictu—275
• Saxa per et scopulos et depressas convalles
• Diffugiunt, non, Eure, tuos, neque solis ad ortus,
• In Borean Caurumque, aut unde nigerrimus Auster
• Nascitur et pluvio contristat frigore caelum.
• Hic demum, hippomanes vero quod nomine dicunt280
• Pastores, lentum destillat ab inguine virus,
• Hippomanes, quod saepe malae legere novercae,
• Miscueruntque herbas et non innoxia verba.

• Sed fugit interea, fugit inreparabile tempus,
• Singula dum capti circumvectamur amore.285
• Hoc satis armentis: superat pars altera curae,
• Lanigeros agitare greges hirtasque capellas.
• Hic labor, hinc laudem fortes sperate coloni.
• Nec sum animi dubius, verbis ea vincere magnum
• Quam sit, et anguistis hunc addere rebus honorem;290
• Sed me Parnasi deserta per ardua dulcis
• Raptat amor; iuvat ire iugis, qua nulla priorum
• Castaliam molli devertitur orbita clivo.
• Nunc, veneranda Pales, magno nunc ore sonandum.

• Incipiens stabulis edico in mollibus herbam295
• Carpere oves, dum mox frondosa reducitur aestas,
• Et multa duram stipula felicumque maniplis
• Sternere subter humum, glacies ne frigida laedat
• Molle pecus, scabiemque ferat turpesque podagras.
• Post hinc digressus iubeo frondentia capris300
• Arbuta sufficere et fluvios praebere recentes,
• Et stabula a ventis hiberno opponere soli
• Ad medium conversa diem, cum frigidus olim
• Iam cadit extremoque inrorat Aquarius anno.
• Hae quoque non cura nobis leviore tuendae,305
• Nec minor usus erit, quamvis Milesia magno
• Vellera mutentur Tyrios incocta rubores:
• Densior hinc suboles, hinc largi copia lactis;
• Quam magis exhausto spumaverit ubere mulctra,
• Laeta magis pressis manabunt flumina mammis.310

• Nec minus interea barbas incanaque menta
• Cinyphii tondent hirci saetasque comantes
• Usum in castrorum et miseris velamina nautis.
• Pascuntur vero silvas et summa Lycaei
• Horrentesque rubos et amantes ardua dumos:315
• Atque ipsae memores redeunt in tecta, suosque
• Ducunt, et gravido superant vix ubere limen.
• Ergo omni studio glaciem ventosque nivales,
• Quo minor est illis curae mortalis egestas,
• Avertes, victumque feres et virgea laetus320
• Pabula, nec tota claudes faenilia bruma.
• At vero Zephyris cum laeta vocantibus aestas
• In saltus utrumque gregem atque in pascua mittet,
• Luciferi primo cum sidere frigida rura
• Carpamus, dum mane novum, dum gramina canent,325
• Et ros in tenera pecori gratissimus herba.
• Inde ubi quarta sitim caeli collegerit hora
• Et cantu querulae rumpent arbusta cicadae,
• Ad puteos aut alta greges ad stagna iubebo
• Currentem ilignis potare canalibus undam;330
• Aestibus at mediis umbrosam exquirere vallem,
• Sicubi magna Iovis antiquo robore quercus
• Ingentes tendat ramos, aut sicubi nigrum
• Ilicibus crebris sacra nemus accubet umbra;
• Tum tenues dare rursus aquas et pascere rursus335
• Solis ad occasum, cum frigidus aëra vesper
• Temperat, et saltus reficit iam roscida luna,
• Litoraque alcyonem resonant, acalanthida dumi.

• Quid tibi pastores Libyae, quid pascua versu
• Prosequar et raris habitata mapalia tectis?340
• Saepe diem noctemque et totum ex ordine mensem
• Pascitur itque pecus longa in deserta sine ullis
• Hospitiis: tantum campi iacet. omnia secum
• Armentarius Afer agit, tectumque laremque
• Armaque Amyclaeumque canem Cressamque pharetram;345
• Non secus ac patriis acer Romanus in armis
• Iniusto sub fasce viam cum carpit, et hosti
• Ante expectatum positis stat in agmine castris.
• At non, qua Scythiae gentes Maeotiaque unda,
• Turbidus et torquens flaventes Hister arenas,350

• Quaque redit medium Rhodope porrecta sub axem.
• Illic clausa tenent stabulis armenta, neque ullae
• Aut herbae campo apparent aut arbore frondes;
• Sed iacet aggeribus niveis informis et alto
• Terra gelu late, septemque adsurgit in ulnas.355
• Semper hiemps, semper spirantes frigora Cauri.
• Tum Sol pallentes haud umquam discutit umbras,
• Nec cum invectus equis altum petit aethera, nec cum
• Praecipitem Oceani rubro lavit aequore currum.
• Concrescunt subitae currenti in flumine crustae360
• Undaque iam tergo ferratos sustinet orbes,
• Puppibus illa prius, patulis nunc hospita plaustris;
• Aeraque dissiliunt ultro, vestesque rigescunt
• Indutae, caeduntque securibus humida vina,
• Et totae solidam in glaciem vertere lacunae,365
• Stiriaque inpexis induruit horrida barbis.
• Interea toto non setius aëre ninguit:
• Intereunt pecudes, stant circumfusa pruinis
• Corpora magna boum, confertoque agmine cervi
• Torpent mole nova et summis vix cornibus extant.370
• Hos non immissis canibus, non cassibus ullis
• Puniceaeve agitant pavidos formidine pennae,
• Sed frustra oppositum trudentes pectore montem
• Comminus obtruncant ferro, graviterque rudentes
• Caedunt, et magno laeti clamore reportant.375
• Ipsi in defossis specubus secura sub alta
• Otia agunt terra, congestaque robora totasque
• Advolvere focis ulmos ignique dedere.
• Hic noctem ludo ducunt, et pocula laeti
• Fermento atque acidis imitantur vitea sorbis.380
• Talis Hyperboreo septem subiecta trioni
• Gens effrena virum Rhipaeo tunditur Euro,
• Et pecudum fulvis velatur corpora saetis.

• Si tibi lanitium curae, primum aspera silva
• Lappaeque tribolique absint; fuge pabula laeta;385
• Continuoque greges villis lege mollibus albos.
• Illum autem, quamvis aries sit candidus ipse,
• Nigra subest udo tantum cui lingua palato,
• Reiice, ne maculis infuscet vellera pullis
• Nascentum, plenoque alium circumspice campo.390

• Munere sic niveo lanae, si credere dignum est,
• Pan deus Arcadiae captam te, Luna, fefellit
• In nemora alta vocans; nec tu aspernata vocantem.

• At cui lactis amor, cytisum lotosque frequentes
• Ipse manu salsasque ferat praesepibus herbas.395
• Hinc et amant fluvios magis, et magis ubera tendunt,
• Et salis occultum referunt in lacte saporem.
• Multi iam excretos prohibent a matribus haedos,
• Primaque ferratis praefigunt ora capistris.
• Quod surgente die mulsere horisque diurnis,400
• Nocte premunt; quod iam tenebris et sole cadente,
• Sub lucem; exportans calathis adit oppida pastor,
• Aut parco sale contingunt hiemique reponunt.

• Nec tibi cura canum fuerit postrema, sed una
• Velocis Spartae catulos acremque Molossum405
• Pasce sero pingui. Numquam custodibus illis
• Nocturnum stabulis furem incursusque luporum
• Aut inpacatos a tergo horrebis Hiberos.
• Saepe etiam cursu timidos agitabis onagros,
• Et canibus leporem, canibus venabere dammas;410
• Saepe volutabris pulsos silvestribus apros
• Latratu turbabis agens, montesque per altos
• Ingentem clamore premes ad retia cervum.

• Disce et odoratam stabulis accendere cedrum,
• Galbaneoque agitare graves nidore chelydros.415
• Saepe sub immotis praesepibus aut mala tactu
• Vipera delituit caelumque exterrita fugit,
• Aut tecto adsuetus coluber succedere et umbrae,
• Pestis acerba boum, pecorique aspergere virus,
• Fovit humum. Cape saxa manu, cape robora, pastor,420
• Tollentemque minas et sibila colla tumentem
• Deiice. Iamque fuga timidum caput abdidit alte,
• Cum medii nexus extremaeque agmina caudae
• Solvuntur, tardosque trahit sinus ultimus orbes.
• Est etiam ille malus Calabris in saltibus anguis,425
• Squamea convolvens sublato pectore terga
• Atque notis longam maculosus grandibus alvum,
• Qui, dum amnes ulli rumpuntur fontibus et dum
• Vere madent udo terrae ac pluvialibus austris,
• Stagna colit, ripisque habitans hic piscibus atram430

• Improbus ingluviem ranisque loquacibus explet;
• Postquam exusta palus, terraeque ardore dehiscunt,
• Exsilit in siccum, et flammantia lumina torquens
• Saevit agris, asperque siti atque exterritus aestu.
• Ne mihi tum molles sub divo carpere somnos435
• Neu dorso nemoris libeat iacuisse per herbas,
• Cum positis novus exuviis nitidusque iuventa
• Volvitur, aut catulos tectis aut ova relinquens
• Arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

• Morborum quoque te causas et signa docebo.440
• Turpis oves temptat scabies, ubi frigidus imber
• Altius ad vivum persedit et horrida cano
• Bruma gelu, vel cum tonsis inlotus adhaesit
• Sudor, et hirsuti secuerunt corpora vepres.
• Dulcibus idcirco fluviis pecus omne magistri445
• Perfundunt, udisque aries in gurgite villis
• Mersatur, missusque secundo defluit amni;
• Aut tonsum tristi contingunt corpus amurca,
• Et spumas miscent argenti vivaque sulfura
• Idaeasque pices et pingues unguine ceras450
• Scillamque elleborosque graves nigrumque bitumen.
• Non tamen ulla magis praesens fortuna laborum est,
• Quam si quis ferro potuit rescindere summum
• Ulceris os: alitur vitium vivitque tegendo,
• Dum medicas adhibere manus ad volnera pastor455
• Abnegat, et meliora deos sedet omina poscens.
• Quin etiam, ima dolor balantum lapsus ad ossa
• Cum furit atque artus depascitur arida febris,
• Profuit incensos aestus avertere et inter
• Ima ferire pedis salientem sanguine venam,460
• Bisaltae quo more solent acerque Gelonus;
• Cum fugit in Rhodopen atque in deserta Getarum
• Et lac concretum cum sanguine potat equino.
• Quam procul aut molli succedere saepius umbrae
• Videris, aut summas carpentem ignavius herbas,465
• Extremamque sequi, aut medio procumbere campo
• Pascentem, et serae solam decedere nocti;
• Continuo culpam ferro compesce, priusquam
• Dira per incautum serpant contagia volgus.
• Non tam creber agens hiemem ruit aequore turbo,470

• Quam multae pecudum pestes. Nec singula morbi
• Corpora corripiunt, sed tota aestiva repente,
• Spemque gregemque simul cunctamque ab origine gentem.
• Tum sciat, aërias Alpes et Norica si quis
• Castella in tumulis et Iapydis arva Timavi475
• Nunc quoque post tanto videat desertaque regna
• Pastorum et longe saltus lateque vacantes.

• Hic quondam morbo caeli miseranda coorta est
• Tempestas, totoque autumni incanduit aestu,
• Et genus omne neci pecudum dedit, omne ferarum,480
• Corrupitque lacus, infecit pabula tabo.
• Nec via mortis erat simplex, sed ubi ignea venis
• Omnibus acta sitis miseros adduxerat artus,
• Rursus abundabat fluidus liquor omniaque in se
• Ossa minutatim morbo conlapsa trahebat.485
• Saepe in honore deum medio stans hostia ad aram,
• Lanea dum nivea circumdatur infula vitta,
• Inter cunctantes cecidit moribunda ministros.
• Aut si quam ferro mactaverat ante sacerdos,
• Inde neque impositis ardent altaria fibris490
• Nec responsa potest consultus reddere vates,
• Ac vix suppositi tinguntur sanguine cultri
• Summaque ieiuna sanie infuscatur arena.
• Hinc laetis vituli volgo moriuntur in herbis,
• Et dulces animas plena ad praesepia reddunt;495
• Hinc canibus blandis rabies venit, et quatit aegros
• Tussis anhela sues ac faucibus angit obesis.
• Labitur infelix studiorum atque immemor herbae
• Victor equus fontesque avertitur et pede terram
• Crebra ferit; demissae aures, incertus ibidem500
• Sudor et ille quidem morituris frigidus, aret
• Pellis et ad tactum tractanti dura resistit.
• Haec ante exitium primis dant signa diebus;
• Sin in processu coepit crudescere morbus,
• Tum vero ardentes oculi atque attractus ab alto505
• Spiritus, interdum gemitu gravis, imaque longo
• Ilia singultu tendunt, it naribus ater
• Sanguis et obsessas fauces premit aspera lingua.
• Profuit inserto latices infundere cornu
• Lenaeos; ea visa salus morientibus una;510

• Mox erat hoc ipsum exitio, furiisque refecti
• Ardebant, ipsique suos iam morte sub aegra—
• Di meliora piis erroremque hostibus illum!—
• Discissos nudis laniabant dentibus artus.
• Ecce autem duro fumans sub vomere taurus515
• Concidit et mixtum spumis vomit ore cruorem
• Extremosque ciet gemitus. It tristis arator
• Maerentem abiungens fraterna morte iuvencum,
• Atque opere in medio defixa relinquit aratra.
• Non umbrae altorum nemorum, non mollia possunt520
• Prata movere animum, non qui per saxa volutus
• Purior electro campum petit amnis; at ima
• Solvuntur latera, atque oculos stupor urguet inertes,
• Ad terramque fluit devexo pondere cervix.
• Quid labor aut benefacta iuvant? quid vomere terras525
• Invertisse graves? atqui non Massica Bacchi
• Munera, non illis epulae nocuere repostae:
• Frondibus et victu pascuntur simplicis herbae,
• Pocula sunt fontes liquidi atque exercita cursu
• Flumina, nec somnos abrumpit cura salubres.530
• Tempore non alio dicunt regionibus illis
• Quaesitas ad sacra boves Iunonis, et uris
• Imparibus ductos alta ad donaria currus.
• Ergo aegre rastris terram rimantur, et ipsis
• Unguibus infodiunt fruges, montesque per altos535
• Contenta cervice trahunt stridentia plaustra.
• Non lupus insidias explorat ovilia circum,
• Nec gregibus nocturnus obambulat; acrior illum
• Cura domat; timidi dammae cervique fugaces
• Nunc interque canes et circum tecta vagantur.540
• Iam maris immensi prolem et genus omne natantum
• Litore in extremo, ceu naufraga corpora, fluctus
• Proluit; insolitae fugiunt in flumina phocae.
• Interit et curvis frustra defensa latebris
• Vipera, et attoniti squamis adstantibus hydri.545
• Ipsis est aër avibus non aequus, et illae
• Praecipites alta vitam sub nube relinquunt.
• Praeterea iam nec mutari pabula refert,
• Quaesitaeque nocent artes; cessere magistri,
• Phillyrides Chiron Amythaoniusque Melampus.550

• Saevit et in lucem Stygiis emissa tenebris
• Pallida Tisiphone Morbos agit ante Metumque,
• Inque dies avidum surgens caput altius effert.
• Balatu pecorum et crebris mugitibus amnes
• Arentesque sonant ripae collesque supini.555
• Iamque catervatim dat stragem atque aggerat ipsis
• In stabulis turpi dilapsa cadavera tabo,
• Donec humo tegere ac foveis abscondere discunt.
• Nam neque erat coriis usus nec viscera quisquam
• Aut undis abolere potest aut vincere flamma;560
• Ne tondere quidem morbo inluvieque peresa
• Vellera nec telas possunt attingere putres;
• Verum etiam invisos si quis temptarat amictus,
• Ardentes papulae atque immundus olentia sudor
• Membra sequebatur, nec longo deinde moranti565
• Tempore contactos artus sacer ignis edebat.